दख्खन ट्रॅप क्षेत्र — साधारणपणे भूकंप-कमी, पण कोयना अपवाद
दख्खन ट्रॅप — भूवैज्ञानिक परिचय
दख्खन ट्रॅप हा महाराष्ट्र आणि भारताचा सर्वात महत्त्वाचा भूवैज्ञानिक संरचना आहे, जो क्रिटेशियस-पॅलिओजीन सीमेवर (66 दशलक्ष वर्ष आधी) विशाल ज्वालामुखी उद्रेकामुळे तयार झाला. या क्षेत्रात भूकंपाची घटना साधारणपणे कमी आहे, परंतु कोयना क्षेत्र हा एक महत्त्वाचा अपवाद आहे, जेथे जलाशय-प्रेरित भूकंपकता (Reservoir Induced Seismicity) दिसून येते.
दख्खन ट्रॅपचे भूवैज्ञानिक वैशिष्ट्य
- उद्रेक काल: क्रिटेशियस-पॅलिओजीन सीमेवर (K-Pg boundary), 66 दशलक्ष वर्ष आधी
- भौगोलिक विस्तार: महाराष्ट्र, गुजरात, मध्य प्रदेश, कर्नाटक आणि आंध्र प्रदेशचे भाग
- खनिज संरचना: प्राथमिकतः बेसाल्ट लावा (mafic igneous rock), कमी सिलिका सामग्री
- जाडी: 1,000–1,500 मीटर, काही ठिकाणी 2,000 मीटर पर्यंत
- स्तरीकरण: अनेक लावा प्रवाहांचे स्तर (flow units), प्रत्येक 10–50 मीटर जाड
महत्त्व
दख्खन ट्रॅप महाराष्ट्राचा सर्वात मजबूत आणि स्थिर भूवैज्ञानिक संरचना आहे, ज्यामुळे या क्षेत्रात भूकंपाची घटना साधारणपणे कमी आहे. तथापि, कोयना क्षेत्रातील जलाशय-प्रेरित भूकंपकता हा एक महत्त्वाचा अपवाद आहे.
दख्खन ट्रॅप क्षेत्र का भूकंप-कमी आहे?
दख्खन ट्रॅप क्षेत्र भारतीय प्लेटच्या स्थिर क्रेटॉनिक भागात स्थित आहे, जेथे प्लेट सीमांपासून दूर असल्यामुळे भूकंपाची घटना कमी आहे. या क्षेत्रातील बेसाल्ट लावा अत्यंत मजबूत आणि कठोर आहे, ज्यामुळे तणाव हळूहळू जमा होतो.
भूकंप-कमीचे कारण
दख्खन ट्रॅप भारतीय क्रेटॉनच्या मध्यभागात आहे, जो प्लेट सीमांपासून दूर आहे. प्लेट सीमांवर भूकंप होतात, परंतु क्रेटॉनच्या आंतरभागात भूकंप दुर्लभ आहेत.
बेसाल्ट लावा अत्यंत मजबूत आणि कठोर आहे, ज्यामुळे तणाव हळूहळू जमा होतो. यामुळे अचानक भूकंप होण्याची शक्यता कमी आहे.
दख्खन ट्रॅप क्षेत्रात सक्रिय दोष (active faults) कमी आहेत. या क्षेत्रातील दोष प्राचीन आणि निष्क्रिय आहेत.
दख्खन ट्रॅप क्षेत्रात मजबूत भूकंप (magnitude > 6.0) दुर्लभ आहेत. ऐतिहासिक रेकॉर्डमध्ये या क्षेत्रात मोठे भूकंप नोंदवले गेलेले नाहीत.
