Home»महाराष्ट्राचा भूगोल – Geography of Maharashtra»दख्खन ट्रॅपची निर्मिती — सुमारे 6.5 कोटी वर्षांपूर्वी ज्वालामुखी उद्रेकांमुळे

भूगोल

दख्खन ट्रॅपची निर्मिती — सुमारे 6.5 कोटी वर्षांपूर्वी ज्वालामुखी उद्रेकांमुळे

MPSC महाराष्ट्र भूगोल भूगर्भिक इतिहास

📑 विषय-सूची

1 परिचय — दख्खन ट्रॅप आणि त्याचे महत्त्व 2 क्रेटेशस-पॅलिओजीन काळातील ज्वालामुखी उद्रेक 3 निर्मितीचे भूगर्भिक कारण आणि प्रक्रिया 4 लावा प्रवाह आणि बेसाल्ट निक्षेपण 5 दख्खन ट्रॅपचे भौगोलिक विस्तार आणि जमाव 6 परीक्षा प्रश्न आणि सारांश

खण्ड 1

परिचय — दख्खन ट्रॅप आणि त्याचे महत्त्व

दख्खन ट्रॅप (Deccan Trap) हा महाराष्ट्राचा सर्वाधिक विस्तृत भूगर्भिक संरचना आहे, जो सुमारे 6.5 कोटी वर्षांपूर्वी (Late Cretaceous Period) विशाल ज्वालामुखी उद्रेकांमुळे निर्मित झाला. हा प्रदेश महाराष्ट्राच्या सुमारे 80% भागावर विस्तृत आहे आणि भारतातील सर्वाधिक महत्त्वाचा ज्वालामुखी पठार आहे.

6.5 कोटी वर्षांपूर्वी निर्मिती

80% महाराष्ट्राचा भाग

500,000 चौ. किमी क्षेत्र

दख्खन ट्रॅपचा निर्मिती हा भारतीय भूगर्भिक इतिहासातील सर्वाधिक महत्त्वाचा घटना आहे. या ज्वालामुखी उद्रेकांचे परिणाम महाराष्ट्राच्या जलवायु, मातीचे प्रकार, खनिज संपत्ती आणि कृषी उत्पादनावर गहन प्रभाव पडले आहे. बेसाल्ट खडक हा दख्खन ट्रॅपचा मुख्य घटक आहे, जो काळे रंगाचा आणि अत्यंत कठीण असतो.

💡

MPSC साठी महत्वाचे दख्खन ट्रॅपचा निर्मिती क्रेटेशस-पॅलिओजीन सीमा (K-Pg boundary) काळातील ज्वालामुखी उद्रेकांमुळे झाला, जो डायनोसॉरच्या विलोपनाच्या काळाशी संबंधित आहे.

खण्ड 2

क्रेटेशस-पॅलिओजीन काळातील ज्वालामुखी उद्रेक

दख्खन ट्रॅपचा निर्मिती Late Cretaceous Period (सुमारे 68-66 दशलक्ष वर्षांपूर्वी) आणि Early Paleocene Period (सुमारे 66-62 दशलक्ष वर्षांपूर्वी) मध्ये झाला. या काळातील ज्वालामुखी उद्रेक अत्यंत तीव्र आणि विस्तृत होते, ज्यांचे परिणाम संपूर्ण पृथ्वीच्या जलवायुवर पडले.

68 दशलक्ष वर्षांपूर्वी

Late Cretaceous Period — दख्खन ट्रॅपचा निर्मिती सुरू होणे. विशाल ज्वालामुखी उद्रेक आणि लावा प्रवाह.

66 दशलक्ष वर्षांपूर्वी

K-Pg Boundary — डायनोसॉरचा विलोप. दख्खन ट्रॅपचा निर्मिती सर्वोच्च टप्प्यावर. विषारी वायूंचे उत्सर्जन.

62 दशलक्ष वर्षांपूर्वी

Early Paleocene Period — ज्वालामुखी उद्रेकांचा समाप्त होणे. दख्खन ट्रॅपचा अंतिम रूप.

या काळातील ज्वालामुखी उद्रेक Reunion hotspot या भूतापीय स्रोताच्या कारणे झाले. हे hotspot आज रिइयूनियन द्वीपाजवळ स्थित आहे, परंतु 66 दशलक्ष वर्षांपूर्वी हा दक्षिण भारतात होता. या hotspot च्या कारणे विशाल मात्रामध्ये लावा पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर बाहेर आला.

