Home»महाराष्ट्राचा इतिहास – History Of Maharashtra»दुसरा बाजीराव पेशवा (1796-1818) — पेशवाईचा शेवटचा शासक

दुसरा बाजीराव पेशवा (1796–1818)

पेशवाईचा शेवटचा शासक — अंग्रेजी वर्चस्वाचा काळ

Rajasthan Govt Exam Preparation MPSC महाराष्ट्राचा इतिहास

📋 विषय-सूची

1 दुसरा बाजीराव पेशवा — परिचय आणि पार्श्वभूमी 2 शासनकाल आणि नाना फडणवीसांचा प्रभाव 3 मराठा संघराज्य — अंतर्गत संघर्ष आणि विघटन 4 अंग्रेजांशी संघर्ष — तिसरा आंग्ल-मराठा युद्ध (1817–1818) 5 पराभव आणि अंतिम दिवस 6 परीक्षा महत्त्वाचे प्रश्न आणि सारांश

खण्ड 1

दुसरा बाजीराव पेशवा — परिचय आणि पार्श्वभूमी

दुसरा बाजीराव पेशवा (1774–1851) हे पेशवाईचे अंतिम शासक होते. त्यांचे शासनकाल 1796 ते 1818 पर्यंत चाललेले होते. हे काळ मराठा संघराज्याच्या पतनाचा आणि अंग्रेजी वर्चस्वाच्या स्थापनेचा काळ होता. दुसरा बाजीराव हे सवाई माधवराव पेशवा यांचे पुत्र होते आणि त्यांचे शासनकाल अत्यंत संकटग्रस्त आणि अस्थिर होते.

1774 जन्म वर्ष

1796–1818 शासनकाल

1851 मृत्यु वर्ष

जन्म आणि पारिवारिक पार्श्वभूमी

दुसरा बाजीराव (ज्याला बाजीराव द्वितीय असेही म्हणतात) यांचा जन्म 1774 मध्ये झाला होता. त्यांचे पिता सवाई माधवराव पेशवा (1774–1795) हे नाना फडणवीसांच्या मार्गदर्शनाखाली शासन करत होते. दुसरा बाजीराव यांची मातृत्व आनंदीबाई यांची होती. त्यांचे पिता 1795 मध्ये आत्महत्या केल्यानंतर, दुसरा बाजीराव हे मात्र 21 वर्षांचे असताना पेशवा बनले.

📚

महत्त्वाचा तथ्य दुसरा बाजीराव हे पेशवाईचे अंतिम शासक होते. त्यांच्या पराभवानंतर पेशवाई संस्था संपूर्णपणे समाप्त झाली आणि ब्रिटिश राज भारतात सर्वव्यापी झाला.

शासनारंभाचे परिस्थिती

दुसरा बाजीराव यांचे शासनारंभ अत्यंत कठीण परिस्थितीत झाले होते. त्या वेळी मराठा संघराज्य तीन मुख्य शक्तींमध्ये विभागलेला होता — शिंदे (ग्वाल्हेर), होळकर (इंदोर) आणि भोसले (नागपूर). पेशवा यांचा अधिकार केवळ पश्चिमेकडील भागांपर्यंत मर्यादित होता. अंग्रेजांचा प्रभाव दिनेंदिन वाढत होता आणि मराठा शक्तीचा ह्रास होत होता.

खण्ड 2

शासनकाल आणि नाना फडणवीसांचा प्रभाव

दुसरा बाजीराव यांचे शासनकाल नाना फडणवीस यांच्या मार्गदर्शनाखाली सुरू झाले होते. नाना फडणवीस हे पेशवाईचे सर्वात प्रभावशाली मंत्री आणि सलाहकार होते. त्यांचे मृत्यु 1804 मध्ये झाल्यानंतर, दुसरा बाजीराव यांचे शासन अधिकाधिक अस्थिर होऊ लागले.

