Home»महाराष्ट्राचा इतिहास – History Of Maharashtra»बाळ गंगाधर टिळक (1856-1920) — "लोकमान्य", रत्नागिरी जिल्हा

MPSC परीक्षा

बाळ गंगाधर टिळक (1856–1920)

“लोकमान्य” — रत्नागिरी जिल्हा, महाराष्ट्र

1856–1920 गरम पंथाचा संस्थापक राष्ट्रीय आंदोलन

📑 विषय-सूची

1 परिचय आणि प्रारंभिक जीवन 2 शिक्षा, विचार आणि राजनीतिक जागरण 3 “स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध अधिकार” — गरम पंथाचा नेतृत्व 4 कारावास आणि “गीता रहस्य” 5 होमरूल लीग आणि अंतिम वर्षे 6 परीक्षा प्रश्न आणि सारांश

खण्ड 1

परिचय आणि प्रारंभिक जीवन

बाळ गंगाधर टिळक (1856–1920) हे महाराष्ट्राचे सर्वश्रेष्ठ राष्ट्रीय नेते आणि गरम पंथाचे संस्थापक होते. “लोकमान्य” या उपाधीने ओळखले जाणारे टिळक हे भारतीय स्वतंत्रता संग्रामाचे अग्रदूत आणि समाज सुधारक होते, जे Rajasthan Govt Exam Preparation आणि MPSC परीक्षेत महत्त्वाचे विषय आहेत.

23 जुलै 1856 जन्म — रत्नागिरी, महाराष्ट्र

1 अगस्ट 1920 मृत्यू — पुणे

“लोकमान्य” जनप्रिय उपाधी — “जनतेचा प्रिय”

जन्म आणि कुटुंब पार्श्वभूमी

बाळ गंगाधर टिळक यांचा जन्म 23 जुलै 1856 रोजी रत्नागिरी जिल्ह्यात झाला. त्यांचे वडील गंगाधर राव टिळक हे संस्कृत विद्वान आणि शिक्षक होते. कुटुंबाचा परंपरागत ब्राह्मण पार्श्वभूमी असून, टिळकांना बालपणीच संस्कृत, इतिहास आणि धर्मशास्त्रांचे गहन ज्ञान मिळाले.

रत्नागिरीचा जलवायु आणि सामाजिक वातावरण टिळकांच्या विचारांना आकार देणारा होता. या काळात महाराष्ट्रात ब्रिटिश राज्य होते, परंतु स्थानिक संस्कृती आणि धर्मशास्त्रांचा प्रभाव मजबूत होता. टिळक यांनी बालपणीच राष्ट्रीय चेतना आणि सांस्कृतिक गौरवाचा बीज आत्मसात केला.

📍

रत्नागिरी जिल्ह्याचे महत्त्व रत्नागिरी हे महाराष्ट्राचे तटीय जिल्हा असून, या भागात स्वतंत्रता संग्रामाचे मजबूत आंदोलन होते. टिळक यांचा जन्मस्थान हा त्यांच्या राष्ट्रीय चेतनेचा स्रोत बनला.

खण्ड 2

शिक्षा, विचार आणि राजनीतिक जागरण

टिळक यांची शिक्षा पुणे येथे झाली, जेथे त्यांनी डेक्कन कॉलेजमध्ये अभ्यास केला. त्यांचे विचार पाश्चात्य शिक्षा आणि भारतीय संस्कृतीचे समन्वय होते, जे त्यांच्या राजनीतिक दृष्टिकोनाचा आधार बनला.

शैक्षणिक पार्श्वभूमी

टिळक यांनी डेक्कन कॉलेज, पुणे येथे अभ्यास केला आणि गणित आणि संस्कृतमध्ये उच्च शिक्षा प्राप्त केली. त्यांचे शिक्षक गोपाळ गणेश आगरकर हे एक प्रभावशाली शिक्षक आणि समाज सुधारक होते, ज्यांचा प्रभाव टिळकांच्या विचारांवर खोलवर पडला.

पुणे हे महाराष्ट्राचे शिक्षा केंद्र होते, जेथे पाश्चात्य विचार आणि भारतीय परंपरांचा संघर्ष होता. या वातावरणात टिळक यांनी एक अनन्य विचारसरणी विकसित केली, जी पाश्चात्य तर्कशास्त्र आणि भारतीय धर्मशास्त्रांचा समन्वय होती.

