Home»महाराष्ट्राचा इतिहास – History Of Maharashtra»बाजीराव I चा कारकीर्द (1720-1740) — मराठा साम्राज्याचा महान विस्तार

बाजीराव I चा कारकीर्द (1720-1740)

मराठा साम्राज्याचा महान विस्तार

Rajasthan Govt Exam Preparation MPSC मराठा इतिहास

📑 विषय-सूची

1 बाजीराव I चा परिचय आणि पेशवा म्हणून नियुक्ती 2 लष्करी धोरण आणि विस्तारवादी नीती 3 प्रमुख लढाई आणि विजय (1720-1740) 4 साम्राज्याचा भौगोलिक विस्तार 5 प्रशासनिक सुधार आणि संघटना 6 परीक्षा प्रश्न आणि सारांश

खण्ड 1

बाजीराव I चा परिचय आणि पेशवा म्हणून नियुक्ती

बाजीराव I (1700-1740) हे मराठा साम्राज्याचे सर्वात महान पेशवे होते. त्यांच्या कारकीर्दीने मराठा साम्राज्याला भारतातील सर्वात शक्तिशाली शक्ती बनवले. बालाजी विश्वनाथांचे पुत्र असलेले बाजीराव I हे Rajasthan Govt Exam Preparation साठी महत्वाचे विषय आहेत.

1700 जन्म वर्ष

1720 पेशवा म्हणून नियुक्ती

1740 मृत्यू (रावेरखेडी)

पेशवा म्हणून नियुक्ती

बालाजी विश्वनाथांचा मृत्यू 1720 मध्ये झाल्यानंतर, शाहू महाराजांनी बाजीराव I ला पेशवा म्हणून नियुक्त केले. त्या वेळी बाजीराव I फक्त 20 वर्षांचे होते, परंतु त्यांचे सैन्य कौशल्य आणि रणनीतिक बुद्धिमत्ता असाधारण होते. त्यांनी तुरंतच मराठा साम्राज्याचे विस्तार करण्याचा कार्यक्रम सुरू केला.

बाजीराव I चे मुख्य उद्देश्य होते:

उत्तर भारतात विस्तार: दिल्ली, आगरा आणि उत्तर भारतातील मुघल क्षेत्रांवर नियंत्रण स्थापित करणे
निझाम-उल-मुल्क यांचा पराभव: दक्षिण भारतातील निझामांचे शक्ती कमी करणे
पोर्तुगीज विरोधी: पश्चिमेकडील पोर्तुगीज वसाहतींवर नियंत्रण मिळवणे

ℹ️

बाजीराव I चे नाव बाजीराव I ला “रणजीत सिंह” असेही म्हणतात कारण त्यांनी 41 लढाई लढल्या आणि सर्व जिंकल्या. त्यांचा उपनाम “थोर” (वेगवान) होता.

खण्ड 2

लष्करी धोरण आणि विस्तारवादी नीती

बाजीराव I चे लष्करी धोरण होते गतिशील रक्षा (Mobile Defence) आणि तीव्र हल्ले (Rapid Strikes). त्यांनी पारंपारिक किल्ल्यांवर आधारित रक्षणात्मक धोरणाऐवजी, गतिशील घोडदळ सेनेचा वापर करून शत्रूंना अचानक हल्ले करण्याची रणनीती अवलंबली.

बाजीराव I चे लष्करी सुधार

घोडदळ सेना: हल्ल्यांसाठी वेगवान घोडदळ सेना तयार केली
तोपखाना: आधुनिक तोपखान्याचा विकास केला
खुर्दा धोरण: छोट्या, गतिशील सैन्य दलांचा वापर
गुप्तचर नेटवर्क: शत्रूंच्या हालचालीची माहिती मिळवण्यासाठी

1. तीव्र गतिविधी (Rapid Movement): बाजीराव I हे अपेक्षाकृत कमी सैन्यांसह विशाल क्षेत्रांमध्ये हल्ले करू शकत होते. त्यांचे घोडदळ एका दिवसात 50-60 किमी प्रवास करू शकत होते.