नाना फडणवीसांचा योगदान (1796–1804)

नाना फडणवीस हे दुसरा बाजीराव यांचे प्रधान मंत्री आणि सर्वेसर्वा होते. त्यांनी पेशवाईचे प्रशासन सुव्यवस्थित केले आणि आर्थिक व्यवस्था सुधारली. नाना फडणवीस यांनी अंग्रेजांशी संबंध सावधानीपूर्वक हाताळले होते. त्यांनी मराठा संघराज्याच्या विविध शक्तींमध्ये संतुलन राखण्याचा प्रयत्न केला होता. परंतु त्यांचे मृत्यु 1804 मध्ये झाल्यानंतर, पेशवाई संस्था कमजोर होऊ लागली.

कालावधी	महत्त्वाचे घटनाक्रम	परिणाम
1796–1800	नाना फडणवीसांचे सक्रिय मार्गदर्शन	पेशवाई स्थिर राहिली
1800–1804	होळकर आणि शिंदे यांच्यात संघर्ष	मराठा शक्तीचा विभाजन
1804	नाना फडणवीसांचे मृत्यु	पेशवाईचे नेतृत्व कमजोर होणे
1804–1818	दुसरा बाजीराव स्वतंत्र शासन	अंग्रेजांचा वर्चस्व वाढणे

दुसरा बाजीराव यांची व्यक्तिगत विशेषता

दुसरा बाजीराव हे सुशिक्षित आणि कलाप्रेमी होते. त्यांना संगीत, काव्य आणि साहित्यात रुची होती. परंतु राजकीय कौशल्य आणि सैन्य नेतृत्वाच्या बाबतीत त्यांना कमतरता होती. त्यांचे शासन अनिर्णयशीलता आणि दुर्बल नेतृत्वने चिन्हांकित होते. ते अपरिपक्व निर्णय घेत होते आणि अंग्रेजांच्या कूटनीतिक दबावाला सहजपणे屈झत होते.

⚠️

सामान्य चूक दुसरा बाजीराव हे शक्तिशाली शासक होते असे मानणे चूक आहे. ते वास्तविकतेत कमजोर नेतृत्वाचे प्रतीक होते आणि त्यांच्या अनिर्णयशीलतेमुळे पेशवाई संस्था संपूर्णपणे नष्ट झाली.

खण्ड 3

मराठा संघराज्य — अंतर्गत संघर्ष आणि विघटन

दुसरा बाजीराव यांचे शासनकाल मराठा संघराज्याच्या अंतर्गत संघर्षाने भरलेला होता. शिंदे, होळकर आणि भोसले यांच्यात सत्तासंघर्ष चालू होता. पेशवा यांचा अधिकार क्षीण होऊ लागला आणि मराठा शक्तीचा विघटन होऊ लागला.

मराठा संघराज्याचे पाच प्रमुख घराणे

👑 शिंदे (ग्वाल्हेर)

दौलतराव शिंदे हे सर्वात शक्तिशाली होते. त्यांचा अधिकार उत्तर भारतात होता. ते अंग्रेजांशी मैत्री करण्यास तयार होते.

🏰 होळकर (इंदोर)

यशवंतराव होळकर हे अत्यंत महत्त्वाकांक्षी होते. त्यांना पेशवा यांचे अधिकार मिळावेत असे वाटत होते. ते अंग्रेजांचे विरोधी होते.

🗡️ भोसले (नागपूर)

रघुजी भोसले हे दक्षिणेकडे शक्तिशाली होते. त्यांचा अधिकार नागपूर आणि मध्य भारतात होता.

⚔️ गायकवाड (बडोदा)

सयाजीराव गायकवाड हे पश्चिमेकडे शक्तिशाली होते. त्यांचा अधिकार गुजरात आणि बडोदा प्रदेशात होता.

