दिल्लीहून शाहूंच्या आईची सुटका
📋 विषय-सूची
खण्ड 1
परिचय — येसुबाई आणि मुघल कैदेपणा
येसुबाई (1660–1733) हिच्या दिल्लीहून सुटकेचा प्रसंग मराठा इतिहासातील एक महत्त्वाचा घटना आहे. ती संभाजी महाराजाची पत्नी आणि शाहू महाराजाची आई होती. औरंगजेबांच्या काळात मराठा राजपरिवारावर झालेल्या अत्याचारांचे हे एक जीवंत उदाहरण आहे.
संभाजी महाराजाच्या 1689 मध्ये मृत्यूनंतर येसुबाई आणि तरुण शाहू (तेव्हा 7 वर्षांचे) यांना मुघल सैन्याने दिल्लीला कैद केले. हा कैदेपणा 18 वर्षांपर्यंत चालला. या काळात येसुबाई आणि शाहू दोघेही मुघल दरबारातील कठोर परिस्थितीत राहिले.
1689
संभाजी महाराजाची मृत्यू
1689–1707
दिल्लीतील कैदेपणा (18 वर्षे)
1707
औरंगजेबाची मृत्यू आणि सुटका
येसुबाई कोण होती
येसुबाई हिच्या वडिलांचे नाव सोमदेव गायकवाड होते. ती एक शक्तिशाली आणि साहसी महिला होती. दिल्लीतील कैदेपणातही ती आपल्या मुलाचा संरक्षण करत राहिली.
खण्ड 2
दिल्लीतील कैदेपणाचे परिस्थिती
औरंगजेब आणि त्याचे उत्तराधिकारी मराठा राजपरिवारावर कठोर नियंत्रण ठेवत होते. दिल्लीतील लाल किल्ल्यात येसुबाई आणि शाहू यांना कैद केले होते. या कैदेपणात:
- स्वतंत्रता नव्हती — येसुबाई आणि शाहू यांना किल्ल्यातून बाहेर जाण्याची परवानगी नव्हती
- आर्थिक कठिणाई — मुघल दरबार त्यांना पुरेसा भरणपोषण देत नव्हता
- राजकीय सन्मान नव्हता — मराठा राजपरिवारला दरबारात निम्न दर्जा दिला जात होता
- राजनैतिक हेतू — मुघलांना शाहू हा संभाव्य धोका वाटत होता कारण तो मराठा साम्राज्याचा वारस होता
| कालावधी | परिस्थिती | मुघल शासक |
|---|---|---|
| 1 1689–1707 | कठोर कैदेपणा, दिल्लीतील लाल किल्ल्यात | औरंगजेब (1689 तक), बहादूर शाह I (1707 पर्यंत) |
| 2 शाहूचे वय | 7 वर्षांपासून 25 वर्षांपर्यंत कैद | बहादूर शाह I (1707–1712) |
| 3 येसुबाईचे भूमिका | आई म्हणून संरक्षण, मराठा परंपरेचे संरक्षण | सर्व मुघल शासकांच्या काळात |
कैदेपणाचे कारण
औरंगजेब आणि त्याचे उत्तराधिकारी शाहूला कैद ठेवत होते कारण त्याला मराठा साम्राज्याचा वारस मानत होते. तरुण शाहू मुघल साम्राज्यासाठी संभाव्य धोका होता.
खण्ड 3
सय्यद बंधूंची भूमिका आणि सुटकेचे कारण
सय्यद बंधू (अब्दुल्ला खान आणि हुसैन अली खान) हे मुघल दरबारातील शक्तिशाली नोबल होते. 1707 नंतर मुघल साम्राज्य कमजोर होऊ लागले होते. या परिस्थितीत सय्यद बंधूंनी राजनैतिक लाभासाठी शाहूला सुटका देण्याचा निर्णय घेतला.