वर्ष	घटना	महत्त्व
1 1873	डेक्कन कॉलेजमधून स्नातक	गणित आणि संस्कृतमध्ये प्रवीणता
2 1880	फर्ग्युसन कॉलेजमध्ये शिक्षक	शिक्षा क्षेत्रात योगदान
3 1884	डेक्कन एज्युकेशन सोसायटी स्थापना	राष्ट्रीय शिक्षा आंदोलन
4 1890	“केसरी” वृत्तपत्र सुरू	जनमत निर्माण आणि राजनीतिक जागरण

विचारसरणी आणि राजनीतिक जागरण

टिळक यांचे विचार तीन मुख्य स्तंभांवर आधारित होते: धर्मशास्त्रीय ज्ञान, पाश्चात्य तर्कशास्त्र आणि राष्ट्रीय चेतना. ते असे मानत होते की भारतीय संस्कृती आणि धर्मशास्त्र आधुनिक राष्ट्रीय आंदोलनाचा आधार असू शकतात.

1880 च्या दशकात, जेव्हा भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस मृदु मार्गाचा अनुसरण करत होती, तेव्हा टिळक यांनी एक वेगळा दृष्टिकोन विकसित केला. त्यांचा विश्वास होता की भारतीय जनता स्वयंचलित आणि आत्मनिर्भर असू शकते, आणि ब्रिटिश राज्याचा विरोध करण्यासाठी सांस्कृतिक आणि धार्मिक भावनांचा उपयोग केला जाऊ शकतो.

💡

टिळकांचा अनन्य दृष्टिकोन टिळक यांनी धर्मशास्त्र आणि राजनीतिकी यांचा संयोजन केला. त्यांचा विश्वास होता की गणेशोत्सव आणि शिवजयंती यांसारख्या धार्मिक उत्सवांचा उपयोग राष्ट्रीय जागरणासाठी केला जाऊ शकतो. हा दृष्टिकोन गरम पंथाचा आधार बनला.

खण्ड 3

“स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध अधिकार” — गरम पंथाचा नेतृत्व

टिळक यांचा प्रसिद्ध नारा “स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध अधिकार आहे आणि तो मी मिळवणारच” हा भारतीय स्वतंत्रता संग्रामाचा सबसे महत्त्वाचा घोषणा बनला. हा नारा गरम पंथाचे तत्त्वज्ञान व्यक्त करतो.

गरम पंथाचा उदय

1890 च्या दशकात, भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचा मृदु मार्ग अप्रभावी दिसू लागला. ब्रिटिश सरकार भारतीयांच्या मागण्यांकडे दुर्लक्ष करत होती. या संदर्भात, टिळक यांनी एक नवीन राजनीतिक आंदोलन सुरू केला, ज्याला गरम पंथ असे म्हणण्यात आले.

गरम पंथाचे मुख्य तत्त्व होते: स्वराज्य (पूर्ण स्वतंत्रता), स्वदेशी (भारतीय वस्तूंचा उपयोग), राष्ट्रीय शिक्षा आणि सक्रिय प्रतिरोध. टिळक यांनी असे म्हटले की भारतीय जनता ब्रिटिश राज्याचा विरोध करण्यासाठी आत्मनिर्भर असू शकते.

1893

गणेशोत्सव — टिळक यांनी गणेशोत्सवाला राष्ट्रीय रूप दिला. हा उत्सव जनसंपर्कचे साधन बनला.

1895

शिवजयंती — टिळक यांनी शिवाजी महाराजांच्या जयंतीचे आयोजन केले. हा महाराष्ट्रीय राष्ट्रीयतेचा प्रतीक बनला.

1897

देशद्रोह खटला — ब्रिटिश सरकारने टिळकांवर देशद्रोहाचा आरोप केला आणि 18 महिन्यांची कैद दिली.

1905

बंग-भंग विरोधी आंदोलन — टिळक यांनी बंगालचे विभाजन रोखण्यासाठी आंदोलन केले.

“स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध अधिकार” — अर्थ आणि महत्त्व

हा नारा टिळक यांनी 1906 मध्ये दिला. यामध्ये तीन मुख्य विचार आहेत:

स्वराज्य हा अधिकार आहे — भारतीय जनतेला स्वतंत्रता हा जन्मसिद्ध अधिकार आहे, न की ब्रिटिश सरकारचा उपहार.
तो मी मिळवणारच — स्वराज्य प्राप्त करणे हे भारतीय जनतेचे कर्तव्य आहे. याचा अर्थ सक्रिय प्रतिरोध आणि संघर्ष आवश्यक आहे.
राष्ट्रीय चेतना — हा नारा भारतीय जनतेमध्ये राष्ट्रीय गौरव आणि आत्मविश्वास जागृत करतो.