होळकर आणि शिंदे यांच्यात संघर्ष

दुसरा बाजीराव यांचे शासनकाल होळकर आणि शिंदे यांच्यात सत्तासंघर्षाने भरलेला होता. यशवंतराव होळकर हे अत्यंत महत्त्वाकांक्षी होते आणि त्यांना पेशवा यांचे अधिकार मिळावेत असे वाटत होते. 1802 मध्ये होळकर आणि शिंदे यांच्यात आसई (Assaye) येथे युद्ध झाले. या युद्धात अंग्रेजांनी शिंदेला समर्थन दिले. होळकर पराभूत झाले आणि त्यांना पेशवा यांचे अधिकार मिळू शकले नाहीत.

1796

दुसरा बाजीराव पेशवा बनतात. नाना फडणवीस यांचे मार्गदर्शन.

1800

होळकर आणि शिंदे यांच्यात संघर्ष तीव्र होणे.

1802

आसई युद्ध — शिंदे विजयी, अंग्रेजांचा हस्तक्षेप.

1804

नाना फडणवीसांचे मृत्यु. पेशवाई कमजोर होणे.

✅

आधुनिक दृष्टिकोन मराठा संघराज्याचा विघटन केवळ अंग्रेजांच्या शक्तीमुळे नव्हे तर मराठा नेत्यांच्या आंतरिक संघर्षामुळे देखील झाला. होळकर, शिंदे आणि भोसले यांच्यात सत्तासंघर्ष मराठा शक्तीचा सर्वनाश करणारा होता.

खण्ड 4

अंग्रेजांशी संघर्ष — तिसरा आंग्ल-मराठा युद्ध (1817–1818)

तिसरा आंग्ल-मराठा युद्ध (1817–1818) हे मराठा शक्तीचे अंतिम आणि निर्णायक संघर्ष होता. या युद्धात दुसरा बाजीराव पेशवा, होळकर आणि भोसले यांनी अंग्रेजांविरुद्ध एकत्रितपणे लढाई दिली. परंतु अंग्रेजांचे सैन्य अधिक संघटित आणि शक्तिशाली होते. या युद्धात मराठा पराभूत झाले आणि पेशवाई संस्था संपूर्णपणे नष्ट झाली.

तिसरा आंग्ल-मराठा युद्ध — कारणे

🎯 अंग्रेजांचा विस्तारवादी नीति

अंग्रेजांना भारतात सर्वव्यापी वर्चस्व स्थापन करायचा होता. मराठा शक्तीचा नाश करणे त्यांचा मुख्य उद्देश होता.

⚔️ मराठा शक्तीचा प्रतिरोध

दुसरा बाजीराव, होळकर आणि भोसले यांनी अंग्रेजांचे वर्चस्व स्वीकार करू इच्छित नव्हते. त्यांनी एकत्रितपणे लढाई दिली.

💔 मराठा संघराज्याचा विघटन

मराठा नेत्यांच्यात आंतरिक संघर्ष होत होते. ते एकत्रितपणे अंग्रेजांचा सामना करू शकत नव्हते.

🛡️ दुसरा बाजीराव यांचा कमजोर नेतृत्व

दुसरा बाजीराव हे अनिर्णयशील होते. त्यांचे नेतृत्व कमजोर होते आणि ते अंग्रेजांच्या दबावाला सहजपणे屈झत होते.

तिसरा आंग्ल-मराठा युद्धाचे महत्त्वाचे घटनाक्रम

तारीख	घटनाक्रम	परिणाम
नोव्हेंबर 1817	पिंडारी आणि मराठा नेत्यांचे विद्रोह	अंग्रेजांना हस्तक्षेप करण्याचा बहाना
नोव्हेंबर 1817	दुसरा बाजीराव पेशवा अंग्रेजांविरुद्ध लढाई सुरू करतात	मराठा सेना एकत्रित होणे
डिसेंबर 1817	खिर्की आणि इतर स्थळांवर युद्ध	मराठा पराभव
जानेवारी 1818	भीमा नदीवर निर्णायक युद्ध	दुसरा बाजीराव पूर्णपणे पराभूत
जून 1818	दुसरा बाजीराव आत्मसमर्पण करतात	पेशवाई संस्था समाप्त