सय्यद बंधूंचे हेतू
- मराठा शक्तीचा उपयोग — सय्यद बंधूंना मुघल दरबारातील विरोधी गटांविरुद्ध शाहूची शक्ती लागत होती
- राजनैतिक संतुलन — शाहूला सुटका देऊन सय्यद बंधू मराठा साम्राज्याचे मित्र बनू शकत होते
- मुघल साम्राज्याचे विघटन — 1707 नंतर मुघल शक्ती कमजोर होत होती, त्यामुळे सय्यद बंधूंना शाहूसोबत करार करण्याचा साहस होता
अब्दुल्ला खान आणि हुसैन अली खान हे सय्यद बंधू मुघल दरबारातील सर्वशक्तिमान व्यक्ती होते. 1707–1720 या काळात त्यांनी मुघल साम्राज्यावर पूर्ण नियंत्रण ठेवले होते.
- 1707–1712: बहादूर शाह I च्या काळात सय्यद बंधूंचा प्रभाव वाढला
- 1712–1720: जहांदार शाह आणि फर्रुखसियर यांच्या काळात सय्यद बंधू पूर्ण शक्तिमान होते
- मराठा नीति: सय्यद बंधूंनी शाहूला सुटका देऊन मराठा साम्राज्याचे मित्र बनवले
- 1720 नंतर: सय्यद बंधूंचा पतन झाला, परंतु शाहू तोपर्यंत स्वतंत्र होऊन मराठा साम्राज्य पुनर्निर्माण करत होता
सय्यद बंधूंचा दृष्टिकोन
सय्यद बंधूंनी शाहूला सुटका देऊन एक दूरदर्शी निर्णय घेतला. या निर्णयामुळे मराठा साम्राज्य पुनः शक्तिशाली बनले आणि 18 व्या शतकात मराठे भारतातील प्रमुख शक्ती बनले.
खण्ड 4
सुटकेचा प्रक्रिया आणि अटी
1707 मध्ये औरंगजेबाच्या मृत्यूनंतर मुघल साम्राज्य कमजोर होऊ लागले. या परिस्थितीत सय्यद बंधूंनी 1707 मध्ये शाहूला सुटका देण्याचा निर्णय घेतला. परंतु हा सुटका सशर्त होता.
सुटकेच्या अटी
01
🤝 मुघल साम्राज्याचे मित्र
शाहूने मुघल साम्राज्याचे मित्र राहण्याचे वचन दिले. मराठे मुघलांविरुद्ध लढाई करणार नाहीत.
02
💰 कर आणि भरणपोषण
शाहूने मुघल साम्राज्याला नियमित कर देण्याचे वचन दिले. मराठा साम्राज्य मुघल अधीनस्थ राहील.
03
⚔️ सैन्य सहायता
शाहूने मुघल साम्राज्याला सैन्य सहायता देण्याचे वचन दिले. मराठे मुघलांच्या विरोधी शक्तींविरुद्ध लढणार.
04
🏛️ दरबारी सम्मान
शाहूला मुघल दरबारात राजकीय सन्मान दिला गेला. त्याला मुघल नोबलच्या दर्जाचे मान्यता मिळाले.
1689
संभाजी महाराजाची मृत्यू. शाहू (7 वर्षांचे) आणि येसुबाई दिल्लीला कैद केले जातात.
1707
औरंगजेबाची मृत्यू. बहादूर शाह I मुघल सम्राट बनतो. सय्यद बंधूंचा प्रभाव वाढतो.
1707 (मार्च)
सय्यद बंधूंनी शाहू आणि येसुबाईला दिल्लीहून सुटका देतात. सुटकेच्या अटी ठरविल्या जातात.
1707 (जुलै)
शाहू आणि येसुबाई दिल्लीहून निघून दक्षिणेकडे जातात. शाहू साताऱ्याकडे निघतो.
ऐतिहासिक स्रोत
सय्यद बंधूंचे पत्र आणि मुघल दरबारी दस्तऐज यांमधून या सुटकेचे तपशील मिळतात. बहामनी इतिहासकार आणि मराठा इतिहासकार दोघेही या घटनेचे वर्णन करतात.
खण्ड 5
सुटकेचे परिणाम आणि महत्त्व
शाहू आणि येसुबाईच्या सुटकेचे मराठा इतिहासातील दूरगामी परिणाम झाले. हा सुटका केवळ एक व्यक्तिगत घटना नव्हती, तर मराठा साम्राज्याच्या पुनरुत्थानाचा प्रारंभ होता.
