बालाजी विश्वनाथांची सय्यद बंधूंसोबत बोलणी — चौथ आणि सरदेशमुखीचे मान्यता (1719)
परिचय — बालाजी विश्वनाथ आणि सय्यद बंधू
बालाजी विश्वनाथांची सय्यद बंधूंसोबत बोलणी (1719) हा मराठा साम्राज्याच्या विस्तारातील एक महत्वाचा टप्पा होता, ज्यामुळे मराठ्यांना चौथ आणि सरदेशमुखी वसूल करण्याचे अधिकार मिळाले. हा करार दिल्लीतील सय्यद बंधूंच्या राजकीय प्रभावाचा परिणाम होता.
बालाजी विश्वनाथ (1713-1720)
बालाजी विश्वनाथ हा शाहू महाराजचा प्रथम पेशवा होता. तो 1713 पासून 1720
बालाजी विश्वनाथ यांचा मुख्य उद्देश्य होता मराठा साम्राज्याला दिल्लीच्या मुघल सत्तेकडून कानूनी मान्यता मिळवणे. त्यांनी समजले की सय्यद बंधू दिल्लीतील सर्वाधिक प्रभावशाली व्यक्ती आहेत, म्हणून त्यांच्याशी संबंध स्थापन करणे आवश्यक होते.
- बालाजी विश्वनाथ: शाहू महाराजचे विश्वस्त सहयोगी, राजकीय कूटनीतिज्ञ
- सय्यद बंधू: दिल्लीतील सत्तेचे वास्तविक नियंत्रक, मुघल सम्राटाचे सलाहकार
- लक्ष्य: मराठ्यांना दक्षिणेतील राजस्व वसूल करण्याचे अधिकार मिळवणे
सय्यद बंधूंचे राजकीय प्रभाव (1707-1719)
सय्यद बंधूंचा उदय दिल्लीतील राजकीय अस्थिरतेच्या काळात झाला. औरंगजेबच्या मृत्यूनंतर (1707) मुघल साम्राज्य कमजोर पडले होते, आणि दिल्लीतील शक्तिशाली जमातींमध्ये संघर्ष सुरू झाला होता.
सय्यद बंधूंचे राजकीय कार्य
सय्यद हुसैन अली आणि सय्यद अब्दुल्ला हे दोन भाई होते. त्यांनी सम्राट फर्रुखसियरला सत्तेवर आणले आणि त्यांचे सर्व निर्णय नियंत्रित करत होते. त्यांचा प्रभाव इतका मजबूत होता की दिल्लीतील सर्व महत्वाचे पद त्यांच्या नियंत्रणात होते.
| काल | घटना | परिणाम |
|---|---|---|
| 1 1707-1712 | औरंगजेबच्या मृत्यूनंतर दिल्लीतील अस्थिरता | शक्तिशाली जमातींमध्ये संघर्ष |
| 2 1713 | सय्यद बंधू फर्रुखसियरला सत्तेवर आणतात | सय्यद बंधूंचा राजकीय प्रभाव वाढतो |
| 3 1713-1719 | सय्यद बंधू दिल्लीचे प्रभावशाली नेते | सर्व महत्वाचे निर्णय त्यांच्या नियंत्रणात |
| 4 1719 | बालाजी विश्वनाथ सय्यद बंधूंशी बोलणी | मराठ्यांना चौथ-सरदेशमुखीचे अधिकार |
1719 च्या बोलणीचा संदर्भ आणि उद्देश्य
1719 च्या बोलणीचा मुख्य उद्देश्य होता मराठा साम्राज्याला दिल्लीच्या मुघल सत्तेकडून कानूनी मान्यता मिळवणे. बालाजी विश्वनाथ यांनी समजले की सय्यद बंधूंचा समर्थन मिळवल्यास मराठ्यांना दक्षिणेतील राजस्व वसूल करण्याचे अधिकार मिळू शकतात.
बोलणीचे कारण
शाहू महाराज आणि ताराबाई यांच्यातील संघर्षामुळे मराठा साम्राज्य दोन भागांत विभाजित झाले होते. शाहू महाराज साताऱ्यात राज्य करत होते, तर ताराबाई कोल्हापूरात. या परिस्थितीत शाहूंचे पेशवा बालाजी विश्वनाथ यांनी मराठा साम्राज्याला मजबूत करण्यासाठी दिल्लीकडे लक्ष वेधले.
बालाजी विश्वनाथ यांनी समजले की चौथ (भूमिकर) आणि सरदेशमुखी (व्यापार कर) वसूल करण्याचे अधिकार मिळवल्यास मराठा साम्राज्याला आर्थिक शक्ती मिळेल. या उद्देश्यासाठी त्यांनी सय्यद बंधूंशी बोलणी केली.