🌋

HOTSPOT काय आहे? Hotspot हा पृथ्वीच्या आंतरभागातील एक स्थिर तापीय स्रोत आहे, जेथून मॅग्मा (गरम खडक) पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर बाहेर येतो. Reunion hotspot हा सर्वाधिक सक्रिय आणि शक्तिशाली hotspot होता.

खण्ड 3

निर्मितीचे भूगर्भिक कारण आणि प्रक्रिया

दख्खन ट्रॅपचा निर्मिती हा एक जटिल भूगर्भिक प्रक्रिया होती, जी पृथ्वीच्या आंतरभागातील तापमान, दाब आणि रासायनिक प्रक्रियांचा परिणाम होती. Mantle plume (मॅन्टल प्लूम) या संकल्पनेचा वापर करून वैज्ञानिकांनी या निर्मितीचे कारण समजावले आहे.

🔥 मॅन्टल प्लूम

पृथ्वीच्या आंतरभागातून गरम खडकाचा स्तंभ वरच्या दिशेने येणे. हा प्रक्रिया Reunion hotspot च्या कारणे घडला.

💨 मॅग्मा उत्पत्ती

दाब आणि तापमान कमी होण्याचे कारणे मॅन्टलचा खडक वितळून मॅग्मा तयार होणे.

📤 लावा प्रवाह

तयार झालेला मॅग्मा पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर बाहेर येणे आणि लावा प्रवाहांचा निर्मिती होणे.

🪨 बेसाल्ट निर्मिती

लावा प्रवाह थंड होऊन बेसाल्ट खडकाचा निर्मिती होणे. हा प्रक्रिया लाखो वर्षे चालला.

दख्खन ट्रॅपचा निर्मिती flood basalt volcanism (बाढीसारखा बेसाल्ट ज्वालामुखीवाद) या प्रकारचा होता. या प्रकारात विशाल मात्रामध्ये लावा अत्यंत कमी वेळात बाहेर येतो. दख्खन ट्रॅपचे निर्मिती सुमारे 500,000 वर्षांमध्ये पूर्ण झाले असे मानले जाते.

⚠️

सामान्य चूक दख्खन ट्रॅपचा निर्मिती हळूहळू झाला असे मानणे चूक आहे. हा निर्मिती अत्यंत तीव्र आणि विस्फोटक होता, ज्यामुळे पृथ्वीचे जलवायु बदलले.

खण्ड 4

लावा प्रवाह आणि बेसाल्ट निक्षेपण

दख्खन ट्रॅपचा निर्मिती करणारा लावा प्रवाह अत्यंत विशाल आणि शक्तिशाली होता. हे लावा mafic composition (मॅफिक संरचना) चे होते, म्हणजे त्यामध्ये लोह (iron) आणि मॅग्नेशियम (magnesium) चे प्रमाण जास्त होते.

लावा प्रवाहाचे गुणधर्म	विवरण	परिणाम
1 तापमान	1000-1200°C	अत्यंत गरम, दूर पर्यंत प्रवाहित होणे
2 चिपचिपापन	कमी (Low viscosity)	लावा सहजपणे प्रवाहित होणे, विस्तृत क्षेत्रावर पसरणे
3 मात्रा	लाखो घन किलोमीटर	संपूर्ण प्रदेशावर जाडीचे बेसाल्ट स्तर
4 संरचना	Basaltic (बेसाल्टिक)	काळा रंग, कठीण, टिकाऊ खडक
5 प्रवाहांची संख्या	सुमारे 30-40	अनेक स्तरांचा जमाव, बहुस्तरीय संरचना

दख्खन ट्रॅपचा निर्मिती करणारे लावा प्रवाह sheet flows (शीट प्रवाह) होते, जे अत्यंत विस्तृत आणि पातळ होते. एक-एक लावा प्रवाह सुमारे 50-100 मीटर जाडीचा होता. या प्रवाहांचे अनेक स्तर एकामागे एक जमा होऊन 1500-2000 मीटर जाडीचा बेसाल्ट पठार तयार झाला.