| भूकंप क्षेत्र | कारण | भूकंपाची वारंवारता |
|---|---|---|
| दख्खन ट्रॅप | क्रेटॉनिक स्थिरता, कमी टेक्टॉनिक गतिविधी | अत्यंत कमी (दुर्लभ) |
| हिमालय क्षेत्र | भारतीय-यूरेशियन प्लेट सीमा | अत्यंत जास्त (वारंवार) |
| अंडमान-निकोबार | सबडक्शन जोन | जास्त (वारंवार) |
| कोयना (अपवाद) | जलाशय-प्रेरित भूकंपकता | मध्यम (नियमित) |
कोयना क्षेत्र — अपवाद आणि कारणे
कोयना क्षेत्र, जो महाराष्ट्रातील सातारा जिल्ह्यात स्थित आहे, दख्खन ट्रॅप क्षेत्रातील एक महत्त्वाचा अपवाद आहे. येथे 1962 पासून नियमित भूकंप होत आहेत, ज्यामुळे हा क्षेत्र भारतातील सर्वात सक्रिय भूकंप क्षेत्रांपैकी एक बनला आहे.
कोयना क्षेत्राचे भौगोलिक वैशिष्ट्य
- स्थान: सातारा जिल्हा, महाराष्ट्र (पश्चिमी घाट क्षेत्र)
- जलाशय: कोयना जलाशय (Koyna Reservoir), 1962 मध्ये बांधले गेले
- जलाशयाची क्षमता: 2,740 मिलियन क्यूबिक मीटर (MCM)
- जलाशयाची खोली: 80 मीटर (सामान्य पूर स्तरावर)
- भूकंप केंद्र: जलाशयाच्या तळाशी, 5–10 किमी खोलीवर
कोयना अपवाद का?
कोयना क्षेत्रात भूकंप होण्याचे मुख्य कारण जलाशय-प्रेरित भूकंपकता (Reservoir Induced Seismicity) आहे. जलाशयातील पाण्याचा वजन आणि भूजल दाब यामुळे पृथ्वीच्या कवचात तणाव निर्माण होतो, ज्यामुळे भूकंप होतात.
जलाशय-प्रेरित भूकंपकता (RIS)
जलाशय-प्रेरित भूकंपकता (Reservoir Induced Seismicity, RIS) हा एक अद्वितीय भूवैज्ञानिक घटना आहे, जेथे मानवनिर्मित जलाशय भूकंप निर्माण करतात. कोयना हा भारतातील सर्वश्रेष्ठ उदाहरण आहे.
RIS कसे कार्य करते?
जलाशयातील पाणी अत्यंत भारी असते. कोयना जलाशयात 2,740 MCM पाणी साठवले जाते, ज्याचे वजन लाखो टन असते. या वजनामुळे पृथ्वीच्या कवचावर अतिरिक्त दाब निर्माण होतो.
- दाब: जलाशयाच्या तळाशी 80 मीटर खोलीवर 800 kPa (किलोपास्कल) दाब
- प्रभाव: पृथ्वीचा कवच हळूहळू खाली दाबला जातो
जलाशयातील पाणी पृथ्वीच्या कवचातील छिद्रांमध्ये घुसतो, ज्यामुळे छिद्र दाब (pore pressure) वाढतो. यामुळे खडकांमधील घर्षण कमी होतो, आणि दोष सहजपणे सरकू शकतात.
- छिद्र दाब: सामान्य दाबापेक्षा 10–20% जास्त
- परिणाम: दोषांमधील घर्षण कमी होते, भूकंप होण्याची शक्यता वाढते
जलाशयातील पाण्याचा वजन आणि भूजल दाब यामुळे पृथ्वीच्या कवचातील तणाव पुनर्वितरित होतो. या तणावामुळे प्राचीन दोषांमध्ये तणाव वाढतो, ज्यामुळे भूकंप होतात.
- तणाव वाढ: जलाशयाच्या आसपास 5–10 किमी क्षेत्रात
- भूकंप: तणाव सहनशील मर्यादा ओलांडल्यास भूकंप होतो
कोयना क्षेत्रात अनेक प्राचीन दोष आहेत, जे सामान्यतः निष्क्रिय असतात. परंतु जलाशयामुळे तणाव वाढल्यास, या दोषांमध्ये अचानक सरकाहट होऊ शकते, ज्यामुळे भूकंप होतो.
