औरंगजेबाच्या मृत्यूनंतर शाहूंची सुटका (1707)

शाहू महाराज (1682–1749) हे संभाजी महाराजांचे पुत्र होते आणि मराठा साम्राज्याचे भविष्य नेते होते. परंतु 1689 मध्ये संभाजीच्या मृत्यूनंतर शाहू मुघल सम्राट औरंगजेबाच्या कैदेत पडले आणि लगभग 18 वर्ष दिल्लीच्या कैदखाना (कैद) मध्ये राहिले. यह कालावधी शाहूंच्या जीवनातील सर्वात कठीण काळ होता.

कैदेतील शाहूंचे जीवन

शाहू महाराज दिल्लीच्या लाल किल्ल्यात कैद होते. औरंगजेब हा एक कठोर मुघल सम्राट होता आणि तो मराठा शक्तीला संपूर्णपणे नष्ट करू इच्छित होता. शाहू हे मराठा साम्राज्याचे संभाव्य नेते होते, म्हणून औरंगजेबने त्यांना कैदेत ठेवले. या कैदेतील काळात शाहूंना दिल्लीचे राजकीय जीवन, मुघल प्रशासन आणि राजनीती यांचा अनुभव मिळाला, जो नंतर त्यांच्या शासनकार्यात अत्यंत उपयुक्त ठरला.

औरंगजेबाची मृत्यू 20 मार्च 1707 मध्ये झाली. त्यानंतर मुघल साम्राज्य अस्थिर झाले आणि सैयद बंधू (सैयद हसन अली आणि सैयद अब्दुल्ला खान) हे दिल्लीतील शक्तिशाली व्यक्तिमत्व बनले. या सैयद बंधूंनी शाहू महाराजांची सुटका करण्याचा निर्णय घेतला, कारण त्यांना शाहूंचा समर्थन राजकीय लाभ देऊ शकला.

सैयद बंधूंचा उदय आणि रणनीती

औरंगजेबाच्या मृत्यूनंतर मुघल साम्राज्य विभाजित झाले. बहादूर शाह प्रथम (औरंगजेबाचा पुत्र) नवा सम्राट बनला, परंतु तो कमजोर होता. सैयद बंधू हे दिल्लीतील सैन्य आणि राजकीय शक्तीचे नियंत्रक होते. त्यांनी शाहू महाराजांची सुटका करण्याचा निर्णय घेतला कारण:

• मराठा शक्तीचा संतुलन: सैयद बंधूंना मराठा साम्राज्यातील अंतर्गत संघर्ष माहित होता. शाहूंचा समर्थन करून ते मराठा साम्राज्यातील अस्थिरता वाढवू शकत होते.
• राजकीय लाभ: शाहूंचा समर्थन करून सैयद बंधू मराठा साम्राज्याशी संबंध स्थापित करू शकत होते.
• मुघल सत्तेचा दुर्बलीकरण: शाहूंची सुटका करून सैयद बंधू मुघल साम्राज्यातील अन्य शक्तिशाली व्यक्तिमत्वांना संतुलित करू शकत होते.

शाहू महाराजांची सुटका केवळ सैयद बंधूंच्या दयेचा परिणाम नव्हती. तर त्या काळातील जटिल राजकीय परिस्थिती, मराठा साम्राज्यातील अंतर्गत संघर्ष आणि सैयद बंधूंच्या स्वार्थी नीती यांचा परिणाम होता.

मराठा साम्राज्यातील अंतर्गत संघर्ष

संभाजीच्या मृत्यूनंतर मराठा साम्राज्य विभाजित झाले. ताराबाई (संभाजीची पत्नी) आणि शाहूंचे समर्थक यांच्यात संघर्ष सुरू झाला. ताराबाई हिने संभाजीचे लहान पुत्र राजाराम (1694–1700) यांना मराठा साम्राज्याचा नेता म्हणून स्थापित केले. परंतु राजारामाची मृत्यू 1700 मध्ये झाली आणि ताराबाई हिने राजारामाचे लहान पुत्र शिवाजी द्वितीय (1700–1707) यांना नेता बनवले.

1707 मध्ये शाहू महाराज दिल्लीतून सुटून महाराष्ट्रा दिशेने निघले. त्यांचे आगमन मराठा साम्राज्यातील एक महत्वाचा घटना होता. शाहू हे संभाजी महाराजांचे पुत्र होते आणि त्यांना मराठा साम्राज्याचे वैध नेता मानले जात होते.

शाहूंचे आगमन आणि स्वागत

शाहू महाराज दिल्लीतून निघून महाराष्ट्रा दिशेने आले. त्यांचे आगमन मराठा साम्राज्यातील एक महत्वाचा क्षण होता. शाहूंचे समर्थक सेनापती आणि जमीनदार त्यांचा स्वागत करण्यासाठी तयार होते. परंतु ताराबाई आणि त्यांचे समर्थक शाहूंचे विरोध करत होते.

शाहूंचे राजकीय महत्व

शाहू महाराज हे संभाजी महाराजांचे पुत्र होते आणि त्यांना मराठा साम्राज्याचे वैध नेता मानले जात होते. त्यांचे आगमन मराठा साम्राज्यातील अनेक सेनापती आणि जमीनदारांसाठी आशा आणि समर्थनचा प्रतीक होता. शाहूंनी मराठा साम्राज्यातील पेशवा पद स्थापित केले आणि मराठा शक्तीचा विस्तार केला.

शाहू महाराजांची सुटका मराठा साम्राज्यातील एक महत्वाचा घटना होता. त्यानंतर मराठा साम्राज्य पुन्हा शक्तिशाली बनले आणि भारतातील एक प्रमुख शक्ती बनले. शाहूंच्या शासनकाळात मराठा साम्राज्य अपेक्षाकृत स्थिर आणि संगठित होता.

सुटकेचे तात्कालीन परिणाम

शाहू महाराजांची सुटका झाल्यानंतर मराठा साम्राज्यातील राजकीय परिस्थिती बदलली. शाहूंचे समर्थक सेनापती आणि जमीनदार त्यांचा समर्थन करण्यासाठी तयार होते. परंतु ताराबाई आणि त्यांचे समर्थक शाहूंचे विरोध करत होते. हा संघर्ष खेडची लढाई (1707) मध्ये रूपांतरित झाला, ज्यात शाहू विजयी झाले.

मराठा शक्तीचा उत्कर्ष

शाहू महाराजांच्या नेतृत्वात मराठा साम्राज्य पुन्हा शक्तिशाली बनले. शाहूंनी बालाजी विश्वनाथ यांना प्रथम पेशवा नियुक्त केले (1713). बालाजी विश्वनाथ एक दक्ष प्रशासक आणि सैन्य नेता होते. त्यांनी मराठा साम्राज्यातील प्रशासन सुधारले आणि मराठा शक्तीचा विस्तार केला. शाहूंच्या शासनकाळात मराठा साम्राज्य चौथ (कर) आणि सरदेशमुखी (कर) यांचा अधिकार मिळवले, ज्यामुळे मराठा साम्राज्यातील आर्थिक शक्ती वाढली.

🎯 इंटरेक्टिव्ह प्रश्न

📚 पूर्वपरीक्षा प्रश्न (PYQ)