2. आश्चर्य घटक (Element of Surprise): शत्रू कधीच बाजीराव I च्या हल्ल्याची अपेक्षा करू शकत नव्हते. त्यांनी अचानक हल्ले करून शत्रूंना गोंधळात टाकत.

3. संसाधनांचा कुशल वापर: कमी खर्चात जास्तीत जास्त परिणाम मिळवणे हे त्यांचे मूलमंत्र होते.

4. राजकीय गठजोडण: विविध राजे-राणींशी मैत्री करून त्यांचे समर्थन मिळवणे.

✅

आधुनिक दृष्टिकोन बाजीराव I चे लष्करी धोरण आधुनिक गेरिला युद्ध (Guerrilla Warfare) च्या सिद्धांतांसारखे होते. त्यांनी दीर्घ, स्थिर लढाईऐवजी, तीव्र हल्ले आणि पुरस्थापन (Withdrawal) या रणनीतीचा वापर केला.

खण्ड 3

प्रमुख लढाई आणि विजय (1720-1740)

बाजीराव I च्या 20 वर्षांच्या पेशवा कारकीर्दीत अनेक महत्वाचे लढाई झाल्या. या लढाईंमध्ये त्यांनी मुघल, निझाम, पोर्तुगीज आणि इतर शक्तींचा पराभव केला. या विजयांनी मराठा साम्राज्याला भारतातील प्रमुख शक्ती बनवले.

1720-1723

दक्षिण भारतातील विजय: कर्नाटक आणि तेलंगणा क्षेत्रांमध्ये मराठा सत्ता स्थापित केली

1728

पालखेडची लढाई: निझाम-उल-मुल्क यांचा निर्णायक पराभव. मराठा सेना 6,000 घोडदळ आणि 2,000 पायदळ सैन्यांसह निझामांच्या 50,000 सैन्यांचा सामना केला

1737

दिल्लीवर हल्ला: बाजीराव I ने दिल्लीच्या जवळ मुघल सेनेचा पराभव केला आणि मुघल राजधानीवर मराठा झेंडा फडकवला

1738

भोपाळची लढाई: निझाम-उल-मुल्क यांचा पुन्हा पराभव. दुराई सराईचा तह (संधि) झाली

1739

वसईचा विजय: बाजीराव I च्या भाऊ चिमाजी आप्पांनी पोर्तुगीज वसाहत वसई जिंकली

पालखेडची लढाई (1728) — निर्णायक विजय

पालखेड (हैदराबाद जिल्ह्यातील) ही लढाई बाजीराव I च्या सैन्य प्रतिभेचे सर्वोत्तम उदाहरण होती. निझाम-उल-मुल्क यांचे 50,000 सैन्य आणि 100 तोप होती, तर बाजीराव I कडे फक्त 8,000 सैन्य होती. परंतु बाजीराव I च्या रणनीतिक कौशल्यामुळे निझाम यांचा संपूर्ण पराभव झाला.

⚔️ बाजीराव I चे सैन्य

8,000 सैन्य

6,000 घोडदळ

2,000 पायदळ

20 तोप

🏰 निझाम-उल-मुल्क चे सैन्य

50,000 सैन्य

30,000 घोडदळ

20,000 पायदळ

100 तोप

⚠️

पालखेडची लढाई – रणनीति बाजीराव I ने निझामांच्या सैन्यांना विभाजित करून, त्यांच्या पुरवठा मार्गांवर हल्ले करून, आणि रात्रीच्या वेळी अचानक हल्ले करून विजय मिळवली. यह लढाई मराठा सैन्य शक्तीचे प्रतीक बनली.

