Home»महाराष्ट्राचा इतिहास – History Of Maharashtra»भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसची स्थापना (1885) — मुंबई, गोकुळदास तेजपाल संस्कृत महाविद्यालय

भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसची स्थापना (1885)

महाराष्ट्र इतिहास स्वातंत्र्य चळवळ Rajasthan Govt Exam Preparation

📑 विषय-सूची

1 परिचय आणि संदर्भ 2 स्थापनेचे कारण आणि पार्श्वभूमी 3 संस्थापक आणि प्रथम अधिवेशन 4 काँग्रेसचे उद्देश्य आणि संरचना 5 महाराष्ट्राचे योगदान आणि प्रभाव 6 परीक्षा प्रश्न आणि सारांश

खण्ड 1

परिचय आणि संदर्भ

भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (Indian National Congress) ही भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीची सर्वांत महत्वाची संस्था होती. याची स्थापना 28 डिसेंबर 1885 रोजी मुंबई येथे गोकुळदास तेजपाल संस्कृत महाविद्यालयमध्ये करण्यात आली. या संस्थेने भारतीय राजकारणात क्रांतिकारी बदल घडवून आणले आणि भारताच्या स्वातंत्र्य संग्रामाचे नेतृत्व केले.

28 डिसेंबर 1885 स्थापना तारीख

मुंबई स्थापना स्थान

72 प्रतिनिधी प्रथम अधिवेशनात

काँग्रेसची स्थापना एक महत्वाचा ऐतिहासिक क्षण होता. या काळात भारतात ब्रिटिश साम्राज्य अत्यंत शक्तिशाली होते, परंतु शिक्षित भारतीय समाजात राजकीय चेतना जागृत होऊ लागली होती. काँग्रेसने भारतीय जनतेचे राजकीय प्रतिनिधित्व करण्याचा प्रयत्न केला आणि ब्रिटिश शासनाच्या विरुद्ध संघर्षाचा मार्ग दाखवला.

📍

स्थान महत्व गोकुळदास तेजपाल संस्कृत महाविद्यालय मुंबईमध्ये स्थित होता. मुंबई हे भारतातील सर्वांत आधुनिक आणि शिक्षित शहर होते, ज्यामुळे काँग्रेसची स्थापना येथे करण्यात आली.

खण्ड 2

स्थापनेचे कारण आणि पार्श्वभूमी

काँग्रेसची स्थापना अनेक महत्वाच्या कारणांमुळे झाली. 19व्या शतकाच्या उत्तरार्धात भारतात शिक्षा, प्रेस आणि आधुनिक विचारांचा प्रसार झाला. यामुळे भारतीय समाजात राजकीय चेतना जागृत होऊ लागली. ब्रिटिश शासनाच्या विरुद्ध असंतोष वाढू लागला, विशेषत: भारतीय अर्थव्यवस्थेच्या शोषणामुळे.

स्थापनेचे मुख्य कारण

राजकीय चेतना: शिक्षित भारतीय समाजात आधुनिक राजकीय विचार आणि राष्ट्रीयतेची भावना जागृत झाली होती.
आर्थिक शोषण: ब्रिटिश साम्राज्यामुळे भारतीय अर्थव्यवस्था नष्ट होत होती. कृषी, उद्योग आणि व्यापारात भारतीय हितांचे नुकसान होत होते.
प्रशासकीय असंतोष: भारतीयांना उच्च प्रशासकीय पदांवर नियुक्त केले जात नव्हते. सर्व महत्वाचे पद ब्रिटिशांकडे होते.
सामाजिक सुधार आंदोलन: राजा राम मोहन राय, दयानंद सरस्वती आणि इतरांच्या सामाजिक सुधार आंदोलनांचा प्रभाव होता.
प्रेस आणि साहित्य: भारतीय भाषेतील वर्तमानपत्र, पत्रिका आणि साहित्यामुळे जनता जागृत होत होती.