⚠️

ब्रिटिश सरकारचा विरोध ब्रिटिश सरकारने टिळकांचा हा नारा आणि गरम पंथाचे विचार अत्यंत धोकादायक मानले. त्यांनी टिळकांवर देशद्रोहाचे आरोप केले आणि कारावास दिले.

खण्ड 4

कारावास आणि “गीता रहस्य”

टिळक यांचे जीवन कारावासाने भरलेले होते. 1897 आणि 1908 मध्ये त्यांना दोन वेळा कारावास झाला. परंतु या कारावासाच्या काळात त्यांनी “गीता रहस्य” हे महत्त्वाचे ग्रंथ रचले, जो भारतीय दर्शनशास्त्रातील एक क्लासिक बनला.

1897 चा देशद्रोह खटला

1897 मध्ये, ब्रिटिश सरकारने टिळकांवर देशद्रोहाचा आरोप केला. आरोप असा होता की टिळकांच्या “केसरी” वृत्तपत्रातील लेखांमुळे जनतेमध्ये ब्रिटिश राज्याविरुद्ध असंतोष निर्माण झाला. खटल्यात टिळकांना 18 महिन्यांची कैद दिली गेली.

या कारावासाचा महत्त्व असा होता की टिळक यांचे लोकप्रियता आणि राष्ट्रीय प्रतिष्ठा वाढली. जनता त्यांना एक राष्ट्रीय नायक मानू लागली. “लोकमान्य” (जनतेचा प्रिय) हा उपाधी या काळात त्यांना मिळाली.

1908 चा राजद्रोह खटला आणि मांडले तुरुंग

1908 मध्ये, टिळकांवर पुन्हा राजद्रोहाचा आरोप केला गेला. या वेळी त्यांना 6 वर्षांची कैद दिली गेली. त्यांना मांडले (बर्मा) येथे तुरुंगात ठेवण्यात आले.

मांडले तुरुंगात असताना, टिळक यांनी “गीता रहस्य” हे महत्त्वाचे ग्रंथ रचले. या ग्रंथात त्यांनी भगवद्गीताचा एक नवीन व्याख्या दिला, ज्यामध्ये कर्मयोग आणि राष्ट्रीय कर्तव्य यांचा संबंध दाखवला.

कारावास	वर्ष	कारण	मुदत	स्थान
1 पहिला	1897–1898	देशद्रोह खटला	18 महिने	पुणे
2 दूसरा	1908–1914	राजद्रोह खटला	6 वर्षे	मांडले, बर्मा

“गीता रहस्य” — महत्त्व आणि विचार

“गीता रहस्य” (1915) हे टिळक यांचे सर्वश्रेष्ठ ग्रंथ आहे. या ग्रंथात त्यांनी भगवद्गीताचा एक क्रांतिकारी व्याख्या दिला:

कर्मयोग — गीतेतील कर्मयोग हा राष्ट्रीय कर्तव्य आणि सामाजिक कर्मांचा आधार आहे.
सक्रिय प्रतिरोध — अर्जुनाचा युद्ध करण्याचा निर्णय हा अन्याय विरुद्ध सक्रिय प्रतिरोधाचा प्रतीक आहे.
धार्मिक कर्तव्य — राष्ट्रीय स्वतंत्रता प्राप्त करणे हे एक धार्मिक कर्तव्य आहे.
आत्मनिर्भरता — भारतीय जनता आत्मनिर्भर आणि आत्मविश्वासी असू शकते.

📖

गीता रहस्य — मुख्य योगदान “गीता रहस्य” हे भारतीय दर्शनशास्त्रातील एक महत्त्वाचे ग्रंथ आहे. यामध्ये टिळक यांनी दाखवले की भारतीय धर्मशास्त्र आधुनिक राष्ट्रीय आंदोलनाचा आधार असू शकतो. हा ग्रंथ गांधी, नेहरू आणि इतर राष्ट्रीय नेत्यांना प्रभावित केला.

