दख्खन पठाराची भू-आकृती — सपाट टेबललँड, बेसाल्ट खडक
दख्खन पठाराचा परिचय आणि भू-आकृती
दख्खन पठार महाराष्ट्राचा सर्वांत विस्तृत भौगोलिक भाग आहे, जो सपाट टेबललँड संरचना आणि बेसाल्ट खडकांच्या विशाल जमाव्यांनी वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. हा पठार महाराष्ट्राच्या एकूण क्षेत्रफळाच्या लगभग 80% भाग व्यापलेला आहे आणि MPSC परीक्षेतील भूगोल विभागात महत्त्वपूर्ण विषय आहे.
दख्खन पठार हा ज्वालामुखी उद्गारांच्या परिणामी निर्माण झालेला भू-आकृती आहे. या पठारावर बेसाल्ट खडकांचे विशाल स्तर आहेत, जे क्रिटेशस काळातील ज्वालामुखी क्रियाकलापांचे साक्ष्य देतात. पठाराचा उतार पश्चिमेकडून पूर्वेकडे आहे, ज्यामुळे नद्या पूर्ववाहिनी आहेत.
दख्खन पठाराचे भौगोलिक विस्तार
- पश्चिम महाराष्ट्र — पुणे, सातारा, सांगली, सोलापूर, कोल्हापूर, अहमदनगर जिल्हे
- मराठवाडा — संभाजीनगर, जालना, परभणी, हिंगोली, बीड, लातूर, धाराशिव, नांदेड जिल्हे
- विदर्भ — नागपूर, वर्धा, भंडारा, गोंदिया, चंद्रपूर, गडचिरोली, अमरावती, अकोला, बुलढाणा, वाशिम, यवतमाळ जिल्हे
- खानदेश — धुळे, नंदुरबार, जळगाव जिल्हे
सपाट टेबललँड संरचना
सपाट टेबललँड हा एक समतल उच्च भूभाग आहे, जो समुद्रसपाटीपासून 300 ते 900 मीटर उंचीवर स्थित आहे. या संरचनेचे मुख्य वैशिष्ट्य म्हणजे सपाट शिखर आणि तीव्र उतार असलेली बाजू आहेत.
| भाग | उंची (मीटर) | विशेषता | जिल्हे |
|---|---|---|---|
| पश्चिमी भाग | 600–900 | सर्वोच्च उंची, सह्याद्रीच्या जवळ | पुणे, सातारा |
| मध्य भाग | 450–600 | मराठवाडा आणि विदर्भ | संभाजीनगर, नागपूर |
| पूर्वी भाग | 300–450 | सर्वनिम्न उंची, नद्या खोऱ्यांमध्ये | चंद्रपूर, गडचिरोली |
टेबललँड संरचनेचे कारण
दख्खन पठाराची सपाट संरचना क्रिटेशस काळातील (लगभग 66 दशलक्ष वर्ष आधी) ज्वालामुखी उद्गारांचा परिणाम आहे. या काळात विशाल प्रमाणात बेसाल्ट लावा बाहेर आला, जो समतल भूभागावर पसरला आणि कठीण खडकांचे स्तर तयार केले.
- चरण 1: ज्वालामुखी उद्गार — विशाल प्रमाणात लावा बाहेर आला
- चरण 2: लावा प्रवाह — समतल भूभागावर पसरून विस्तृत क्षेत्र व्यापला
- चरण 3: शीतलीकरण — लावा ठंडा होऊन कठीण बेसाल्ट खडकांचे स्तर तयार झाले
- चरण 4: अपरदन — वर्षा आणि नद्यांच्या क्रियाकलापांनी पठारचे आकार तयार केला
बेसाल्ट खडकांचे वितरण आणि गुणधर्म
बेसाल्ट खडक हा काळा ज्वालामुखी खडक आहे, जो दख्खन पठारावर सर्वत्र पाहिला जातो. या खडकांचे विस्तृत स्तर महाराष्ट्रातील कृषी आणि भूजल संसाधनांसाठी महत्त्वपूर्ण आहेत.
- रंग: काळा किंवा गडद भूरा
- घनता: अत्यंत कठीण आणि टिकाऊ
- संरचना: क्रिस्टलीय आणि सूक्ष्म
- जलशोषण: कमी पारगम्यता
- पश्चिम महाराष्ट्र: 600–900 मी उंचीवर
- मराठवाडा: 450–600 मी उंचीवर
- विदर्भ: 300–450 मी उंचीवर
- खानदेश: नद्या खोऱ्यांमध्ये
बेसाल्ट खडकांचे आर्थिक महत्त्व
बेसाल्ट खडक निर्माण सामग्री, रस्ते बांधकाम, आणि औद्योगिक उपयोगासाठी महत्त्वपूर्ण आहे. महाराष्ट्रातील अनेक खदाने बेसाल्ट खडकांचे उत्खनन करतात.
बेसाल्ट खडक रस्ते, इमारती आणि पुलांच्या निर्माणासाठी उपयोग केला जातो.
विविध औद्योगिक प्रक्रियांमध्ये बेसाल्ट खडकांचा उपयोग होतो.
बेसाल्ट खडकांवरील मृदा अत्यंत उर्वर आणि कृषीसाठी उपयुक्त आहे.
भू-आकृतीचे प्रकार आणि विशेषता
दख्खन पठारावर विविध प्रकारच्या भू-आकृती पाहिल्या जातात, ज्या अपरदन, जलवाहिनी आणि ज्वालामुखी क्रियाकलापांचे परिणाम आहेत.
दख्खन पठारावरील भू-आकृतीचे प्रकार
मानवी वस्ती आणि आर्थिक महत्त्व
दख्खन पठाराची सपाट टेबललँड संरचना मानवी वस्तीसाठी अत्यंत अनुकूल आहे. या भागात घनदाट लोकसंख्या, कृषी, उद्योग आणि व्यापार विकसित झाले आहेत.
कृषी आणि आर्थिक विकास
- काळी मृदा: दख्खन पठारावरील काळी मृदा (रेग्युर) कपास, ज्वार, गेहू, मका आदि पिकांसाठी अत्यंत उपयुक्त आहे
- जलविद्युत शक्ती: नद्या खोऱ्यांमध्ये अनेक जलविद्युत प्रकल्प बांधले गेले आहेत
- खनिज संपत्ती: बेसाल्ट खडक, लोह अयस्क, मँगनीज आदि खनिजांचे विशाल साठे आहेत
- शहरी विकास: पुणे, नागपूर, अहमदनगर, संभाजीनगर यांसारखे मोठे शहर पठारावर विकसित झाले आहेत
- कृषी उत्पादन: महाराष्ट्राचे 70% कृषी उत्पादन दख्खन पठारातून होते
- जनसंख्या घनता: महाराष्ट्राच्या 50% लोकसंख्या या भागात राहते
- औद्योगिक विकास: साखर, कपास, सिमेंट, इस्पात उद्योग विकसित झाले आहेत
Leave a Reply