1828

राजा राम मोहन राय — ब्रह्म समाज स्थापना, सामाजिक सुधार आंदोलन सुरू

1875

दयानंद सरस्वती — आर्य समाज स्थापना, राष्ट्रीय चेतना जागृत करणे

1883

ए. ओ. ह्यूम — काँग्रेस स्थापनेचा विचार करण्यास सुरवात

28 डिसेंबर 1885

भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस — मुंबईमध्ये स्थापना

💡

ए. ओ. ह्यूम यांची भूमिका अॅलन ऑक्टेव्हियन ह्यूम (A. O. Hume) हे एक ब्रिटिश अधिकारी होते जे भारतीय राजकीय चेतनेचे समर्थक होते. त्यांनी काँग्रेस स्थापनेचा विचार केला आणि दादाभाई नौरोजी, सुरेंद्रनाथ बॅनर्जी यांच्या सहकार्याने काँग्रेस स्थापन केली.

खण्ड 3

संस्थापक आणि प्रथम अधिवेशन

काँग्रेसची स्थापना ए. ओ. ह्यूम (Allain Octavian Hume) यांच्या नेतृत्वात झाली. त्यांच्या सहकार्याने दादाभाई नौरोजी, सुरेंद्रनाथ बॅनर्जी, फिरोजशाह मेहता आणि इतर प्रमुख भारतीय नेते काम केले. प्रथम अधिवेशनाचे अध्यक्षपद व्योमेश चंद्र बॅनर्जी यांनी केले.

ए. ओ. ह्यूम

1828-1912

ब्रिटिश अधिकारी, काँग्रेस संस्थापक. भारतीय राजकीय चेतनेचे समर्थक. काँग्रेस संस्थापना

दादाभाई नौरोजी

1825-1917

पारसी नेता, अर्थशास्त्रज्ञ. “ग्रँड ओल्ड मॅन ऑफ इंडिया”. काँग्रेस अध्यक्ष

फिरोजशाह मेहता

1845-1915

मुंबईचा बेताज बादशाह, काँग्रेस अध्यक्ष. महाराष्ट्र नेता

व्योमेश चंद्र बॅनर्जी

1844-1906

प्रथम काँग्रेस अध्यक्ष. बंगाली नेता. प्रथम अधिवेशन

प्रथम अधिवेशन (28 डिसेंबर 1885)

विवरण	तपशील
स्थान	गोकुळदास तेजपाल संस्कृत महाविद्यालय, मुंबई
तारीख	28 डिसेंबर 1885
अध्यक्ष	व्योमेश चंद्र बॅनर्जी
प्रतिनिधी	72 प्रतिनिधी (विविध प्रांतांमधून)
मुख्य उद्देश्य	भारतीय राजकीय चेतना जागृत करणे, ब्रिटिश शासनाच्या विरुद्ध संघर्ष
प्रमुख निर्णय	काँग्रेसचे संविधान स्वीकृत, वार्षिक अधिवेशन ठरवले

📋

प्रथम अधिवेशनचे महत्व प्रथम अधिवेशनात 72 प्रतिनिधी उपस्थित होते. यामध्ये बंगाल, महाराष्ट्र, गुजरात, पंजाब आणि इतर प्रांतांचे प्रतिनिधी होते. या अधिवेशनात काँग्रेसचे संविधान स्वीकृत केले गेले आणि वार्षिक अधिवेशन ठरवले गेले.

खण्ड 4

काँग्रेसचे उद्देश्य आणि संरचना

भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे मुख्य उद्देश्य भारतीय जनतेचे राजकीय हित संरक्षण करणे आणि ब्रिटिश शासनाच्या विरुद्ध संघर्ष करणे होते. काँग्रेसने शुरुवातीला शांतिपूर्ण आणि संवैधानिक मार्गाचा अवलंब केला.

काँग्रेसचे मुख्य उद्देश्य

🎯 राजकीय चेतना

भारतीय जनतामध्ये राजकीय चेतना आणि राष्ट्रीयतेची भावना जागृत करणे.

⚖️ न्याय मागणे

ब्रिटिश शासनाच्या विरुद्ध भारतीय जनतेचे हित संरक्षण करणे.

🤝 एकता

विविध धर्म, जाती आणि भाषेतील भारतीयांमध्ये एकता स्थापन करणे.

📢 प्रतिनिधित्व

भारतीय जनतेचे राजकीय प्रतिनिधित्व करणे आणि त्यांच्या मागण्या ब्रिटिश शासनाकडे सादर करणे.