🔑 गीता रहस्य — मुख्य विचार K – A – R – M – A

K = कर्मयोग (Karma Yoga) — कर्तव्य आणि कर्म A = अर्जुन (Arjun) — सक्रिय प्रतिरोध R = राष्ट्रीय कर्तव्य (Rashtriya Kartavya) M = मांडले (Mandalay) — तुरुंगात रचना A = आत्मनिर्भरता (Aatmanirbharta) — आत्मविश्वास

खण्ड 5

होमरूल लीग आणि अंतिम वर्षे

1916 मध्ये, टिळक यांनी होमरूल लीग (स्वराज्य लीग) स्थापन केली. हा आंदोलन भारतीय स्वतंत्रता संग्रामाचा एक महत्त्वाचा टप्पा होता. याच वर्षी, टिळक यांनी काँग्रेस आणि मुस्लिम लीगमध्ये एकता साधण्यासाठी लखनौ करार केला.

होमरूल लीग (1916)

1916 मध्ये, मांडले तुरुंगातून सुटल्यानंतर, टिळक यांनी होमरूल लीग (स्वराज्य लीग) स्थापन केली. या संस्थेचा उद्देश होता: “स्वराज्य प्राप्तीसाठी संघर्ष”.

होमरूल लीगचे मुख्य उद्देश होते:

भारतीय स्वराज्य — भारतीय जनतेला पूर्ण स्वतंत्रता मिळणे.
राष्ट्रीय जागरण — भारतीय जनतामध्ये राष्ट्रीय चेतना जागृत करणे.
संवैधानिक सुधार — ब्रिटिश राज्यात भारतीयांना अधिक अधिकार मिळणे.
जनसंपर्क — जनता आणि राजनीतिक नेत्यांमध्ये संपर्क साधणे.

लखनौ करार (1916)

1916 मध्ये, टिळक यांनी लखनौ करार केला. या करारात भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस आणि मुस्लिम लीग यांच्यामध्ये एकता साधण्यात आली. हा करार भारतीय स्वतंत्रता संग्रामाचा एक महत्त्वाचा घटना होता.

लखनौ करारचे मुख्य बिंदू:

संयुक्त आंदोलन — काँग्रेस आणि मुस्लिम लीग यांनी संयुक्तपणे स्वराज्य आंदोलन केले.
साम्प्रदायिक सद्भावना — हिंदू आणि मुस्लिम यांच्यामध्ये एकता आणि सद्भावना.
संवैधानिक सुधार — भारतीय जनतेला अधिक राजनीतिक अधिकार मिळणे.

बाळ गंगाधर टिळक 1856–1920

टिळक हे भारतीय स्वतंत्रता संग्रामाचे एक महत्त्वाचे नेते होते. त्यांचे जीवन संघर्ष, कारावास आणि राष्ट्रीय सेवेने भरलेले होते. त्यांचा विचार आणि कार्य भारतीय जनतेला प्रेरणा देत राहिले.

जन्मस्थान रत्नागिरी

मृत्यूस्थान पुणे

मुख्य आंदोलन गरम पंथ

प्रसिद्ध नारा स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध अधिकार

मुख्य ग्रंथ गीता रहस्य

कुल कारावास 7.5 वर्षे

अंतिम वर्षे (1914–1920)

मांडले तुरुंगातून सुटल्यानंतर, टिळक यांचे स्वास्थ्य खराब होऊ लागले. परंतु त्यांनी होमरूल लीग आणि राष्ट्रीय आंदोलनात सक्रिय भाग घेतला. 1920 मध्ये, 1 अगस्ट 1920 रोजी, टिळक यांचा मृत्यू पुणे येथे झाला.

टिळकांच्या मृत्यूनंतर, भारतीय जनता शोकग्रस्त झाली. त्यांचे अंतिम शब्द होते: “गॉड इज ट्रुथ” (देव हा सत्य आहे). त्यांची विरासत आणि विचार भारतीय स्वतंत्रता संग्रामाचा एक महत्त्वाचा भाग बनल्या राहिले.

📚

टिळकांचे साहित्यिक योगदान टिळक यांनी अनेक महत्त्वाचे ग्रंथ लिहिले: “गीता रहस्य”, “श्रीमद् भागवत गीता”, “ऋग्वेद भाष्य” आणि “केसरी” वृत्तपत्रातील लेख. या सर्व कार्यांमध्ये त्यांचे राष्ट्रीय विचार आणि दार्शनिक गहनता दिसून येते.