रंग: काळा किंवा गडद भूरा
घनता: अत्यंत जाड आणि कठीण, 2.8-3.0 g/cm³
संरचना: Fine-grained (बारीक कणांची संरचना)
खनिज संरचना: Pyroxene, Plagioclase feldspar, Magnetite
जलशोषण क्षमता: कमी, म्हणून जलनिकास कठीण
उपयोग: बांधकाम साहित्य, रस्ते, सीमेंट उत्पादन
मातीचा प्रकार: काळी माती (Black soil) तयार होणे

✅

आधुनिक दृष्टिकोन दख्खन ट्रॅपचा निर्मिती हा पृथ्वीच्या विकासातील एक महत्त्वाचा घटना होता, जो जलवायु परिवर्तन, जीवांचे विलोप आणि नवीन जीवांचे विकास यांचा कारण बनला.

खण्ड 5

दख्खन ट्रॅपचे भौगोलिक विस्तार आणि जमाव

दख्खन ट्रॅप महाराष्ट्राचा सर्वाधिक विस्तृत भूगर्भिक संरचना आहे. हा 500,000 चौ. किमी क्षेत्रावर विस्तृत आहे, जो महाराष्ट्राच्या सुमारे 80% भागावर आहे. दख्खन ट्रॅप केवळ महाराष्ट्रातच नाही, तर गुजरात, कर्नाटक, तेलंगाना आणि आंध्र प्रदेश या राज्यांमध्येही विस्तृत आहे.

🗺️

महाराष्ट्रातील विस्तार

संपूर्ण पश्चिमी महाराष्ट्र, मध्य महाराष्ट्र आणि विदर्भाचा काही भाग. पुणे, अहमदनगर, नाशिक, औरंगाबाद, परभणी, बीड जिल्हे.

🏔️

जाडीचे विविधता

पश्चिमेकडे 1500-2000 मीटर, पूर्वेकडे 500-1000 मीटर. सर्वाधिक जाडी पश्चिमी घाटांजवळ.

⛰️

भौगोलिक वैशिष्ट्ये

पठार, पहाड, घाटी, नदी घाटी. पश्चिमी घाट, सह्याद्री पर्वत श्रेणी.

💧

जलवायु प्रभाव

काळ्या मातीचा विस्तार, जलनिकास कठीण, मानसून वर्षा अवलंबित कृषी.

दख्खन ट्रॅपचे बेसाल्ट स्तर बहुस्तरीय संरचना (multi-layered structure) दर्शवतात. प्रत्येक लावा प्रवाह एक वेगळा स्तर तयार करतो. या स्तरांमध्ये inter-trappean beds (अंतर्ट्रॅपीय स्तर) असतात, जे बेसाल्ट स्तरांमध्ये पडलेल्या तलछट किंवा राख असतात.

विषय

माहिती

एकूण क्षेत्र

500,000 चौ. किमी (भारतातील)

महाराष्ट्रातील क्षेत्र

सुमारे 350,000 चौ. किमी (80%)

सर्वाधिक जाडी

2000 मीटर (पश्चिमेकडे)

लावा प्रवाहांची संख्या

30-40 वेगळे स्तर

मुख्य खडकाचा प्रकार

Basalt (बेसाल्ट)

⭐ विशेष तथ्य

Deccan Traps: “Trap” हा शब्द स्वीडिश भाषेतून आला आहे, ज्याचा अर्थ “पायरी” किंवा “सीढी” असा होतो, कारण बेसाल्ट स्तर सीढीसारखे दिसतात.
भारतातील सर्वाधिक विस्तृत: दख्खन ट्रॅप भारतातील सर्वाधिक विस्तृत ज्वालामुखी पठार आहे.
काळी माती: दख्खन ट्रॅपचे बेसाल्ट खडक विघटित होऊन काळी माती तयार होते, जी कपास उत्पादनासाठी अत्यंत उपयुक्त आहे.

खण्ड 6

परीक्षा प्रश्न आणि सारांश

📋 सारांश

⏰

निर्मिती काळ

सुमारे 6.5 कोटी वर्षांपूर्वी (Late Cretaceous-Early Paleocene), 500,000 वर्षांमध्ये पूर्ण.

🌋

कारण

Reunion hotspot च्या कारणे mantle plume आणि विशाल ज्वालामुखी उद्रेक.