काँग्रेसची संरचना

काँग्रेसचे नेतृत्व अध्यक्ष आणि उपाध्यक्षांकडे होते. प्रथम अध्यक्ष व्योमेश चंद्र बॅनर्जी होते. नंतर दादाभाई नौरोजी, फिरोजशाह मेहता आणि इतर प्रमुख नेते अध्यक्ष बनले.

काँग्रेसचे वार्षिक अधिवेशन होते ज्यामध्ये विविध प्रांतांचे प्रतिनिधी भाग घेत होते. या अधिवेशनांमध्ये काँग्रेसचे नीति आणि कार्यक्रम ठरवले जात होते.

काँग्रेसचे सदस्य विविध प्रांतांमधून होते. काँग्रेसने विविध प्रांतीय शाखा स्थापन केली होती. सदस्यांचा चंदा आणि दान काँग्रेसचे खर्च भागवत होते.

⚠️

शुरुवातीला मर्यादा काँग्रेसने शुरुवातीला शांतिपूर्ण आणि संवैधानिक मार्गाचा अवलंब केला. ब्रिटिश शासनाकडे याचना आणि निवेदन पाठवले जात होते. परंतु नंतर काँग्रेसचा दृष्टिकोन बदलला आणि क्रांतिकारी विचार जागृत झाले.

खण्ड 5

महाराष्ट्राचे योगदान आणि प्रभाव

महाराष्ट्र काँग्रेस आंदोलनात अत्यंत महत्वाची भूमिका निभाला. मुंबई हे काँग्रेसचे जन्मस्थान होते आणि महाराष्ट्रातील नेते काँग्रेसचे मुख्य नेतृत्व करत होते. फिरोजशाह मेहता, दादाभाई नौरोजी, गोपाल कृष्ण गोखले आणि इतर महाराष्ट्रीय नेते काँग्रेसचे मुख्य आधार होते.

महाराष्ट्रीय नेतांचा योगदान

👨‍💼 फिरोजशाह मेहता

मुंबईचा बेताज बादशाह. काँग्रेस अध्यक्ष. शक्तिशाली वक्ता आणि संगठक.

📚 दादाभाई नौरोजी

पारसी नेता. “पॉव्हर्टी अँड अनब्रिटिश रूल” लेखक. काँग्रेस अध्यक्ष.

🎓 गोपाल कृष्ण गोखले

शिक्षक, समाज सुधारक. काँग्रेस अध्यक्ष. महात्मा गांधीचे गुरु.

काँग्रेसचा प्रभाव आणि विकास

1885

काँग्रेस स्थापना, 72 प्रतिनिधी, शांतिपूर्ण मार्ग

1886-1905

उदारवादी काल, संवैधानिक मार्ग, याचना आणि निवेदन

1905-1920

गरम पक्ष आणि मवाळ पक्षाचा विभाजन, क्रांतिकारी विचार

1920 नंतर

महात्मा गांधीचे नेतृत्व, जनआंदोलन, स्वराज संघर्ष

⭐ महाराष्ट्राचे विशेष योगदान

काँग्रेस स्थापना: मुंबईमध्ये काँग्रेसची स्थापना झाली.
नेतृत्व: महाराष्ट्रीय नेते काँग्रेसचे मुख्य नेतृत्व करत होते.
संगठन: महाराष्ट्रातील काँग्रेस संघटन अत्यंत मजबूत होते.
क्रांतिकारी विचार: महाराष्ट्रातून क्रांतिकारी विचार आणि आंदोलन सुरू झाले.
जनसमर्थन: महाराष्ट्रातील जनता काँग्रेस आंदोलनाला व्यापक समर्थन देत होती.

📝

मुख्य परीक्षा उत्तर काँग्रेसची स्थापना भारतीय राजकीय चेतना जागृत करण्यासाठी झाली. महाराष्ट्र हे काँग्रेस आंदोलनाचे केंद्र होते. मुंबई, पुणे आणि इतर शहरांमधून काँग्रेसचे नेतृत्व केले जात होते. काँग्रेसने भारतीय जनतेचे राजकीय प्रतिनिधित्व केले आणि स्वातंत्र्य संग्रामाचे नेतृत्व केले.