दिल्लीवर हल्ला (1737)

1737 मध्ये बाजीराव I ने दिल्लीच्या जवळ कर्नाल येथे मुघल सेनेचा पराभव केला. या लढाईनंतर बाजीराव I ने दिल्लीच्या जवळ मराठा झेंडा फडकवला. हा घटना मुघल साम्राज्याच्या पतनाचे प्रतीक होता. दिल्लीवर मराठा नियंत्रण स्थापित होणे हे मराठा साम्राज्याचे उत्कर्षाचे शिखर होते.

खण्ड 4

साम्राज्याचा भौगोलिक विस्तार

बाजीराव I च्या कारकीर्दीमध्ये मराठा साम्राज्य भारतातील सर्वात विस्तृत साम्राज्य बनले. 1720 मध्ये जेव्हा बाजीराव I पेशवा झाले, तेव्हा मराठा साम्राज्य फक्त महाराष्ट्र आणि कर्नाटकच्या काही भागांपर्यंत मर्यादित होते. परंतु 1740 पर्यंत त्यांचे साम्राज्य संपूर्ण भारतात विस्तृत झाले.

🗺️

महाराष्ट्र

पूर्ण नियंत्रण. पुणे मराठा साम्राज्याची राजधानी होती

🏛️

दिल्ली आणि उत्तर भारत

दिल्ली, आगरा, मथुरा आणि उत्तर भारतातील मुघल क्षेत्रांवर मराठा नियंत्रण

🌴

दक्षिण भारत

कर्नाटक, तेलंगणा, आंध्र प्रदेश आणि तमिळनाडूचे भाग

🌊

पश्चिमी किनारे

वसई (पोर्तुगीज वसाहत) आणि गोवा जवळचे क्षेत्र

🏞️

मध्य भारत

भोपाळ, इंदौर आणि मध्य प्रदेशचे भाग

🗻

गुजरात

गुजरातचे काही भाग मराठा नियंत्रणात आले

साम्राज्याचा विस्तार – आकडेवारी

वर्ष	क्षेत्र	विस्तार
1720	महाराष्ट्र + कर्नाटक	~50,000 वर्ग किमी
1728	महाराष्ट्र + कर्नाटक + तेलंगणा	~150,000 वर्ग किमी
1737	उत्तर भारत + दक्षिण भारत	~250,000 वर्ग किमी
1740	संपूर्ण भारत (अंशतः)	~350,000 वर्ग किमी

📍

साम्राज्याचे विस्तार बाजीराव I च्या काळात मराठा साम्राज्य 50,000 वर्ग किमीपासून 350,000 वर्ग किमीपर्यंत विस्तृत झाले. हे 7 गुणा विस्तार होते. यह विस्तार इतिहासातील सर्वात वेगवान साम्राज्य विस्तारांपैकी एक होता.

खण्ड 5

प्रशासनिक सुधार आणि संघटना

बाजीराव I केवळ एक महान सैन्य नेता नव्हते, तर एक दूरदर्शी प्रशासक देखील होते. त्यांनी मराठा साम्राज्याचे प्रशासनिक संरचना सुदृढ केली आणि विविध सुधार केले. त्यांचे प्रशासनिक उपाय मराठा साम्राज्याचे दीर्घकाळीन विकास सुनिश्चित करण्यासाठी महत्वाचे होते.

बाजीराव I चे प्रशासनिक सुधार

पेशवा कार्यालयाचा विस्तार: पेशवा कार्यालयाचे संरचना सुदृढ केली आणि विविध विभाग स्थापित केले
राजस्व व्यवस्था: नियमित राजस्व संग्रहणाची व्यवस्था केली
न्याय व्यवस्था: न्यायिक प्रणाली सुधारली
सैन्य संघटना: स्थायी सेना तयार केली
विदेश नीती: विविध राज्यांशी राजनयिक संबंध स्थापित केले