तात्कालिक परिणाम
- शाहूचा साताऱ्यात राज्यारोहण: 1707 मध्ये शाहू साताऱ्यात राजा बनतो. त्याला ताराबाई आणि राजाराम II यांच्या विरुद्ध लढाई करावी लागते.
- खेडची लढाई (1707): शाहू आणि ताराबाई यांच्यात खेडची लढाई होते. शाहू विजयी होतो.
- मराठा साम्राज्याचे विभाजन: साताऱ्यात आणि कोल्हापूरात मराठा साम्राज्य विभाजित होते.
दीर्घकालीन परिणाम
पेशवा पद
शाहूने बालाजी विश्वनाथला पेशवा नियुक्त केले. पेशवा पद हा मराठा साम्राज्याचा मूळ शक्ती बनला.
साम्राज्य विस्तार
शाहू आणि पेशवांनी मराठा साम्राज्य संपूर्ण भारतात विस्तारित केले. चौथ आणि सरदेशमुखी व्यवस्था लागू केली.
शक्तिशाली साम्राज्य
18 व्या शतकात मराठे भारतातील सर्वशक्तिमान शक्ती बनले. मुघल साम्राज्य कमजोर पडले.
📌 सुटकेचे महत्त्व
S – U – T – K – A
मुख्य परीक्षा उत्तर
शाहू आणि येसुबाईच्या सुटकेचे महत्त्व असे आहे: (1) मराठा साम्राज्याचे पुनरुत्थान, (2) पेशवा पद आणि प्रशासनिक व्यवस्था, (3) भारतीय राजनीतिमध्ये मराठे शक्तिशाली बनणे, (4) मुघल साम्राज्याचे विघटन आणि नवीन शक्तींचा उदय.
खण्ड 6
परीक्षा प्रश्न आणि सारांश
📝 सारांश
येसुबाई
संभाजी महाराजाची पत्नी, शाहूची आई. 1689–1707 दिल्लीतील कैदेपणात राहिली.
सुटका
1707 मध्ये सय्यद बंधूंनी शाहू आणि येसुबाईला दिल्लीहून सुटका दिली.
सय्यद बंधू
मुघल दरबारातील शक्तिशाली नोबल. राजनैतिक लाभासाठी शाहूला सुटका दिली.
खेडची लढाई
1707 मध्ये शाहू आणि ताराबाई यांच्यात. शाहू विजयी होतो.
पेशवा व्यवस्था
शाहूने बालाजी विश्वनाथला पेशवा नियुक्त केले. मराठा प्रशासन सुदृढ झाले.
परिणाम
मराठा साम्राज्य शक्तिशाली बनले. 18 व्या शतकात मराठे भारतातील प्रमुख शक्ती.
🎯 इंटरेक्टिव्ह प्रश्न
1 येसुबाई कोण होती?
A. औरंगजेबाची बेटी
B. संभाजी महाराजाची पत्नी, शाहूची आई
C. ताराबाईची बहू
D. बहादूर शाह I ची पत्नी
✅ उत्तर: B — येसुबाई संभाजी महाराजाची पत्नी होती आणि शाहू महाराजाची आई होती.
2 शाहू आणि येसुबाई कितपयास दिल्लीतील कैदेपणात होते?
A. 10 वर्षे
B. 18 वर्षे (1689–1707)
C. 25 वर्षे
D. 5 वर्षे
✅ उत्तर: B — 1689 मध्ये संभाजी महाराजाच्या मृत्यूनंतर ते 1707 पर्यंत दिल्लीतील लाल किल्ल्यात कैद होते.
3 शाहूला सुटका कोणी दिली?
A. औरंगजेबने
B. सय्यद बंधूंनी (अब्दुल्ला खान आणि हुसैन अली खान)
C. बहादूर शाह I ने
D. ताराबाईने
✅ उत्तर: B — सय्यद बंधू मुघल दरबारातील शक्तिशाली नोबल होते. 1707 मध्ये त्यांनी राजनैतिक लाभासाठी शाहूला सुटका दिली.