भीमा नदीचे युद्ध (जानेवारी 1818)

भीमा नदीचे युद्ध (Battle of Bhima) हे तिसरा आंग्ल-मराठा युद्धाचा सर्वात महत्त्वाचा आणि निर्णायक युद्ध होता. या युद्धात सर आर्थर वेलेस्ली (नंतरचे ड्यूक ऑफ वेलिंग्टन) यांनी अंग्रेजी सेनेचे नेतृत्व केले. दुसरा बाजीराव आणि होळकर यांनी एकत्रितपणे लढाई दिली परंतु अंग्रेजांचे सैन्य अधिक संघटित आणि शक्तिशाली होते. मराठा सेना पूर्णपणे पराभूत झाली.

📖

ऐतिहासिक स्रोत भीमा नदीचे युद्ध 5 जानेवारी 1818 रोजी झाले होते. या युद्धात अंग्रेजांनी मराठा सेनेला संपूर्णपणे नष्ट केले. दुसरा बाजीराव आणि होळकर यांचे सेना 20,000 सैनिकांचे होते परंतु अंग्रेजांचे सैन्य अधिक संघटित होते.

खण्ड 5

पराभव आणि अंतिम दिवस

दुसरा बाजीराव यांचे पराभव अपरिहार्य होता. भीमा नदीचे युद्ध हारल्यानंतर, त्यांचे शासन पूर्णपणे नष्ट झाले. 1818 मध्ये त्यांनी अंग्रेजांसमोर आत्मसमर्पण केले आणि पेशवाई संस्था संपूर्णपणे समाप्त झाली.

दुसरा बाजीराव यांचा अंतिम काळ

भीमा नदीचे युद्ध हारल्यानंतर, दुसरा बाजीराव यांची स्थिती अत्यंत कठीण झाली. ते पुणे सोडून पळून गेले. अंग्रेजांनी त्यांचा पीछा केला. 1818 मध्ये दुसरा बाजीराव यांनी अंग्रेजांसमोर आत्मसमर्पण केले. अंग्रेजांनी त्यांना बिठूर येथे निर्वासित केले. त्यांना वार्षिक पेंशन दिली गेली परंतु त्यांचा राजकीय अधिकार पूर्णपणे समाप्त झाला.

बिठूर निर्वासन: दुसरा बाजीराव यांना बिठूर येथे निर्वासित करण्यात आले. ते तेथे 33 वर्ष राहिले.
पेंशन आणि सुविधा: अंग्रेजांनी त्यांना वार्षिक पेंशन दिली. परंतु त्यांचा राजकीय अधिकार पूर्णपणे समाप्त झाला.
सांस्कृतिक कार्य: बिठूरमध्ये दुसरा बाजीराव यांनी संगीत, काव्य आणि साहित्यावर लक्ष केंद्रित केले.
1851 मृत्यु: दुसरा बाजीराव यांचे मृत्यु 1851 मध्ये बिठूरमध्ये झाले. त्यांचे पुत्र नाना साहेब यांनी 1857 च्या विद्रोहात महत्त्वाचा भूमिका निभाला.

पेशवाई संस्थेचा अंत

दुसरा बाजीराव यांचे पराभव आणि आत्मसमर्पण हे पेशवाई संस्थेचे अंत होते. 1818 नंतर पेशवाई संस्था पूर्णपणे समाप्त झाली. अंग्रेजांनी पूरे भारतावर आपला वर्चस्व स्थापन केला. मराठा साम्राज्य, जो एकेकाळी भारतातील सर्वात शक्तिशाली साम्राज्य होता, तो संपूर्णपणे नष्ट झाला.