🪨

खडकाचा प्रकार

Basalt (बेसाल्ट) — काळा, कठीण, mafic composition.

📏

विस्तार

500,000 चौ. किमी (भारतातील), महाराष्ट्रातील 80% भाग.

📊

जाडी

1500-2000 मीटर (पश्चिमेकडे), 500-1000 मीटर (पूर्वेकडे).

🌾

महत्त्व

काळी माती, कृषी, खनिज संपत्ती, जलवायु, जीवन विकास.

🧠 स्मरण सूत्र DECCAN TRAP — D-E-C-C-A-N

D = Deccan (दख्खन) E = Eruption (उद्रेक) — 6.5 कोटी वर्षांपूर्वी C = Cretaceous-Paleocene (क्रेटेशस-पॅलिओजीन) C = Composition (संरचना) — Basalt (बेसाल्ट) A = Area (क्षेत्र) — 500,000 चौ. किमी N = Nature (स्वरूप) — Flood basalt volcanism (बाढीसारखा ज्वालामुखीवाद)

📝 इंटरॅक्टिव प्रश्न (MCQ)

1 दख्खन ट्रॅपचा निर्मिती कधी झाला?

A. 10 कोटी वर्षांपूर्वी

B. 6.5 कोटी वर्षांपूर्वी

C. 2 कोटी वर्षांपूर्वी

D. 50 लक्ष वर्षांपूर्वी

✅ उत्तर: B — दख्खन ट्रॅपचा निर्मिती Late Cretaceous-Early Paleocene काळातील 6.5 कोटी वर्षांपूर्वी झाला.

2 दख्खन ट्रॅपचा निर्मिती कोणत्या ज्वालामुखी प्रक्रियेमुळे झाला?

A. Explosive volcanism (विस्फोटक ज्वालामुखीवाद)

B. Flood basalt volcanism (बाढीसारखा बेसाल्ट ज्वालामुखीवाद)

C. Shield volcanism (ढाल ज्वालामुखीवाद)

D. Cinder cone volcanism (राख शंकु ज्वालामुखीवाद)

✅ उत्तर: B — दख्खन ट्रॅपचा निर्मिती flood basalt volcanism च्या कारणे झाला, ज्यामध्ये विशाल मात्रामध्ये लावा अत्यंत कमी वेळात बाहेर येतो.

3 दख्खन ट्रॅपचा मुख्य खडक कोणता आहे?

A. Granite (ग्रॅनाइट)

B. Basalt (बेसाल्ट)

C. Limestone (चूनखडी)

D. Sandstone (वालुकाश्म)

✅ उत्तर: B — बेसाल्ट हा दख्खन ट्रॅपचा मुख्य खडक आहे, जो काळा रंगाचा आणि अत्यंत कठीण असतो.

📚 परीक्षा प्रश्न (PYQ)

📖

MPSC परीक्षा प्रश्न

MCQ प्र. 1: दख्खन ट्रॅपचा निर्मिती कोणत्या भूतापीय स्रोताच्या कारणे झाला?

उत्तर: Reunion hotspot — हा भूतापीय स्रोत आज रिइयूनियन द्वीपाजवळ आहे, परंतु 6.5 कोटी वर्षांपूर्वी दक्षिण भारतात होता.

लघु उत्तर प्र. 2: दख्खन ट्रॅपचे महाराष्ट्रातील विस्तार किती आहे?

उत्तर: दख्खन ट्रॅप महाराष्ट्राच्या सुमारे 80% भागावर विस्तृत आहे, म्हणजे सुमारे 350,000 चौ. किमी क्षेत्रावर. हा पश्चिमी महाराष्ट्र, मध्य महाराष्ट्र आणि विदर्भाचा काही भाग समाविष्ट करतो.

लघु उत्तर प्र. 3: Mantle plume म्हणजे काय?

उत्तर: Mantle plume हा पृथ्वीच्या आंतरभागातून (mantle) गरम खडकाचा स्तंभ आहे, जो वरच्या दिशेने येतो. हा प्रक्रिया ज्वालामुखी उद्रेकांचा कारण बनतो. दख्खन ट्रॅपचा निर्मिती Reunion hotspot च्या mantle plume च्या कारणे झाला.

दीर्घ उत्तर प्र. 4: दख्खन ट्रॅपचा निर्मिती कसा झाला? त्याची भूगर्भिक प्रक्रिया समझाया.