- दोष: कोयना क्षेत्रात NW-SE दिशेचे दोष
- सक्रियकरण: जलाशय भरल्यानंतर 1962 पासून सक्रिय
कोयना भूकंप — ऐतिहासिक घटनाक्रम
कोयना क्षेत्रात 1962 पासून नियमित भूकंप होत आहेत. सर्वात मजबूत भूकंप 1993 मध्ये 6.3 तीव्रतेचा झाला, ज्यामुळे व्यापक नुकसान झाले. तेव्हापासून, या क्षेत्रात सूक्ष्म भूकंप (microseismic activity) नियमित दिसून येते.
कोयना भूकंपाचा कालक्रम
1993 कोयना भूकंपाचे विवरण
| पैलू | विवरण |
|---|---|
| तारीख | 30 सप्टेंबर 1993, सकाळी 3:56 AM |
| तीव्रता | 6.3 Richter scale (moment magnitude 6.2) |
| केंद्र | कोयना जलाशयाच्या तळाशी, 10 किमी खोलीवर |
| मृत्यू | 768 जणांचा मृत्यू, 2,000+ जखमी |
| नुकसान | 1,000+ घरे पूर्णतः नष्ट, 10,000+ आंशिक नुकसान |
| प्रभाव क्षेत्र | सातारा, कोल्हापूर, सांगली जिल्हे |
| आर्थिक नुकसान | ₹500 कोटी+ (1993 च्या मूल्यांनुसार) |
भूकंप पश्चात्
- निरीक्षण नेटवर्क: कोयना क्षेत्रात भारतीय भूवैज्ञानिक सर्वेक्षण (GSI) आणि भारतीय भूकंप विज्ञान संस्था (ISC) ने निरीक्षण केंद्र स्थापन केले
- सूक्ष्म भूकंप: नियमित सूक्ष्म भूकंप (magnitude 2.0–4.0) होत आहेत, ज्यामुळे तणाव हळूहळू मुक्त होतो
- जलाशय व्यवस्थापन: जलाशयाचा पाणी स्तर नियंत्रित करण्यात आला, परंतु भूकंप पूर्णतः रोकले जाऊ शकले नाहीत
- संशोधन: कोयना RIS संशोधनाचे एक महत्त्वाचे केंद्र बनले आहे
परीक्षा महत्त्व आणि सारांश
दख्खन ट्रॅप क्षेत्र आणि कोयना अपवाद हे MPSC परीक्षा आणि इतर राज्य सरकारी परीक्षांचे महत्त्वाचे विषय आहेत. या विषयातून भूगोल, आपत्ती व्यवस्थापन, आणि पर्यावरण या तीनही विषयांमध्ये प्रश्न येतात.
परीक्षा महत्त्वाचे मुद्दे
- दख्खन ट्रॅपचे भूवैज्ञानिक वैशिष्ट्य
- क्रेटॉनिक स्थिरता
- कोयना क्षेत्राचे स्थान
- RIS संकल्पना
- 1993 कोयना भूकंप
- भूकंप जोखीम मूल्यांकन
- जलाशय प्रभाव
- टिकाऊ विकास
- आपत्ती व्यवस्थापन
मुख्य संकल्पना
सारांश
परीक्षा प्रश्न
कारण: 1962 मध्ये कोयना जलाशय भरल्यानंतर, जलाशयातील पाण्याचा वजन आणि भूजल दाब यामुळे पृथ्वीच्या कवचातील तणाव वाढला. 30 वर्षांनंतर, 30 सप्टेंबर 1993 रोजी, हा तणाव सहनशील मर्यादा ओलांडला आणि 6.3 तीव्रतेचा भूकंप झाला.
परिणाम: 768 जणांचा मृत्यू, 2,000+ जखमी, 1,000+ घरे पूर्णतः नष्ट, 10,000+ आंशिक नुकसान, ₹500 कोटी+ आर्थिक नुकसान.
उपाय: भारतीय भूवैज्ञानिक सर्वेक्षण (GSI) आणि भारतीय भूकंप विज्ञान संस्था (ISC) ने निरीक्षण नेटवर्क स्थापन केले. जलाशयाचा पाणी स्तर नियंत्रित करण्यात आला. कोयना RIS संशोधनाचे एक महत्त्वाचे केंद्र बनले.
Leave a Reply