पेशवा कार्यालयाचे विभाग

सुमंत (मुख्य सचिव): पेशवा यांचा मुख्य सहायक. सर्व प्रशासनिक कामकाज पर्यवेक्षण करत
अमात्य (वित्त मंत्री): राजस्व संग्रहण आणि खर्चाचे व्यवस्थापन
सेनाध्यक्ष (सैन्य प्रमुख): सेना संघटना आणि सैन्य अभियान
न्यायाधीश: न्यायिक प्रणाली आणि कायदा व्यवस्था
विदेश सचिव: इतर राज्यांशी संबंध

राजस्व व्यवस्था

बाजीराव I ने चौथ (कर) आणि सरदेशमुखी (अतिरिक्त कर) व्यवस्था सुधारली. हे कर प्रणाली मराठा साम्राज्याचे मुख्य आय स्रोत होते. बाजीराव I ने नियमित राजस्व संग्रहणाची व्यवस्था केली, ज्यामुळे साम्राज्याचे वित्त सुदृढ झाले.

सैन्य संघटना

बाजीराव I ने एक स्थायी सेना तयार केली. या सेनेचे विभाग होते:

घोडदळ: तीव्र हल्ल्यांसाठी
पायदळ: किल्ल्यांचे रक्षण आणि पकडण्यासाठी
तोपखाना: दुर्गांचे तोडण्यासाठी
नौसेना: समुद्री व्यापार आणि रक्षणासाठी

बाजीराव I चे मुख्य सहायक

👨‍💼 चिमाजी आप्पा

भाऊ – सैन्य अभियानांचे नेतृत्व. वसईचा विजय त्यांचे प्रमुख कार्य होते.

⚔️ होलकर आणि सिंधिया

सामंत: बाजीराव I च्या सैन्य अभियानांमध्ये महत्वाचे भूमिका. उत्तर भारतातील विजयांमध्ये सहायक.

🔑 बाजीराव I चे प्रशासनिक सूत्र S – A – M – R – A

S = Sumanth (सुमंत) — मुख्य सचिव A = Amatya (अमात्य) — वित्त मंत्री M = Military (सैन्य) — सेनाध्यक्ष R = Revenue (राजस्व) — कर व्यवस्था A = Administration (प्रशासन) — न्याय व्यवस्था

खण्ड 6

परीक्षा प्रश्न आणि सारांश

📋 सारांश

👑

पेशवा नियुक्ती

बाजीराव I ची 1720 मध्ये पेशवा म्हणून नियुक्ती झाली. त्यांनी 20 वर्षांच्या कारकीर्दीत मराठा साम्राज्य 7 गुणा विस्तृत केले.

⚔️

लष्करी धोरण

गतिशील रक्षा आणि तीव्र हल्ले हे बाजीराव I चे मुख्य रणनीति होते. घोडदळ सेना आणि गेरिला युद्ध तंत्र वापरले.

🏆

प्रमुख विजय

पालखेड (1728), दिल्ली (1737), भोपाळ (1738), वसई (1739) – या लढाईंमध्ये बाजीराव I ने निर्णायक विजय मिळवली.

🗺️

साम्राज्य विस्तार

महाराष्ट्रपासून दिल्ली, कर्नाटक, तेलंगणा आणि गुजरातपर्यंत. 350,000 वर्ग किमी क्षेत्र नियंत्रणात.

📜

प्रशासनिक सुधार

पेशवा कार्यालय सुदृढ केले. राजस्व, न्याय आणि सैन्य व्यवस्था सुधारली.

💫

विरासत

बाजीराव I ने मराठा साम्राज्याला भारतातील सर्वात शक्तिशाली साम्राज्य बनवले. त्यांचे सुधार 18व्या शतकातील भारतीय इतिहासाचे महत्वाचे अध्याय आहेत.

इंटरेक्टिव प्रश्न

1 बाजीराव I कोणत्या वर्षी पेशवा म्हणून नियुक्त झाले?

A. 1715

B. 1720

C. 1725

D. 1730

✅ उत्तर: B — बाजीराव I ची 1720 मध्ये पेशवा म्हणून नियुक्ती झाली. बालाजी विश्वनाथांचा मृत्यू 1720 मध्ये झाल्यानंतर शाहू महाराजांनी बाजीराव I ला पेशवा म्हणून नियुक्त केले.