उत्तर: दख्खन ट्रॅपचा निर्मिती खालील प्रक्रियेमुळे झाला: (1) Reunion hotspot — पृथ्वीच्या आंतरभागातून गरम खडकाचा स्तंभ (mantle plume) वरच्या दिशेने आला. (2) दाब आणि तापमान कमी होण्याचे कारणे मॅन्टलचा खडक वितळून मॅग्मा तयार झाला. (3) हा मॅग्मा पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर बाहेर आला आणि विशाल लावा प्रवाह तयार झाले. (4) हे लावा प्रवाह अत्यंत विस्तृत आणि पातळ होते, ज्यांना “sheet flows” म्हणतात. (5) लावा थंड होऊन बेसाल्ट खडकाचा निर्मिती झाला. (6) हा प्रक्रिया सुमारे 500,000 वर्षे चालला आणि 30-40 वेगळे लावा प्रवाह जमा झाले. (7) अंतिमत: 1500-2000 मीटर जाडीचा बेसाल्ट पठार तयार झाला.

दीर्घ उत्तर प्र. 5: दख्खन ट्रॅपचा निर्मिती आणि डायनोसॉरचा विलोप यांमध्ये काय संबंध आहे?

उत्तर: दख्खन ट्रॅपचा निर्मिती आणि डायनोसॉरचा विलोप हे दोन्ही घटना K-Pg boundary (क्रेटेशस-पॅलिओजीन सीमा) काळातील आहेत, म्हणजे सुमारे 66 दशलक्ष वर्षांपूर्वी. (1) दख्खन ट्रॅपचा विशाल ज्वालामुखी उद्रेक सुमारे 68-62 दशलक्ष वर्षांपूर्वी झाला. (2) या उद्रेकांमुळे विषारी वायू (SO₂, CO₂) वातावरणात सोडले गेले. (3) या वायूंचे कारणे जलवायु परिवर्तन झाले — तापमान कमी झाले, सूर्यप्रकाश कमी झाला. (4) या परिस्थितीत डायनोसॉर आणि इतर मोठे प्राणी जगू शकले नाहीत. (5) डायनोसॉरचा विलोप हा दख्खन ट्रॅपचे ज्वालामुखी उद्रेक आणि इतर कारणांचा (उल्कापात इत्यादी) संयुक्त परिणाम होता. (6) या विलोपानंतर नवीन जीवांचा विकास झाला, ज्यामध्ये स्तनधारी प्राणी आणि पक्षी समाविष्ट होते.

MCQ प्र. 6: दख्खन ट्रॅपचा लावा कोणत्या संरचनेचा होता?

उत्तर: Mafic composition (मॅफिक संरचना) — लावामध्ये लोह (iron) आणि मॅग्नेशियम (magnesium) चे प्रमाण जास्त होते. या कारणे लावा कमी चिपचिपा (low viscosity) होता आणि सहजपणे प्रवाहित होऊ शकला.

←◂ पिछला विषयदख्खन ट्रॅप (Deccan Trap) — महाराष्ट्राचा सुमारे 80% भाग अगला विषय ▸बेसाल्ट खडक — दख्खन ट्रॅपचा प्रमुख खडक→

दख्खन ट्रॅपची निर्मिती — सुमारे 6.5 कोटी वर्षांपूर्वी ज्वालामुखी उद्रेकांमुळे

परिचय — दख्खन ट्रॅप आणि त्याचे महत्त्व

क्रेटेशस-पॅलिओजीन काळातील ज्वालामुखी उद्रेक

निर्मितीचे भूगर्भिक कारण आणि प्रक्रिया

लावा प्रवाह आणि बेसाल्ट निक्षेपण

दख्खन ट्रॅपचे भौगोलिक विस्तार आणि जमाव

परीक्षा प्रश्न आणि सारांश

📝 इंटरॅक्टिव प्रश्न (MCQ)

📚 परीक्षा प्रश्न (PYQ)

Leave a Reply Cancel reply

CBSE Board English Medium

CBSE Board Hindi Medium

बिहार बोर्ड

उत्तर प्रदेश बोर्ड

महाराष्ट्र बोर्ड

मध्य प्रदेश बोर्ड

ગુજરાત બોર્ડ

PSC Exam Preparation