- कानूनी मान्यता: मुघल सम्राटकडून मराठा साम्राज्याला कानूनी मान्यता मिळवणे
- आर्थिक शक्ती: चौथ आणि सरदेशमुखी वसूल करून मराठा साम्राज्याला आर्थिक शक्ती देणे
- राजकीय प्रभाव: दिल्लीतील सय्यद बंधूंचा समर्थन मिळवून मराठा साम्राज्याचा राजकीय प्रभाव वाढवणे
- विस्तार: दक्षिणेतील अधिक क्षेत्रांवर नियंत्रण स्थापन करण्यासाठी आर्थिक आणि राजकीय आधार तयार करणे
चौथ आणि सरदेशमुखीचे मान्यता — शर्ती आणि महत्त्व
1719 च्या बोलणीमुळे मराठ्यांना चौथ आणि सरदेशमुखी वसूल करण्याचे अधिकार मिळाले. हा करार मराठा साम्राज्याच्या विस्तारातील एक महत्वाचा टप्पा होता, ज्यामुळे मराठ्यांना आर्थिक आणि राजकीय शक्ती मिळाली.
चौथ (भूमिकर)
चौथ म्हणजे भूमिकर. हा कर भूमीच्या एकूण उत्पादनाच्या एक चतुर्थांश (25%) इतका होता. मराठ्यांना चौथ वसूल करण्याचे अधिकार मिळल्यामुळे त्यांना दक्षिणेतील विविध क्षेत्रांमधून भूमिकर वसूल करता येऊ लागले.
सरदेशमुखी (व्यापार कर)
सरदेशमुखी म्हणजे व्यापार कर. हा कर व्यापारातून होणार्या नफ्याच्या एक दशांश (10%) इतका होता. मराठ्यांना सरदेशमुखी वसूल करण्याचे अधिकार मिळल्यामुळे त्यांना व्यापार कर वसूल करता येऊ लागले.
मान्यतेचे महत्त्व
चौथ आणि सरदेशमुखीचे मान्यता मराठा साम्राज्याच्या विस्तारातील एक महत्वाचा टप्पा होते. या मान्यतेमुळे मराठ्यांना:
- आर्थिक शक्ती: दक्षिणेतील विविध क्षेत्रांमधून राजस्व वसूल करून आर्थिक शक्ती मिळाली
- राजकीय मान्यता: मुघल सम्राटकडून कानूनी मान्यता मिळाली, ज्यामुळे मराठा साम्राज्य कानूनी दृष्टीने मान्य झाले
- विस्तारण क्षमता: आर्थिक शक्तीच्या आधारे मराठा साम्राज्य विस्तारण करता येऊ लागले
- सैन्य शक्ती: आर्थिक शक्तीच्या आधारे मराठ्यांनी आपली सैन्य शक्ती वाढवली
| कर | दर | स्वरूप | महत्त्व |
|---|---|---|---|
| 1 चौथ | 25% | भूमिकर | भूमीच्या उत्पादनावर आधारित आय |
| 2 सरदेशमुखी | 10% | व्यापार कर | व्यापारावर आधारित आय |
| 3 एकूण | 35% | संयुक्त कर | मराठा साम्राज्याचा मुख्य आय स्रोत |
मराठा साम्राज्याचे विस्तार आणि परिणाम
चौथ आणि सरदेशमुखीचे मान्यता मिळल्यामुळे मराठा साम्राज्य तेजीने विस्तारित झाले. बालाजी विश्वनाथ यांनी या आर्थिक शक्तीचा उपयोग करून मराठा साम्राज्याचा विस्तार केला आणि मराठ्यांना दक्षिणेतील एक प्रमुख शक्ती बनवले.
विस्तारण क्षेत्र
चौथ-सरदेशमुखीचे मान्यता मिळल्यानंतर मराठ्यांनी दक्षिणेतील अनेक क्षेत्रांवर नियंत्रण स्थापन केले. बालाजी विश्वनाथ यांनी आपल्या सैन्यदलांचा विस्तार केला आणि दक्षिणेतील विविध क्षेत्रांमधून चौथ-सरदेशमुखी वसूल करू लागले.
परिणाम आणि महत्त्व
चौथ-सरदेशमुखीचे मान्यता मिळल्यामुळे मराठा साम्राज्य तेजीने विस्तारित झाले. बालाजी विश्वनाथ यांनी या आर्थिक शक्तीचा उपयोग करून मराठा साम्राज्याला एक प्रमुख शक्ती बनवले.
- आर्थिक शक्ती: चौथ-सरदेशमुखीमुळे मराठा साम्राज्याला नियमित आय मिळू लागली
- सैन्य विस्तार: आर्थिक शक्तीच्या आधारे मराठ्यांनी आपली सैन्य शक्ती वाढवली
- राजकीय मान्यता: मुघल सम्राटकडून कानूनी मान्यता मिळाली
- क्षेत्रीय विस्तार: दक्षिणेतील विविध क्षेत्रांवर मराठा साम्राज्याचा नियंत्रण वाढला
- भविष्य विस्तार: या आर्थिक आणि राजकीय आधारे मराठा साम्राज्य आगामी काळात तेजीने विस्तारित झाले
Leave a Reply