2 पालखेडची लढाई कोणत्या वर्षी झाली?

A. 1725

B. 1728

C. 1730

D. 1735

✅ उत्तर: B — पालखेडची लढाई 1728 मध्ये झाली. या लढाईमध्ये बाजीराव I ने निझाम-उल-मुल्क यांचा निर्णायक पराभव केला. बाजीराव I कडे 8,000 सैन्य होते, तर निझाम कडे 50,000 सैन्य होते.

3 बाजीराव I चे लष्करी धोरण कोणते होते?

A. किल्ल्यांवर आधारित रक्षा

B. गतिशील रक्षा आणि तीव्र हल्ले

C. दीर्घ, स्थिर लढाई

D. समुद्री युद्ध

✅ उत्तर: B — बाजीराव I चे लष्करी धोरण गतिशील रक्षा (Mobile Defence) आणि तीव्र हल्ले (Rapid Strikes) वर आधारित होते. त्यांनी घोडदळ सेना वापरून अचानक हल्ले करत शत्रूंना गोंधळात टाकत.

त्वरित संशोधन तक्ता

विषय

उत्तर

बाजीराव I चे जन्म वर्ष

1700

पेशवा म्हणून नियुक्ती

1720

मृत्यू

1740 (रावेरखेडी, मध्य प्रदेश)

पालखेडची लढाई

1728 — निझाम-उल-मुल्क यांचा पराभव

दिल्लीवर हल्ला

1737 — मुघल सेनेचा पराभव

भोपाळची लढाई

1738 — निझाम यांचा पुन्हा पराभव

वसईचा विजय

1739 — चिमाजी आप्पांनी पोर्तुगीजांचा पराभव

साम्राज्याचा विस्तार

50,000 वर्ग किमी (1720) → 350,000 वर्ग किमी (1740)

मुख्य सहायक

चिमाजी आप्पा (भाऊ), होलकर, सिंधिया

लष्करी धोरण

गतिशील रक्षा, तीव्र हल्ले, गेरिला युद्ध

परीक्षा प्रश्न (PYQ)

📚

परीक्षा प्रश्न

MCQ प्र. 1: बाजीराव I ने कोणत्या लढाईमध्ये निझाम-उल-मुल्क यांचा निर्णायक पराभव केला?

उत्तर: पालखेडची लढाई (1728). या लढाईमध्ये बाजीराव I कडे 8,000 सैन्य होते, तर निझाम कडे 50,000 सैन्य होते. परंतु बाजीराव I च्या रणनीतिक कौशल्यामुळे निझाम यांचा संपूर्ण पराभव झाला.

Short Answer प्र. 2: बाजीराव I चे लष्करी धोरण काय होते?

उत्तर: बाजीराव I चे लष्करी धोरण गतिशील रक्षा (Mobile Defence) आणि तीव्र हल्ले (Rapid Strikes) वर आधारित होते. त्यांनी घोडदळ सेना वापरून अचानक हल्ले करत शत्रूंना गोंधळात टाकत. कमी सैन्यांसह विशाल क्षेत्रांमध्ये हल्ले करणे हे त्यांचे विशेष कौशल्य होते.

Long Answer प्र. 3: बाजीराव I च्या कारकीर्दीमध्ये मराठा साम्राज्याचा विस्तार कसा झाला? त्यांच्या प्रशासनिक सुधारांचे महत्व स्पष्ट करा.

उत्तर: बाजीराव I च्या 20 वर्षांच्या कारकीर्दीमध्ये मराठा साम्राज्य 50,000 वर्ग किमीपासून 350,000 वर्ग किमीपर्यंत विस्तृत झाले. पालखेड (1728), दिल्ली (1737), भोपाळ (1738) आणि वसई (1739) या लढाईंमध्ये त्यांनी निर्णायक विजय मिळवली. प्रशासनिक दृष्टिकोनातून, त्यांनी पेशवा कार्यालय सुदृढ केले, राजस्व व्यवस्था सुधारली, न्याय प्रणाली स्थापित केली आणि एक स्थायी सेना तयार केली. हे सुधार मराठा साम्राज्याचे दीर्घकाळीन विकास सुनिश्चित करण्यासाठी महत्वाचे होते.