⭐ पेशवाई संस्थेचा महत्त्व

शासकीय प्रणाली: पेशवा हे मराठा साम्राज्याचे प्रधान मंत्री आणि सर्वेसर्वा होते. त्यांचे शासन अत्यंत कुशल आणि प्रभावी होते.
सैन्य संघटना: पेशवांनी एक शक्तिशाली सेना संघटित केली होती. मराठा सेना भारतातील सर्वात शक्तिशाली सेना होती.
प्रशासनिक सुधार: पेशवांनी प्रशासनिक सुधार केले आणि आर्थिक व्यवस्था सुधारली.
सांस्कृतिक विकास: पेशवांनी संगीत, काव्य आणि साहित्यास प्रोत्साहन दिले.

📝

मुख्य परीक्षा उत्तर दुसरा बाजीराव पेशवा यांचे शासन पेशवाई संस्थेचे अंतिम अध्याय होते. त्यांचे कमजोर नेतृत्व, अनिर्णयशीलता आणि अंग्रेजांच्या दबावाला屈झणे हे पेशवाई संस्थेच्या पतनाचे मुख्य कारण होते. 1818 मध्ये दुसरा बाजीराव यांचे पराभव आणि आत्मसमर्पण हे भारतीय इतिहासातील एक महत्त्वाचा मोड होता. या घटनेनंतर अंग्रेजांनी पूरे भारतावर आपला वर्चस्व स्थापन केला.

खण्ड 6

परीक्षा महत्त्वाचे प्रश्न आणि सारांश

🎯 महत्त्वाचे मुद्दे — स्मरणीय सूत्र

📌 दुसरा बाजीराव पेशवा — मुख्य विशेषता W – E – A – K

W = Weak Leadership (कमजोर नेतृत्व) E = End of Peshwai (पेशवाईचा अंत) A = Assaye & Bhima Wars (आसई आणि भीमा युद्ध) K = Khandesh & Bithur (खानदेश आणि बिठूर)

📚 त्वरित पुनरावलोकन तक्ता

विषय

उत्तर

दुसरा बाजीराव पेशवा — शासनकाल

1796–1818

पिता

सवाई माधवराव पेशवा

प्रधान सलाहकार (1796–1804)

नाना फडणवीस

तिसरा आंग्ल-मराठा युद्ध

1817–1818

भीमा नदीचे युद्ध

5 जानेवारी 1818

अंग्रेजी सेनापति

सर आर्थर वेलेस्ली (ड्यूक ऑफ वेलिंग्टन)

निर्वासन स्थान

बिठूर

मृत्यु वर्ष

1851

🧠 इंटरैक्टिव प्रश्न — परीक्षा सराव

1 दुसरा बाजीराव पेशवा यांचे शासनकाल कोणते होते?

A. 1774–1795

B. 1796–1818

C. 1800–1820

D. 1795–1810

✅ उत्तर: B — दुसरा बाजीराव पेशवा यांचे शासनकाल 1796 ते 1818 पर्यंत होते. हे काळ पेशवाईचे अंतिम शासनकाल होते.

2 नाना फडणवीसांचे मृत्यु कोणते वर्षी झाले?

A. 1800

B. 1804

C. 1810

D. 1815

✅ उत्तर: B — नाना फडणवीसांचे मृत्यु 1804 मध्ये झाले. त्यांच्या मृत्यु नंतर पेशवाई संस्था कमजोर होऊ लागली.

3 भीमा नदीचे युद्ध कोणते वर्षी झाले?

A. 1817

B. 1818

C. 1819

D. 1820

✅ उत्तर: B — भीमा नदीचे युद्ध 5 जानेवारी 1818 रोजी झाले. हे तिसरा आंग्ल-मराठा युद्धाचे सर्वात महत्त्वाचे आणि निर्णायक युद्ध होते.

📋 पूर्वपरीक्षा प्रश्न (PYQ)

📝

परीक्षा प्रश्न

MCQ प्र. 1: दुसरा बाजीराव पेशवा यांचे पिता कोण होते?

