औरंगजेबाचा सम्राट होणे (1658) आणि दख्खनकडे लक्ष

औरंगजेब (1618–1707) हा मुघल सम्राट शाहजहानचा सर्वकनिष्ठ पुत्र होता. तो 1658 मध्ये मुघल साम्राज्याचा सम्राट बनला. त्याचे सिंहासनावर आरोहण हे केवळ एक राजकीय घटना नव्हती, तर भारतीय इतिहासाचा एक महत्वाचा वळण होता. औरंगजेबाचा शासनकाल हा मुघल साम्राज्याचा सर्वात विस्तृत काल होता, परंतु त्याचे धार्मिक कट्टरपंथ आणि दख्खन विजयाचे प्रयत्न साम्राज्याचे पतन घेऊन आले.

सिंहासनाचा संघर्ष आणि दाराशिकोहचा पराभव

शाहजहान यांना 1657 मध्ये गंभीर आजार आला. त्याचे चार पुत्र होते — दाराशिकोह, शुजा, औरंगजेब आणि मुराद. सिंहासनाचा उत्तराधिकार ठरविण्यासाठी एक भयंकर गृहयुद्ध सुरू झाला. दाराशिकोह हा ज्येष्ठ पुत्र होता आणि तो उदार विचारांचा होता. परंतु औरंगजेब हा अधिक कट्टरपंथी आणि महत्वाकांक्षी होता.

• दाराशिकोह: उदार, हिंदू संस्कृतीचा समर्थक, परंतु कमजोर सैन्य नेता
• औरंगजेब: कट्टर इस्लामिक विचारांचा, सशक्त सैन्य संघटक, महत्वाकांक्षी
• शुजा आणि मुराद: औरंगजेबचे अस्थायी सहयोगी, नंतर त्यांनीही पराभूत झाले

दाराशिकोह आणि औरंगजेब यांच्यातील संघर्ष हा केवळ सिंहासनाचा संघर्ष नव्हती, तर भारतीय संस्कृतीचा आणि धार्मिक दृष्टिकोनाचा संघर्ष होता. दाराशिकोह हा उदार, सर्वधर्मसमभाववादी राजकीय नेता होता, तर औरंगजेब हा कट्टर इस्लामिक राजकीय विचारांचा होता.

दाराशिकोहचे विचार आणि नीती

दाराशिकोह हा एक विद्वान, संस्कृत आणि फारसी भाषेचा ज्ञाता होता. तो उपनिषदांचा अनुवाद फारसीत केला. त्याचे धार्मिक विचार अत्यंत उदार होते. तो हिंदू आणि मुस्लिम संस्कृतीचे समन्वय करण्यास विश्वास ठेवत होता. परंतु राजकीय दृष्टिकोनातून तो कमजोर होता. त्याचे सैन्य नेतृत्व कौशल्य अपुरेसे होते.

औरंगजेबचे राजकीय कौशल्य

औरंगजेब हा एक कुशल राजकीय नेता होता. तो शुजा आणि मुराद यांच्या सहायतेने दाराशिकोहला पराभूत केला, परंतु नंतर त्यांचेही पराभव केला. त्याने दक्कन आणि दक्षिण भारतावर विजय करण्याचे महत्वाकांक्षी योजना बनवली. त्याचे शासनकाल हा मुघल साम्राज्याचा सर्वात विस्तृत काल होता.

औरंगजेब सिंहासनावर आरोहण केल्यानंतर त्याचे मुख्य लक्ष्य होते दक्कन आणि दक्षिण भारतावर पूर्ण नियंत्रण स्थापन करणे. 1658 पर्यंत मुघल साम्राज्य उत्तर भारतात मजबूत होते, परंतु दक्कनात अनेक स्वतंत्र राज्ये होती. औरंगजेबने दक्कन विजय अभियान हा मुघल साम्राज्याचा सर्वात महत्वाचा अभियान मानला.

दक्कनातील राजकीय परिस्थिती

1658 मध्ये दक्कनात अनेक शक्तिशाली राज्ये होती:

• गोलकुंडा राज्य: कुतुब शाही वंशाचे राज्य, समृद्ध व्यापार, हीरे आणि मोत्यांचा व्यापार
• बीजापूर राज्य: आदिल शाही वंशाचे राज्य, शक्तिशाली सेना, कृष्णा नदीच्या दक्षिणेस विस्तृत
• मराठे: शिवाजी आणि भोसले वंशाचे उदयशील शक्ती, पश्चिमेकडे सहाद्री पर्वतांमध्ये
• कर्नाटक: विविध छोटे राज्य, मुघल नियंत्रणाखाली

औरंगजेबचे दक्कन विजय अभियानाचे कारण

औरंगजेब दक्कन विजय करू इच्छित होता कारण:

शाइस्तेखान हा औरंगजेबचा विश्वस्त सेनापती आणि सहयोगी होता. तो औरंगजेबचा मामा होता आणि दक्कन विजय अभियानाचा मुख्य सेनापती होता. शाइस्तेखान हा एक अनुभवी सैन्य नेता होता आणि त्याने दक्कनात मुघल शक्तीचा विस्तार केला.

शाइस्तेखानचे दक्कन अभियान (1660–1663)

शाइस्तेखान 1660 मध्ये दक्कनचा सूबेदार बनला. त्याने अनेक किल्ले जिंकले आणि मुघल शक्तीचा विस्तार केला. परंतु शिवाजीचे उदयशील शक्ती आणि त्याचे गेरिल्ला युद्ध पद्धती शाइस्तेखानचे अभियान अडवत होते. 1663 मध्ये शिवाजीने पुण्यातील लाल महालात शाइस्तेखानावर एक भयंकर रात्रीचा हल्ला केला. या हल्ल्यात शाइस्तेखानचे तीन बोटे कापली गेली आणि त्याचा मुलगा अबुल फतेह मारला गेला.

औरंगजेब 1658 मध्ये सिंहासनावर आरोहण केल्यानंतर दक्कन विजय अभियानाची तयारी सुरू केली. त्याने शाइस्तेखानला दक्कन सूबेदार नियुक्त केला आणि एक विशाल सेना दक्कनकडे पाठवली. हा अभियान मुघल साम्राज्याचा सर्वात महत्वाचा आणि लांबलचक अभियान होता.

अभियानाची तयारी आणि योजना

औरंगजेबने दक्कन विजय अभियानाची खालीलप्रमाणे तयारी केली:

अभियानाचे चरण

दक्कन विजय अभियान अनेक चरणांमध्ये पूर्ण झाला:

इंटरैक्टिव प्रश्न

परीक्षा प्रश्न (PYQ)