औरंगजेबाचा मृत्यू (1707)

औरंगजेब (1618–1707) हा मुघल साम्राज्याचा सर्वाधिक शक्तिशाली सम्राट होता, परंतु त्याचे शेवटचे 25 वर्ष दक्षिणेकडील अभियानांमध्ये व्यय झाले. महाराष्ट्रातील मराठी शक्तीचा दडपण करण्यासाठी औरंगजेब 1682 मध्ये दक्षिणेकडे गेला आणि तेथे तो मृत्यूपर्यंत राहिला.

औरंगजेबाचे दक्षिण धोरण

औरंगजेब हिंदू राजकुमारांचा दडपण करणे आणि इस्लामिक साम्राज्य स्थापन करणे हे त्याचे मुख्य उद्दिष्ट होते. बीजापूर (1686) आणि गोलकुंडा (1687) जिंकल्यानंतर तो मराठ्यांविरुद्ध लक्ष्य केंद्रित केला. राजाराम महाराज आणि महाराणी ताराबाई यांचे नेतृत्व असलेले मराठी सैन्य औरंगजेबाच्या विशाल सेनेला रोखत होते.

• दक्षिण धोरणाचा उद्देश: मराठी शक्तीचा संपूर्ण नाश करणे आणि इस्लामिक शासन स्थापन करणे
• मुख्य प्रतिद्वंद्वी: राजाराम महाराज, महाराणी ताराबाई, संताजी घोरपडे, धनाजी जाधव
• सैन्य शक्ती: औरंगजेब 5 लाख सैनिकांचे सेना नेत्यांसह दक्षिणेकडे आला

अहमदनगर किल्ला मराठी साम्राज्याचा एक महत्वाचा रणनीतिक केंद्र होता. 1700 च्या दशकात औरंगजेबाने अहमदनगरावर भीषण वेढा घातला. महाराणी ताराबाई आणि त्यांचे सेनापती यांनी या किल्ल्याचे संरक्षण करण्यासाठी अद्भुत साहस दाखविला.

वेढ्याचे परिस्थिती

अहमदनगर किल्ला दक्षिणेकडील सर्वाधिक मजबूत किल्ल्यांपैकी एक होता. औरंगजेबाने या किल्ल्याभोवती विशाल सेना तैनात केली. किल्ल्याच्या आत मराठी सैनिक, महिला आणि बालके होते. अन्न आणि पाण्याचा अभाव होऊन लोक भुकेने मरत होते, परंतु मराठ्यांनी आत्मसमर्पण केले नाही.

औरंगजेब 3 मार्च 1707 रोजी अहमदनगरात मृत्यूला पोहोचला. त्याचा मृत्यू केवळ एक वयोवृद्ध सम्राटाचा अंत नव्हता, तर मुघल साम्राज्याच्या शक्तीचा अंत होता. मराठ्यांचे अथक संघर्ष आणि प्रतिरोध यामुळे औरंगजेब कधीही मराठी शक्तीचा संपूर्ण नाश करू शकला नाही.

मृत्यूचे कारण आणि परिस्थिती

औरंगजेब 89 वर्षांचा होता आणि 25 वर्षांच्या सतत युद्धांमुळे त्याचे शरीर पूर्णपणे क्षीण झाले होते. दक्षिणेकडील अभियान त्याचे सर्वाधिक महत्वाचे उद्दिष्ट होते, परंतु मराठ्यांचा अविरत प्रतिरोध आणि गनिमी युद्धे त्याला यशस्वी होऊ दिले नाहीत. अहमदनगरातील वेढ्याचे दीर्घ संघर्ष आणि मराठी सैनिकांचे साहस हे औरंगजेबाचे मनोबल खचून दिले.

• वय: 89 वर्षे — मुघल इतिहासातील सर्वाधिक दीर्घकाळ राज्य करणारा सम्राट
• राज्यकाळ: 1658–1707 (49 वर्षे)
• अंतिम स्थान: अहमदनगर किल्ल्याजवळ, दक्षिण भारत
• दफन स्थान: औरंगाबादजवळ खुल्दाबाद येथे

औरंगजेबाचा मृत्यू मराठ्यांचे सर्वाधिक महत्वाचे विजय होता. हा विजय केवळ सैन्य विजय नव्हता, तर राजकीय आणि सांस्कृतिक विजय होता. औरंगजेबाचे मृत्यूनंतर मुघल साम्राज्य कमजोर पडले आणि मराठी साम्राज्य दक्षिण भारतात प्रभुत्व स्थापन केले.

मराठ्यांचे तात्कालिक लाभ

औरंगजेबाचे मृत्यूनंतर मुघल साम्राज्यात उत्तराधिकारीचा संघर्ष सुरु झाला. बहादूर शाह प्रथम आणि मुअज्जम यांच्यात सिंहासनासाठी युद्ध झाले. या गोंधळातून मराठ्यांना मुक्त हाताने दक्षिण भारतात विस्तार करण्याची संधी मिळाली.

मुघल साम्राज्यातील परिणाम

औरंगजेबाचा मृत्यू मुघल साम्राज्याच्या पतनाचा प्रारंभ होता. त्याच्या मृत्यूनंतर मुघल सम्राटांमध्ये कमजोरी आली. बहादूर शाह प्रथम (1707-1712) हा एक कमजोर सम्राट होता. त्याच्या काळात मराठी, सिख, राजपूत आणि इतर शक्तींनी मुघल साम्राज्यावर आक्रमण केले.

महाराणी ताराबाई (1675-1761) हिच्या नेतृत्वामुळे मराठी साम्राज्य औरंगजेबाचे भीषण आक्रमण सहन करू शकले. ताराबाई हिच्या साहस, बुद्धिमत्ता आणि सैन्य कौशल्यामुळे मराठ्यांचा संघर्ष यशस्वी झाला.

ताराबाईंचे नेतृत्व

राजाराम महाराजांचे मृत्यू 1700 मध्ये झाले. त्यानंतर महाराणी ताराबाई यांनी राजारामांचे लहान मुलगा शिवाजी द्वितीय (तिसरा छत्रपती) यांच्या नावे राज्य केले. ताराबाई हिच्या नेतृत्वामुळे मराठी सेना औरंगजेबाला रोखत होती.

ताराबाईंचे सैन्य अभियान

ताराबाई हिच्या नेतृत्वामुळे मराठी सेना अनेक सफल अभियान केले. संताजी घोरपडे आणि धनाजी जाधव हे ताराबाईंचे प्रमुख सेनापती होते. या सेनापतींनी गनिमी युद्धे करत मुघल सेनेला अनेक पराजय दिले.

त्वरित संशोधन (Quick Revision)

इंटरेक्टिव प्रश्न