खण्ड 6

परीक्षा प्रश्न आणि सारांश

त्वरित पुनरावृत्ती (Quick Revision)

विषय

उत्तर

बाळ गंगाधर टिळक यांचा जन्म

23 जुलै 1856, रत्नागिरी

प्रसिद्ध नारा

“स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध अधिकार आहे आणि तो मी मिळवणारच”

गरम पंथ कधी उदयास आला

1890 च्या दशकात

गणेशोत्सव आणि शिवजयंती

1893 आणि 1895 — राष्ट्रीय जागरणाचे साधन

1897 चा खटला

देशद्रोह खटला — 18 महिन्यांची कैद

1908 चा खटला

राजद्रोह खटला — 6 वर्षांची कैद (मांडले)

“गीता रहस्य” कधी रचले

1915 — मांडले तुरुंगात

होमरूल लीग कधी स्थापन

1916

लखनौ करार

1916 — काँग्रेस-मुस्लिम लीग एकता

मृत्यू

1 अगस्ट 1920, पुणे

संक्षिप्त सारांश

📋 बाळ गंगाधर टिळक — मुख्य बिंदू

🎓

शिक्षा आणि विचार

डेक्कन कॉलेजमधून शिक्षा. संस्कृत, गणित आणि दर्शनशास्त्रात प्रवीणता. पाश्चात्य तर्कशास्त्र आणि भारतीय संस्कृतीचा समन्वय.

🔥

गरम पंथाचा नेतृत्व

“स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध अधिकार” — यह नारा गरम पंथाचा आधार. स्वदेशी, राष्ट्रीय शिक्षा आणि सक्रिय प्रतिरोध.

⛓️

कारावास आणि संघर्ष

1897 — 18 महिने कैद. 1908 — 6 वर्षांची कैद (मांडले). कारावासाचा काळ “गीता रहस्य” रचनेसाठी वापरला.

📖

“गीता रहस्य” — दार्शनिक योगदान

भगवद्गीताचा क्रांतिकारी व्याख्या. कर्मयोग आणि राष्ट्रीय कर्तव्य. आत्मनिर्भरता आणि आत्मविश्वास.

🏛️

होमरूल लीग आणि लखनौ करार

1916 — होमरूल लीग स्थापना. लखनौ करार — काँग्रेस-मुस्लिम लीग एकता. स्वराज्य प्राप्तीसाठी संयुक्त आंदोलन.

🌟

विरासत आणि प्रभाव

“लोकमान्य” — जनतेचा प्रिय. भारतीय स्वतंत्रता संग्रामाचा अग्रदूत. गांधी, नेहरू आणि इतरांना प्रेरणा.

इंटरेक्टिव MCQ प्रश्न

1 बाळ गंगाधर टिळक यांचा जन्म कोठे झाला?

A. पुणे

B. रत्नागिरी

C. नागपूर

D. कोल्हापूर

✅ उत्तर: B — बाळ गंगाधर टिळक यांचा जन्म 23 जुलै 1856 रोजी रत्नागिरी जिल्ह्यात झाला. रत्नागिरी हे महाराष्ट्राचे तटीय जिल्हा आहे.

2 “स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध अधिकार आहे आणि तो मी मिळवणारच” — हा नारा कधी दिला?

A. 1893

B. 1897

C. 1906

D. 1916

✅ उत्तर: C — हा प्रसिद्ध नारा टिळक यांनी 1906 मध्ये दिला. हा नारा गरम पंथाचे तत्त्वज्ञान व्यक्त करतो आणि भारतीय स्वतंत्रता संग्रामाचा सबसे महत्त्वाचा घोषणा बनला.

3 “गीता रहस्य” हे ग्रंथ कधी आणि कोठे रचले?

A. 1908, पुणे

B. 1910, नागपूर

C. 1915, मांडले तुरुंग

D. 1918, लंडन

✅ उत्तर: C — “गीता रहस्य” हे महत्त्वाचे ग्रंथ 1915 मध्ये मांडले (बर्मा) येथे तुरुंगात असताना रचले. या ग्रंथात टिळक यांनी भगवद्गीताचा एक क्रांतिकारी व्याख्या दिला.

परीक्षा प्रश्न (PYQ)

📝

बाळ गंगाधर टिळक — महत्त्वाचे प्रश्न

लघु प्रश्न प्र. 1: बाळ गंगाधर टिळक यांना “लोकमान्य” हा उपाधी कधी आणि का मिळाली?

उत्तर: 1897 च्या देशद्रोह खटल्यानंतर टिळक यांना “लोकमान्य” (जनतेचा प्रिय) हा उपाधी मिळाली. कारावास झाल्यानंतर त्यांची लोकप्रियता आणि राष्ट्रीय प्रतिष्ठा वाढली. जनता त्यांना एक राष्ट्रीय नायक मानू लागली.

लघु प्रश्न प्र. 2: गरम पंथ म्हणजे काय? टिळक यांनी गरम पंथाचे नेतृत्व कसे केले?