MCQ प्र. 4: बाजीराव I कोणत्या वर्षी पेशवा झाले?

उत्तर: 1720. बालाजी विश्वनाथांचा मृत्यू 1720 मध्ये झाल्यानंतर शाहू महाराजांनी बाजीराव I ला पेशवा म्हणून नियुक्त केले.

Short Answer प्र. 5: दिल्लीवर बाजीराव I चा हल्ला कोणत्या वर्षी झाला आणि त्याचे महत्व काय होते?

उत्तर: दिल्लीवर बाजीराव I चा हल्ला 1737 मध्ये झाला. या हल्ल्यामध्ये बाजीराव I ने दिल्लीच्या जवळ मुघल सेनेचा पराभव केला आणि मुघल राजधानीवर मराठा झेंडा फडकवला. हा घटना मुघल साम्राज्याच्या पतनाचे प्रतीक होता आणि मराठा साम्राज्याचे उत्कर्षाचे शिखर होते.

Long Answer प्र. 6: बाजीराव I च्या सैन्य संघटनेचे विवरण दा. त्यांनी कोणते नवीन सैन्य तंत्र विकसित केले?

उत्तर: बाजीराव I ने एक आधुनिक सैन्य संरचना तयार केली. त्यांचे सेना चार विभागांमध्ये विभागले होते: (1) घोडदळ – तीव्र हल्ल्यांसाठी, (2) पायदळ – किल्ल्यांचे रक्षण आणि पकडण्यासाठी, (3) तोपखाना – दुर्गांचे तोडण्यासाठी, (4) नौसेना – समुद्री व्यापार आणि रक्षणासाठी. बाजीराव I ने गेरिला युद्ध तंत्र विकसित केला, ज्यामध्ये तीव्र गतिविधी, आश्चर्य घटक आणि संसाधनांचा कुशल वापर होता. हे तंत्र आधुनिक गेरिला युद्धाच्या सिद्धांतांसारखे होते.

←◂ पिछला विषयबाजीराव पेशवा प्रथम (1700-1740) — बालाजी विश्वनाथांचा पुत्र अगला विषय ▸पालखेडची लढाई (1728) — निझाम-उल-मुल्कावर विजय→

बाजीराव I चा कारकीर्द (1720-1740)

बाजीराव I चा परिचय आणि पेशवा म्हणून नियुक्ती

पेशवा म्हणून नियुक्ती

लष्करी धोरण आणि विस्तारवादी नीती

बाजीराव I चे लष्करी सुधार

प्रमुख लढाई आणि विजय (1720-1740)

पालखेडची लढाई (1728) — निर्णायक विजय

दिल्लीवर हल्ला (1737)

साम्राज्याचा भौगोलिक विस्तार

साम्राज्याचा विस्तार – आकडेवारी

प्रशासनिक सुधार आणि संघटना

बाजीराव I चे प्रशासनिक सुधार

पेशवा कार्यालयाचे विभाग

राजस्व व्यवस्था

सैन्य संघटना

बाजीराव I चे मुख्य सहायक

परीक्षा प्रश्न आणि सारांश

इंटरेक्टिव प्रश्न

त्वरित संशोधन तक्ता

परीक्षा प्रश्न (PYQ)

Leave a Reply Cancel reply

CBSE Board English Medium

CBSE Board Hindi Medium

बिहार बोर्ड

उत्तर प्रदेश बोर्ड

महाराष्ट्र बोर्ड

मध्य प्रदेश बोर्ड

ગુજરાત બોર્ડ

PSC Exam Preparation