भोपाळची लढाई (1738)
परिचय — भोपाळची लढाई (1738)
भोपाळची लढाई (1738) ही बाजीराव I आणि निझाम-उल-मुल्क यांच्यातील दूसरी मोठी लढाई होती. या लढाईमध्ये मराठे पुन्हा विजयी झाले आणि निझामला दुराई सराईचा तह स्वीकारायला भाग पडला. ही लढाई दक्षिण भारतातील मराठा सत्तेचा विस्तार दर्शविणारी महत्त्वाची घटना होती. Rajasthan Govt Exam Preparation साठी हा विषय अत्यंत महत्त्वाचा आहे.
पार्श्वभूमी — निझाम-मराठा संघर्ष
भोपाळची लढाई समजून घेण्यासाठी निझाम-मराठा संघर्षाचा इतिहास जाणून घेणे आवश्यक आहे. निझाम-उल-मुल्क (चिन किलिच खान) हा हैदराबाद राज्याचा संस्थापक आणि मुघल साम्राज्यातील सर्वशक्तिमान वजीर होता. तर बाजीराव I हा मराठा साम्राज्याचा सर्वात महान पेशवा होता.
| घटक | निझाम-उल-मुल्क | बाजीराव I |
|---|---|---|
| राज्य | हैदराबाद (दक्षिण) | मराठा साम्राज्य |
| शक्ती | मुघल साम्राज्य समर्थित | स्वतंत्र साम्राज्य |
| उद्देश | दक्षिण भारतात प्रभुत्व | सर्व भारतात विस्तार |
| सैन्य शक्ती | मुघल सेना + स्वतंत्र सेना | गतिशील मराठा सेना |
पालखेडची लढाई (1728) — पहिला संघर्ष
पालखेडची लढाई 1728 मध्ये झाली होती, जिथे बाजीराव I ने निझामला पराभूत केला होता. या लढाईनंतर निझाम हैदराबादकडे परत गेला होता. परंतु दक्षिण भारतातील प्रभुत्वासाठी संघर्ष सुरू राहिला होता.
लढाईचे कारण आणि तयारी
भोपाळची लढाई का झाली, याचे अनेक कारण होते. बाजीराव I दिल्लीवर हल्ल्यानंतर (1737) दक्षिण भारतात परत आला होता. निझाम-उल-मुल्क मराठ्यांच्या वाढत्या शक्तीने चिंतित होता आणि तिला रोखण्याचा निर्णय घेतला होता.
निझाम आणि बाजीराव दोघेही दक्षिण भारतात आपला प्रभुत्व वाढवू इच्छित होते. दोघांमधील हित संघर्ष अपरिहार्य होता.
निझाम 1728 च्या पालखेडच्या लढाईचा प्रतिशोध घेऊ इच्छित होता. बाजीराव I ने तिला पराभूत केल्यानंतर निझाम पुन्हा शक्तिशाली होऊ शकला होता.
दक्षिण भारतातील व्यापार मार्ग आणि कर संग्रहण दोघांसाठी महत्त्वाचे होते. भोपाळ क्षेत्र व्यापार दृष्टीने महत्त्वाचा होता.
बाजीराव I दिल्लीवर हल्ल्यानंतर मराठा सत्ता अधिक मजबूत झाली होती. निझाम यांना हा धोका वाटला होता.
सैन्य तयारी
बाजीराव I ने भोपाळ क्षेत्रात आपली सेना तैनात केली. तिचे सेनापती होलकर आणि सिंधिया होते. निझाम-उल-मुल्क ने आपली मुघल समर्थित सेना एकत्रित केली. दोघांची सेना भोपाळ क्षेत्रात एकमेकांचा सामना करण्यासाठी तयार होती.
लढाईचा प्रवाह आणि परिणाम
भोपाळची लढाई 1738 मध्ये झाली. या लढाईमध्ये बाजीराव I च्या सेनेने निझाम-उल-मुल्कच्या सेनेला पराभूत केले. लढाई तीव्र आणि निर्णायक होती. मराठा सेनेचे तेजस्वी हल्ले निझामच्या सेनेला सहन करता आले नाहीत.
लढाईचे महत्त्वाचे बिंदू
- मराठा विजय: बाजीराव I च्या सेनेने निझामच्या सेनेला पूर्णपणे पराभूत केले.
- निझामचा पराभव: निझाम-उल-मुल्क दुसऱ्यांदा मराठ्यांचा सामना करून हारला.
- दक्षिण भारतातील प्रभुत्व: मराठे दक्षिण भारतात अधिक शक्तिशाली बनले.
- मुघल साम्राज्याचा क्षय: मुघल साम्राज्य आता दक्षिणात आपली शक्ती राखू शकत नव्हते.
दुराई सराईचा तह — शांतता करार
दुराई सराई हे भोपाळ क्षेत्रातील एक स्थान होते. येथे 1738 मार्चमध्ये बाजीराव I आणि निझाम-उल-मुल्क यांच्यातील शांतता करार (तह) झाला. या करारामुळे दोघांमधील संघर्ष थांबला आणि दक्षिण भारतातील राजकीय परिस्थिती स्थिर झाली.
- निझामचा आत्मसमर्पण: निझाम-उल-मुल्क मराठ्यांचे आधिपत्य स्वीकार करतो.
- दक्षिण भारतातील प्रभुत्व: बाजीराव I ला दक्षिण भारतात मराठा सत्ता स्थापन करण्याचा अधिकार मिळतो.
- कर संग्रहण: मराठे दक्षिण भारतातील कर संग्रहण करू शकतात.
- सैन्य सहायता: निझाम मराठ्यांना सैन्य सहायता देण्याचा वचन देतो.
- शांतता: दोघांमधील सशस्त्र संघर्ष समाप्त होतो.
करारामुळे होणारे परिणाम
दुराई सराईच्या तहामुळे मराठा साम्राज्याचा दक्षिण भारतात अधिकार दृढ झाला. बाजीराव I ला आता संपूर्ण दक्षिण भारतात आपली शक्ती वाढविण्याचा मार्ग मिळाला. निझाम-उल-मुल्क आता मराठ्यांचा सहयोगी बनला.
परीक्षा महत्त्व आणि सारांश
भोपाळची लढाई आणि दुराई सराईचा तह हे Rajasthan Govt Exam Preparation साठी अत्यंत महत्त्वाचे विषय आहेत. MPSC परीक्षेमध्ये या विषयावर नियमित प्रश्न विचारले जातात.
परीक्षा महत्त्वाचे बिंदू
- लढाईचे वर्ष: 1738 — हे वर्ष लक्षात ठेवणे आवश्यक आहे.
- स्थान: भोपाळ क्षेत्र — दक्षिण भारतातील महत्त्वाचा स्थान.
- पक्ष: बाजीराव I vs निझाम-उल-मुल्क — दोघांचे नाव आणि पद लक्षात ठेवणे.
- परिणाम: मराठा विजय आणि दुराई सराईचा तह.
- महत्त्व: मराठा साम्राज्याचा दक्षिण भारतातील विस्तार.
Leave a Reply