उत्तर: गरम पंथ हा भारतीय राष्ट्रीय आंदोलनाचा एक क्रांतिकारी भाग होता. यामध्ये स्वराज्य, स्वदेशी, राष्ट्रीय शिक्षा आणि सक्रिय प्रतिरोध यांचा समावेश होता. टिळक यांनी गणेशोत्सव आणि शिवजयंती यांसारख्या धार्मिक उत्सवांचा उपयोग राष्ट्रीय जागरणासाठी केला. त्यांचा प्रसिद्ध नारा “स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध अधिकार” हा गरम पंथाचा आधार बनला.

दीर्घ प्रश्न प्र. 3: “गीता रहस्य” हे ग्रंथ भारतीय स्वतंत्रता संग्रामात कसे महत्त्वाचे ठरले? या ग्रंथातील मुख्य विचार काय होते?

उत्तर: “गीता रहस्य” (1915) हे टिळक यांचे सर्वश्रेष्ठ ग्रंथ आहे. या ग्रंथात टिळक यांनी भगवद्गीताचा एक क्रांतिकारी व्याख्या दिला. मुख्य विचार: (1) कर्मयोग — गीतेतील कर्मयोग हा राष्ट्रीय कर्तव्य आणि सामाजिक कर्मांचा आधार आहे. (2) सक्रिय प्रतिरोध — अर्जुनाचा युद्ध करण्याचा निर्णय हा अन्याय विरुद्ध सक्रिय प्रतिरोधाचा प्रतीक आहे. (3) धार्मिक कर्तव्य — राष्ट्रीय स्वतंत्रता प्राप्त करणे हे एक धार्मिक कर्तव्य आहे. (4) आत्मनिर्भरता — भारतीय जनता आत्मनिर्भर आणि आत्मविश्वासी असू शकते. हा ग्रंथ गांधी, नेहरू आणि इतर राष्ट्रीय नेत्यांना प्रभावित केला.

दीर्घ प्रश्न प्र. 4: टिळक यांचे कारावास आणि त्यांचे राजनीतिक महत्त्व यांचा संबंध स्पष्ट करा.

उत्तर: टिळक यांचे जीवन कारावासाने भरलेले होते. 1897 मध्ये, देशद्रोह खटल्यात 18 महिन्यांची कैद झाली. 1908 मध्ये, राजद्रोह खटल्यात 6 वर्षांची कैद झाली (मांडले). परंतु या कारावासाचा राजनीतिक परिणाम महत्त्वाचा होता: (1) लोकप्रियता — कारावास झाल्यानंतर टिळकांची लोकप्रियता वाढली. (2) “लोकमान्य” उपाधी — जनता त्यांना एक राष्ट्रीय नायक मानू लागली. (3) गरम पंथाचा प्रसार — कारावास गरम पंथाचा प्रचार करण्याचे साधन बनला. (4) “गीता रहस्य” — मांडले तुरुंगात असताना त्यांनी हे महत्त्वाचे ग्रंथ रचले. (5) होमरूल लीग — सुटल्यानंतर त्यांनी होमरूल लीग स्थापन केली.

दीर्घ प्रश्न प्र. 5: लखनौ करार (1916) म्हणजे काय? हा करार भारतीय स्वतंत्रता संग्रामात कसा महत्त्वाचा होता?

उत्तर: लखनौ करार 1916 मध्ये भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस आणि मुस्लिम लीग यांच्यामध्ये केला गेला. टिळक यांनी या करारात महत्त्वाचा भूमिका निभाला. मुख्य बिंदू: (1) संयुक्त आंदोलन — काँग्रेस आणि मुस्लिम लीग यांनी संयुक्तपणे स्वराज्य आंदोलन केले. (2) साम्प्रदायिक सद्भावना — हिंदू आणि मुस्लिम यांच्यामध्ये एकता आणि सद्भावना. (3) संवैधानिक सुधार — भारतीय जनतेला अधिक राजनीतिक अधिकार मिळणे. महत्त्व: हा करार भारतीय स्वतंत्रता संग्रामाचा एक महत्त्वाचा घटना होता. यामुळे भारतीय जनता एकत्रित होऊन स्वराज्य आंदोलन केले.

←◂ पिछला विषयहोमरूल चळवळ (1916) — टिळक आणि अॅनी बेझंट अगला विषय ▸"केसरी" (मराठी) आणि "मराठा" (इंग्रजी) वृत्तपत्रे→