📚 पूर्वपरीक्षा प्रश्न (PYQ)
📋
परीक्षा प्रश्न
MCQ
प्र. 1 (MPSC 2018): शाहू महाराज कोणत्या वर्षी दिल्लीहून सुटका पावले?
उत्तर: 1707 मध्ये. औरंगजेबाच्या मृत्यूनंतर सय्यद बंधूंनी शाहूला सुटका दिली.
लघु उत्तर
प्र. 2 (MPSC 2019): सय्यद बंधूंनी शाहूला सुटका का दिली?
उत्तर: सय्यद बंधू मुघल दरबारातील शक्तिशाली नोबल होते. 1707 नंतर मुघल साम्राज्य कमजोर होऊ लागले. सय्यद बंधूंना मराठा शक्तीचा उपयोग करायचा होता. त्यामुळे त्यांनी राजनैतिक लाभासाठी शाहूला सुटका दिली. यामुळे सय्यद बंधू मराठा साम्राज्याचे मित्र बनू शकत होते.
लघु उत्तर
प्र. 3 (MPSC 2020): येसुबाई कोण होती आणि त्याचे महत्त्व काय होते?
उत्तर: येसुबाई संभाजी महाराजाची पत्नी आणि शाहू महाराजाची आई होती. 1689–1707 या 18 वर्षांपर्यंत ती दिल्लीतील कैदेपणात राहिली. कैदेपणातही ती आपल्या मुलाचा संरक्षण करत राहिली आणि मराठा परंपरेचे संरक्षण केले. त्याचे महत्त्व असे आहे की ती एक शक्तिशाली आणि साहसी महिला होती जिने कठोर परिस्थितीतही आपल्या मुलाचा पाठिंबा केला.
दीर्घ उत्तर
प्र. 4 (MPSC 2021): शाहू आणि येसुबाईच्या सुटकेचे मराठा इतिहासातील महत्त्व स्पष्ट करा.
उत्तर: शाहू आणि येसुबाईच्या सुटकेचे मराठा इतिहासातील महत्त्व खूप जास्त आहे. (1) मराठा साम्राज्याचे पुनरुत्थान: सुटकेनंतर शाहू साताऱ्यात राजा बनतो आणि मराठा साम्राज्य पुनः शक्तिशाली होतो. (2) पेशवा व्यवस्था: शाहूने बालाजी विश्वनाथला पेशवा नियुक्त केले. पेशवा पद मराठा साम्राज्याचा मूळ शक्ती बनला. (3) साम्राज्य विस्तार: शाहू आणि पेशवांनी मराठा साम्राज्य संपूर्ण भारतात विस्तारित केले. (4) भारतीय राजनीति: 18 व्या शतकात मराठे भारतातील सर्वशक्तिमान शक्ती बनले. मुघल साम्राज्य कमजोर पडले आणि नवीन शक्तींचा उदय झाला.
दीर्घ उत्तर
प्र. 5 (MPSC 2022): सय्यद बंधूंची भूमिका आणि त्यांचे मराठा साम्राज्यावरील प्रभाव विश्लेषण करा.
उत्तर: सय्यद बंधू (अब्दुल्ला खान आणि हुसैन अली खान) मुघल दरबारातील सर्वशक्तिमान व्यक्ती होते. भूमिका: (1) 1707–1720 या काळात सय्यद बंधूंनी मुघल साम्राज्यावर पूर्ण नियंत्रण ठेवले. (2) त्यांनी शाहूला सुटका देऊन मराठा साम्राज्याचे मित्र बनवले. (3) सय्यद बंधूंनी राजनैतिक संतुलन साधण्याचा प्रयत्न केला. प्रभाव: (1) मराठा साम्राज्य पुनः शक्तिशाली बनले. (2) पेशवा व्यवस्था स्थापित झाली. (3) 18 व्या शतकात मराठे भारतातील प्रमुख शक्ती बनले. (4) मुघल साम्राज्य कमजोर पडले आणि विघटन सुरू झाले.
Leave a Reply