बेसीनचा तह (1802)
दुसरा बाजीराव पेशवा यांनी इंग्रजांचा सहाय्यक संधी स्वीकारली
परिचय — बेसीनचा तह काय होता
बेसीनचा तह (Treaty of Bassein, 31 डिसेंबर 1802) हा महाराष्ट्र इतिहासातील एक महत्त्वाचा घटनाक्रम होता. या तहाद्वारे दुसरा बाजीराव पेशवा यांनी इंग्रजांचा सहाय्यक संधी स्वीकार केला, ज्यामुळे मराठा साम्राज्याचा पतन सुरू झाला.
हडपसरच्या लढाईत (1802) यशवंतराव होळकरांनी दुसरा बाजीराव पेशवा यांना पराजित केल्यानंतर, बाजीराव पुणे सोडून पळून गेले. त्यांनी इंग्रजांकडे मदत मागितली आणि बेसीनचा तह स्वाक्षरित केला. या तहाद्वारे बाजीराव यांनी इंग्रजांना मराठा साम्राज्यातील व्यापक अधिकार दिले.
पार्श्वभूमी — 1802 पूर्वी मराठा राजकीय परिस्थिती
18व्या शतकाच्या अंतिम दशकात मराठा साम्राज्य अंतर्गत संघर्षांमुळे कमजोर झाले होते. नाना फडणवीस यांचे 1800 मध्ये निधन झाल्यानंतर, दुसरा बाजीराव पेशवा यांचे शासन अस्थिर झाले.
| घटनाक्रम | वर्ष | परिणाम |
|---|---|---|
| नाना फडणवीसांचे निधन | 1800 | पेशवा शासनात अस्थिरता |
| यशवंतराव होळकरांचा उत्थान | 1801-1802 | मराठा संघराज्यातील विभाजन |
| हडपसरची लढाई | सप्टेंबर 1802 | बाजीराव पराजित, पुणे सोडला |
| बेसीनचा तह | 31 डिसेंबर 1802 | इंग्रज-मराठा संधी |
यशवंतराव होळकर (इंदौरचे राजा) आणि दौलतराव सिंधिया (ग्वालियरचे राजा) यांचे शक्तिशाली होणे हा मराठा संघराज्याच्या एकतेसाठी धोका बनला. बाजीराव पेशवा यांची शक्ती कमजोर होत गेली.
संधीचे मुख्य अटी आणि शर्तीं
बेसीनचा तह हा मराठा साम्राज्यासाठी अत्यंत प्रतिकूल होता. या तहामुळे इंग्रजांना मराठा राज्यातील व्यापक नियंत्रण मिळाले.
- सहाय्यक सेना: बाजीराव यांनी इंग्रजांचे 6000 सैनिकांचे दल स्वीकार केले. या सेनेचा खर्च मराठा राज्याने भरायचा होता.
- विदेश नीती: बाजीराव यांनी इंग्रजांच्या परवानगीशिवाय कोणताही विदेशी शक्तीशी संबंध ठेवू शकत नाहीत.
- राजस्व नियंत्रण: इंग्रजांना मराठा राज्यातील काही प्रदेशांवर नियंत्रण मिळाले.
- सैन्य अधिकार: इंग्रज कमांडर-इन-चीफ मराठा सेनेवर नियंत्रण ठेवू शकत होते.
- राजनीतिक अधिकार: इंग्रजांचे प्रतिनिधी पेशवा दरबारात राहू शकत होते.
6000 इंग्रज सैनिकांचा दल बाजीराव यांच्या सेनेत समाविष्ट केला गेला. या सेनेचा खर्च मराठा राज्याने भरायचा होता.
बाजीराव यांनी इंग्रजांच्या परवानगीशिवाय कोणताही विदेशी शक्तीशी संबंध ठेवू शकत नाहीत.
या संधीद्वारे मराठा साम्राज्य व्यावहारिकदृष्ट्या इंग्रजांचा अधीन राज्य बनला. बाजीराव यांना व्यक्तिगत सुरक्षा मिळाली, परंतु मराठा साम्राज्याचे स्वतंत्र अस्तित्व संपुष्टात आले.
संधीचे परिणाम आणि महत्त्व
बेसीनचा तह हा मराठा साम्राज्यासाठी विनाशकारी सिद्ध झाला. या तहामुळे इंग्रजांना दुसरे इंग्रज-मराठा युद्ध (1803-1805) सुरू करण्याचा अधिकार मिळाला.
संधीचे तात्कालिक परिणाम
- इंग्रज नियंत्रण: इंग्रजांना मराठा राज्यातील सैन्य आणि राजनीतिक नियंत्रण मिळाले.
- दौलतराव सिंधिया आणि होळकरांचा विरोध: या दोन शक्तिशाली मराठा सरदारांनी बेसीनचा तह स्वीकार केला नाही.
- दुसरे इंग्रज-मराठा युद्ध: 1803 मध्ये इंग्रजांनी दौलतराव सिंधिया आणि होळकरांविरुद्ध युद्ध सुरू केले.
- मराठा शक्तीचा पतन: या युद्धात मराठ्यांचा पराभव झाला आणि त्यांची शक्ती कमजोर झाली.
विश्लेषण — बाजीराव यांचे निर्णय आणि त्याचे परिणाम
बेसीनचा तह हा मराठा इतिहासातील एक महत्त्वाचा वळण बिंदू होता. बाजीराव यांचे या निर्णयामुळे मराठा साम्राज्याचा स्वतंत्र अस्तित्व संपुष्टात आला.
बाजीराव यांचे निर्णय घेण्याचे कारण
यशवंतराव होळकर हडपसरच्या लढाईत विजयी झाले. बाजीराव यांना पुणे सोडून पळून जावे लागले.
इंग्रजांचा सहाय्यक संधी स्वीकार करून बाजीराव यांना व्यक्तिगत सुरक्षा आणि पुणे परत मिळण्याची आशा होती.
दीर्घकालीन परिणाम
- इंग्रज वर्चस्व: बेसीनचा तह हा इंग्रजांच्या भारतातील वर्चस्वाचा पहिला महत्त्वाचा पाऊल होता.
- मराठा संघराज्याचा विघटन: दौलतराव सिंधिया आणि होळकरांनी बेसीनचा तह स्वीकार केला नाही, ज्यामुळे मराठा संघराज्य विभाजित झाले.
- दुसरे इंग्रज-मराठा युद्ध: 1803-1805 च्या या युद्धात इंग्रजांनी मराठ्यांना पराजित केले.
- तिसरे इंग्रज-मराठा युद्ध: 1817-1818 च्या या युद्धात मराठा साम्राज्याचा अंतिम पतन झाला.
- चूक: बेसीनचा तह हा दुसरा बाजीराव यांचा विजय होता. सत्य: हा संधी बाजीराव यांचा पराभव होता. या संधीद्वारे इंग्रजांना मराठा राज्यातील नियंत्रण मिळाले.
- चूक: बेसीनचा तह हा मराठा साम्राज्याचा अंत होता. सत्य: हा संधी मराठा साम्राज्याच्या पतनाचा सुरुवात होता. अंतिम पतन 1818 मध्ये झाला.
- चूक: बाजीराव यांनी इंग्रजांना पूर्ण नियंत्रण दिला. सत्य: बाजीराव यांनी सहाय्यक संधी स्वीकार केली, परंतु पुणे परत मिळवून घेतले.
Leave a Reply