भीमाशंकर अभयारण्य (पुणे) — शेकरू (राज्य प्राणी) साठी प्रसिद्ध

भीमाशंकर अभयारण्य हा महाराष्ट्राचा एक महत्त्वाचा वन्यजीव संरक्षण क्षेत्र असून, हा पुणे जिल्ह्यात स्थित आहे. हा अभयारण्य शेकरू (भारतीय मस्कडीर) या दुर्लभ प्राणीसाठी विश्वविख्यात आहे, जो महाराष्ट्राचा राज्य प्राणी आहे. भीमाशंकर अभयारण्य 1970 मध्ये स्थापित करण्यात आला होता.

स्थापनेचा इतिहास

भीमाशंकर अभयारण्य महाराष्ट्राचे दुसरे अभयारण्य होते, जे राधानगरी अभयारण्य (1958) नंतर स्थापित करण्यात आले. या अभयारण्याचे नाव भीमाशंकर मंदिरयावरून ठेवण्यात आले, जो सह्याद्री पर्वतमालेतील एक प्रसिद्ध धार्मिक स्थळ आहे. अभयारण्याचा मुख्य उद्देश शेकरू (Indian Musk Deer) या संकटग्रस्त प्रजातीचे संरक्षण करणे हा आहे.

भीमाशंकर अभयारण्य पुणे जिल्ह्याच्या उत्तरपश्चिम भागात स्थित आहे. हा अभयारण्य सह्याद्री पर्वतमालेच्या पश्चिमी घाटांमध्ये विस्तृत आहे, जो महाराष्ट्राचा सर्वोच्च जैव विविधता क्षेत्र मानला जातो.

स्थान व सीमा

भीमाशंकर अभयारण्य पुणे शहरापासून सुमारे 120 किमी अंतरावर स्थित आहे. या अभयारण्याचे क्षेत्र 356 चौरस किमी आहे. अभयारण्याच्या सीमेत भीमा नदी वाहते, जी कृष्णा नदीची एक महत्त्वाची उपनदी आहे. अभयारण्याचे उच्च भाग 1000 मीटर पर्यंत उंचीवर आहेत.

शेकरू (भारतीय मस्कडीर / Indian Musk Deer) हा महाराष्ट्राचा राज्य प्राणी आहे आणि भीमाशंकर अभयारण्य हा या दुर्लभ प्रजातीचा मुख्य संरक्षण केंद्र आहे. या प्राणीचे अस्तित्व अत्यंत संकटात आहे.

शेकरू — जीवशास्त्रीय वैशिष्ट्य

शेकरू हा छोटा हरिण आहे, ज्याची उंची 50-65 सेमी असते. याचे वजन 7-17 किग्रा असते. शेकरूचे सर्वात महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे नर शेकरूच्या दाढीतून मस्क (सुगंध) निघते, जो सुगंध उद्योगात वापरला जातो. या कारणामुळे शेकरूचा शिकार मोठ्या प्रमाणावर होतो.

शेकरूचे आचरण व अन्न

शेकरू शाकाहारी प्राणी आहे. हा काई, लिचेन, पत्ते, कोंपले खातो. शेकरू सायंकाळी व रात्रीच भोजन शोधतो. हा प्राणी अत्यंत सावध व भीरू स्वभावाचा असतो. शेकरूचे प्रजनन काळ डिसेंबर-जानेवारी मध्ये असते.

भीमाशंकर अभयारण्य हा जैव विविधतेचा खजिना आहे. या अभयारण्यात सह्याद्री पर्वतमालेचे विविध प्रकारचे वनस्पती आणि प्राणी आहेत. हा क्षेत्र पश्चिमी घाटांचा एक महत्त्वाचा जैव विविधता हॉटस्पॉट आहे.

वनस्पती

भीमाशंकर अभयारण्यात सदाहरित वन (Evergreen Forests) आणि अर्ध-सदाहरित वन (Semi-Evergreen Forests) आहेत. या वनांमध्ये शीशम, महुआ, आंबा, नीम, साल यांसारख्या महत्त्वाच्या वृक्षांचा समावेश आहे. अभयारण्यात 1000+ प्रजातींचे वनस्पती आहेत.

प्राणी जीवन

भीमाशंकर अभयारण्यात शेकरू व्यतिरिक्त अनेक महत्त्वाचे प्राणी आहेत. या अभयारण्यात गौर (Indian Bison), सांभर, चित्तीवाघ, तेंदुआ, जंगली कुत्रे आणि अनेक पक्षी प्रजातींचा वास आहे. अभयारण्यात 250+ पक्षी प्रजातींचा वास आहे.

भीमाशंकर अभयारण्यात शेकरू व इतर संकटग्रस्त प्रजातींचे संरक्षण करण्यासाठी अनेक उपाय घेण्यात आले आहेत. तथापि, अवैध शिकार, वास नष्ट होणे आणि मानवी हस्तक्षेप हे मुख्य आव्हान आहेत.

संरक्षण उपाय

भीमाशंकर अभयारण्यात कठोर संरक्षण कायदे लागू केले गेले आहेत. अभयारण्य प्रशासन नियमित गश्ती दल भेजते. स्थानिक समुदायांचा सहयोग घेऊन संरक्षण कार्य केले जातात. शेकरूचे प्रजनन कार्यक्रम सुरू केले गेले आहेत.

आव्हाने

भीमाशंकर अभयारण्यासमोर अनेक आव्हाने आहेत. अवैध शिकार हा सर्वात मोठा धोका आहे. वास नष्ट होणे (habitat loss) कारण शेकरूची संख्या कमी होत आहे. जलवायु परिवर्तन हा दीर्घकालीन धोका आहे. पर्यटन व मानवी हस्तक्षेप हे देखील समस्या आहेत.

स्मरणीय बिंदू

परीक्षा प्रश्न (PYQ)