खण्ड 6

परीक्षा प्रश्न आणि सारांश

🧠 स्मरणीय मुद्दे (मेमोनिक)

📌 काँग्रेस स्थापना — CONGRESS C – O – N – G – R – E – S – S

C = Calcutta (बंगाल) — बंगाल काँग्रेसचा मुख्य आधार O = Organization (संघटन) — वार्षिक अधिवेशन N = National (राष्ट्रीय) — भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस G = Gopal Krishna Gokhale (गोखले) — महाराष्ट्रीय नेता R = Representation (प्रतिनिधित्व) — जनतेचा प्रतिनिधित्व E = Education (शिक्षा) — शिक्षितांचा आंदोलन S = Swaraj (स्वराज) — स्वातंत्र्य संग्राम S = Struggle (संघर्ष) — ब्रिटिश शासनाविरुद्ध संघर्ष

📊 द्रुत पुनरावलोकन तक्ता

विषय

उत्तर

काँग्रेस स्थापना कधी?

28 डिसेंबर 1885

काँग्रेस स्थापना कोठे?

मुंबई, गोकुळदास तेजपाल संस्कृत महाविद्यालय

प्रथम अध्यक्ष कोण?

व्योमेश चंद्र बॅनर्जी

संस्थापक कोण?

ए. ओ. ह्यूम (Allain Octavian Hume)

प्रथम अधिवेशनात कितने प्रतिनिधी?

72 प्रतिनिधी

मुख्य उद्देश्य काय?

राजकीय चेतना जागृत करणे, जनतेचा प्रतिनिधित्व

❓ इंटरॅक्टिव प्रश्न

1 भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसची स्थापना कधी झाली?

A. 1875

B. 28 डिसेंबर 1885

C. 1890

D. 1895

✅ उत्तर: B — काँग्रेसची स्थापना 28 डिसेंबर 1885 रोजी मुंबईमध्ये झाली.

2 काँग्रेसचे प्रथम अध्यक्ष कोण होते?

A. दादाभाई नौरोजी

B. व्योमेश चंद्र बॅनर्जी

C. फिरोजशाह मेहता

D. सुरेंद्रनाथ बॅनर्जी

✅ उत्तर: B — व्योमेश चंद्र बॅनर्जी हे काँग्रेसचे प्रथम अध्यक्ष होते.

3 काँग्रेस स्थापनेचा मुख्य उद्देश्य काय होता?

A. ब्रिटिश शासनाचा समर्थन करणे

B. भारतीय राजकीय चेतना जागृत करणे आणि जनतेचा प्रतिनिधित्व करणे

C. धार्मिक सुधार करणे

D. व्यापार वाढवणे

✅ उत्तर: B — काँग्रेसचा मुख्य उद्देश्य भारतीय राजकीय चेतना जागृत करणे आणि ब्रिटिश शासनाच्या विरुद्ध जनतेचा प्रतिनिधित्व करणे होता.

📚 परीक्षा प्रश्न (PYQ)

📖

परीक्षा प्रश्न

लघु उत्तर प्र. 1: भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसची स्थापना कधी आणि कोठे झाली? त्याचे संस्थापक कोण होते?

उत्तर: काँग्रेसची स्थापना 28 डिसेंबर 1885 रोजी मुंबई येथे गोकुळदास तेजपाल संस्कृत महाविद्यालयमध्ये झाली. ए. ओ. ह्यूम (Allain Octavian Hume) हे मुख्य संस्थापक होते. दादाभाई नौरोजी, सुरेंद्रनाथ बॅनर्जी, फिरोजशाह मेहता यांच्या सहकार्याने काँग्रेस स्थापन केली गेली.

लघु उत्तर प्र. 2: काँग्रेसचे प्रथम अधिवेशनात कितने प्रतिनिधी उपस्थित होते? प्रथम अध्यक्ष कोण होते?

उत्तर: प्रथम अधिवेशनात 72 प्रतिनिधी उपस्थित होते. ते विविध प्रांतांमधून आले होते. व्योमेश चंद्र बॅनर्जी हे प्रथम अध्यक्ष होते.