उत्तर: सवाई माधवराव पेशवा. सवाई माधवराव पेशवा यांचे शासनकाल 1774–1795 होते. त्यांचे मृत्यु 1795 मध्ये आत्महत्येद्वारे झाले. दुसरा बाजीराव यांचे जन्म 1774 मध्ये झाला होता.

Short Answer प्र. 2: नाना फडणवीस यांचा दुसरा बाजीराव पेशवा यांच्या शासनावर कोणता प्रभाव होता?

उत्तर: नाना फडणवीस हे दुसरा बाजीराव पेशवा यांचे प्रधान मंत्री आणि सर्वेसर्वा होते. त्यांनी 1796 ते 1804 पर्यंत पेशवाईचे प्रशासन सुव्यवस्थित केले. नाना फडणवीस यांनी आर्थिक व्यवस्था सुधारली, सेना संघटित केली आणि अंग्रेजांशी संबंध सावधानीपूर्वक हाताळले. त्यांच्या मृत्यु नंतर, दुसरा बाजीराव यांचे शासन अस्थिर होऊ लागले.

Long Answer प्र. 3: तिसरा आंग्ल-मराठा युद्ध (1817–1818) कोणत्या कारणांमुळे झाले आणि त्याचे परिणाम काय होते?

उत्तर: तिसरा आंग्ल-मराठा युद्ध निम्नलिखित कारणांमुळे झाले:

अंग्रेजांचा विस्तारवादी नीति: अंग्रेजांना भारतात सर्वव्यापी वर्चस्व स्थापन करायचा होता.
मराठा शक्तीचा प्रतिरोध: दुसरा बाजीराव, होळकर आणि भोसले यांनी अंग्रेजांचे वर्चस्व स्वीकार करू इच्छित नव्हते.
मराठा संघराज्याचा विघटन: मराठा नेत्यांच्यात आंतरिक संघर्ष होत होते.

परिणाम: भीमा नदीचे युद्ध (5 जानेवारी 1818) हे निर्णायक होते. अंग्रेजांनी मराठा सेनेला संपूर्णपणे नष्ट केले. दुसरा बाजीराव यांनी 1818 मध्ये आत्मसमर्पण केले. पेशवाई संस्था पूर्णपणे समाप्त झाली. अंग्रेजांनी पूरे भारतावर आपला वर्चस्व स्थापन केला.

MCQ प्र. 4: दुसरा बाजीराव पेशवा यांना कोठे निर्वासित करण्यात आले?

उत्तर: बिठूर. अंग्रेजांनी दुसरा बाजीराव यांना बिठूर येथे निर्वासित केले. ते तेथे 33 वर्ष राहिले. अंग्रेजांनी त्यांना वार्षिक पेंशन दिली परंतु त्यांचा राजकीय अधिकार पूर्णपणे समाप्त झाला.

Short Answer प्र. 5: दुसरा बाजीराव पेशवा यांचे शासन कमजोर होण्याचे मुख्य कारण काय होते?

उत्तर: दुसरा बाजीराव यांचे शासन निम्नलिखित कारणांमुळे कमजोर होते:

अनिर्णयशील नेतृत्व: दुसरा बाजीराव हे अनिर्णयशील होते आणि अपरिपक्व निर्णय घेत होते.
नाना फडणवीसांचे मृत्यु: 1804 मध्ये नाना फडणवीसांचे मृत्यु झाल्यानंतर, पेशवाईचे मार्गदर्शन संपले.
मराठा संघराज्याचा विघटन: होळकर, शिंदे आणि भोसले यांच्यात आंतरिक संघर्ष होत होते.
अंग्रेजांचा दबाव: अंग्रेजांचा प्रभाव दिनेंदिन वाढत होता.

←◂ पिछला विषयअहिल्याबाई होळकर — महान शासिका, धार्मिक स्थळांचे जीर्णोद्धार अगला विषय ▸प्रथम इंग्रज-मराठा युद्ध (1775-1782) — सुरतचा तह, राघोबादादांची मदत→