दीर्घ उत्तर प्र. 3: काँग्रेस स्थापनेचे कारण आणि उद्देश्य स्पष्ट करा. महाराष्ट्राचे काँग्रेस आंदोलनात काय योगदान होते?

उत्तर: काँग्रेस स्थापनेचे मुख्य कारण होते — (1) शिक्षित भारतीय समाजात राजकीय चेतना जागृत होणे, (2) ब्रिटिश शासनाच्या आर्थिक शोषणाविरुद्ध असंतोष, (3) भारतीयांना प्रशासकीय पदांवर नियुक्त न केले जाणे, (4) सामाजिक सुधार आंदोलनांचा प्रभाव. काँग्रेसचे मुख्य उद्देश्य होते भारतीय जनतेचा राजकीय प्रतिनिधित्व करणे आणि ब्रिटिश शासनाच्या विरुद्ध संघर्ष करणे. महाराष्ट्र काँग्रेस आंदोलनाचे केंद्र होते. मुंबई हे काँग्रेसचे जन्मस्थान होते. फिरोजशाह मेहता, दादाभाई नौरोजी, गोपाल कृष्ण गोखले यांसारखे महाराष्ट्रीय नेते काँग्रेसचे मुख्य नेतृत्व करत होते. महाराष्ट्रातील काँग्रेस संघटन अत्यंत मजबूत होते आणि जनता व्यापक समर्थन देत होती.

MCQ प्र. 4: काँग्रेस स्थापनेचा संदर्भ कोणत्या काळाला आहे?

(A) 19व्या शतकाचा पूर्वार्ध
(B) 19व्या शतकाचा उत्तरार्ध ✓
(C) 20व्या शतकाचा पूर्वार्ध
(D) 20व्या शतकाचा उत्तरार्ध
उत्तर: (B) — काँग्रेस स्थापना 1885 मध्ये झाली, जो 19व्या शतकाचा उत्तरार्ध आहे.

MCQ प्र. 5: ए. ओ. ह्यूम कोण होते?

(A) भारतीय राजकीय नेता
(B) ब्रिटिश अधिकारी आणि काँग्रेस संस्थापक ✓
(C) महाराष्ट्रीय समाज सुधारक
(D) बंगाली शिक्षक
उत्तर: (B) — ए. ओ. ह्यूम हे ब्रिटिश अधिकारी होते जे भारतीय राजकीय चेतनेचे समर्थक होते. त्यांनी काँग्रेस स्थापनेचा विचार केला आणि संस्थापन केले.

←◂ पिछला विषयसत्यशोधक चळवळीचा ब्राह्मणेतर चळवळीवर आणि बहुजन समाजावर प्रभाव अगला विषय ▸दादाभाई नौरोजी — "ग्रँड ओल्ड मॅन ऑफ इंडिया", "पॉव्हर्टी अँड अनब्रिटिश रूल"→

भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसची स्थापना (1885)

परिचय आणि संदर्भ

स्थापनेचे कारण आणि पार्श्वभूमी

स्थापनेचे मुख्य कारण

संस्थापक आणि प्रथम अधिवेशन

ए. ओ. ह्यूम

दादाभाई नौरोजी

फिरोजशाह मेहता

व्योमेश चंद्र बॅनर्जी

प्रथम अधिवेशन (28 डिसेंबर 1885)

काँग्रेसचे उद्देश्य आणि संरचना

काँग्रेसचे मुख्य उद्देश्य

काँग्रेसची संरचना

महाराष्ट्राचे योगदान आणि प्रभाव

महाराष्ट्रीय नेतांचा योगदान

काँग्रेसचा प्रभाव आणि विकास

परीक्षा प्रश्न आणि सारांश

🧠 स्मरणीय मुद्दे (मेमोनिक)

📊 द्रुत पुनरावलोकन तक्ता

❓ इंटरॅक्टिव प्रश्न

📚 परीक्षा प्रश्न (PYQ)

Leave a Reply Cancel reply

CBSE Board English Medium

CBSE Board Hindi Medium

बिहार बोर्ड

उत्तर प्रदेश बोर्ड

महाराष्ट्र बोर्ड

मध्य प्रदेश बोर्ड

ગુજરાત બોર્ડ

PSC Exam Preparation