Home»महाराष्ट्राचा इतिहास – History Of Maharashtra»दुसरा बाजीराव पेशवा आणि नाना फडणवीसांचा मृत्यू (1800)

दुसरा बाजीराव पेशवा आणि नाना फडणवीसांचा मृत्यू (1800)

महाराष्ट्राचा इतिहास MPSC परीक्षा मध्यम स्तर

📑 विषय-सूची

1 परिचय आणि ऐतिहासिक पार्श्वभूमी 2 दुसरा बाजीराव पेशवा — जीवन आणि शासन 3 नाना फडणवीस — पेशवाईचा मुख्य स्तंभ 4 1800 मध्ये मृत्यू आणि त्यांचे कारण 5 मृत्यूचे परिणाम आणि पेशवाईचा पतन 6 परीक्षा प्रश्न आणि सारांश

खण्ड 1

परिचय आणि ऐतिहासिक पार्श्वभूमी

दुसरा बाजीराव पेशवा (1775–1800) आणि नाना फडणवीस (1742–1800) यांचा 1800 मध्ये मृत्यू हा महाराष्ट्र इतिहासातील एक महत्त्वपूर्ण घटना होती. या दोघांचा मृत्यू पेशवाई साम्राज्याच्या पतनाचा सूचना देणारा होता आणि इंग्रज-मराठा संघर्षातील नवीन अध्याय सुरू करणारा होता. MPSC परीक्षा तयारीसाठी या विषयाचा अभ्यास अत्यंत महत्त्वपूर्ण आहे.

1775 दुसरा बाजीराव पेशवा जन्म

1742 नाना फडणवीस जन्म

1800 दोघांचा मृत्यू

18व्या शतकातील पेशवाई साम्राज्य

18व्या शतकाच्या उत्तरार्धात पेशवाई साम्राज्य अनेक आंतरिक संकटांना सामोरे होते. प्रथम इंग्रज-मराठा युद्ध (1775-1782) नंतर पेशवाई शक्तिशाली राहिली होती, परंतु राजकीय कुटुंबातील संघर्ष, सामंतांचा विद्रोह आणि इंग्रजांचा वाढता प्रभाव हे साम्राज्याच्या आधारावर आघात करत होते. दुसरा बाजीराव आणि नाना फडणवीस यांनी या कठीण काळात पेशवाई साम्राज्याचे नेतृत्व केले.

📚

ऐतिहासिक संदर्भ 1800 हे वर्ष पेशवाई इतिहासातील एक महत्त्वपूर्ण वळण बिंदू होता. या वर्षी दुसरा बाजीराव आणि नाना फडणवीस यांचा मृत्यू झाल्यानंतर पेशवाई साम्राज्य क्रमशः कमजोर होऊ लागले आणि 1818 पर्यंत इंग्रजांनी त्याचा पूर्ण नियंत्रण घेतला.

खण्ड 2

दुसरा बाजीराव पेशवा — जीवन आणि शासन

दुसरा बाजीराव पेशवा (1775–1800)

दुसरा बाजीराव पेशवा, ज्याला बाजीराव II असेही म्हणतात, हा पहिल्या बाजीरावचा पोता होता. तो 1795 मध्ये पेशवा बनला आणि 1800 पर्यंत शासन केले. त्याचे शासन काल अत्यंत अस्थिर आणि संकटपूर्ण होते. त्याच्या काळात पेशवाई साम्राज्य अनेक बाह्य आणि आंतरिक धोक्यांना सामोरे होते.

दुसरा बाजीराव पेशवा

1795–1800

दुसरा बाजीराव पेशवा हा एक दुर्बल नेता होता. तो नाना फडणवीसच्या सल्ल्यावर अवलंबून होता. त्याच्या काळात होळकर, सिंधिया आणि भोंसले यांसारख्या सामंतांचे शक्तिशाली हो गले. इंग्रजांचा प्रभाव वाढत गेला. त्याचे शासन काल अत्यंत अस्थिर होते.

🎭 कमजोर नेतृत्व 📜 नाना फडणवीसावर अवलंबित ⚔️ सामंतांचा विद्रोह

दुसरा बाजीरावचे शासनातील समस्या

राजकीय अस्थिरता: दुसरा बाजीराव पेशवा एक कमजोर आणि निर्णय घेण्यास असमर्थ नेता होता. तो नाना फडणवीसच्या पूर्ण नियंत्रणाखाली होता.
सामंतांचा विद्रोह: होळकर, सिंधिया आणि भोंसले यांसारख्या मराठा सामंतांनी स्वतंत्र शक्ती वाढवली होती. ते पेशवाच्या अधीन राहण्यास तयार नव्हते.
आर्थिक संकट: युद्धांमुळे पेशवाई खजाना रिक्त झाला होता. कर संकलन कठीण होऊ लागले होते.
इंग्रजांचा वाढता प्रभाव: इंग्रजांनी धीरे धीरे भारतातील अपनी शक्ती मजबूत केली होती. ते पेशवाई साम्राज्यावरही दबाव आणत होते.

⚠️

महत्त्वपूर्ण बिंदू दुसरा बाजीराव पेशवा हा पहिल्या बाजीरावच्या विपरीत होता. तो कमजोर, अनिर्णयी आणि नाना फडणवीसच्या सल्ल्यावर पूर्णपणे अवलंबून होता. या कारणामुळे पेशवाई साम्राज्य क्रमशः कमजोर होऊ लागले.

खण्ड 3

नाना फडणवीस — पेशवाईचा मुख्य स्तंभ

नाना फडणवीस (1742–1800)

नाना फडणवीस हा पेशवाई साम्राज्याचा सर्वात महत्त्वपूर्ण व्यक्तिमत्व होता. तो प्रथम बाजीरावचा विश्वस्त सहयोगी होता आणि दुसरा बाजीरावचा मुख्य सल्लागार होता. त्याचे राजकीय कौशल्य, सैन्य संघटना आणि प्रशासकीय क्षमता यांनी पेशवाई साम्राज्याला अनेक वर्षे टिकवून ठेवले होते.

नाना फडणवीस 1742–1800

नाना फडणवीस हा एक प्रतिभाशाली राजनीतिज्ञ, सैन्य रणनीतिज्ञ आणि प्रशासक होता. तो 50 वर्षांपेक्षा अधिक काळ पेशवाई साम्राज्याचे मुख्य सल्लागार होता. त्याने मराठा साम्राज्याचे संघटन केले, सैन्य व्यवस्था सुधारली आणि इंग्रजांविरुद्ध संघर्ष केला.

जन्म वर्ष 1742

मृत्यू वर्ष 1800

सेवा काळ 50+ वर्षे

पद मुख्य सल्लागार

नाना फडणवीसचे योगदान

🎖️ सैन्य संघटना

नाना फडणवीसने मराठा सेनेचे आधुनिकीकरण केले. तो इंग्रजांच्या सैन्य पद्धतीचा अभ्यास करून मराठा सेनेला सुधारला.

📊 प्रशासन

त्याने पेशवाई साम्राज्याचे प्रशासन सुव्यवस्थित केले. राजस्व संकलन, न्याय व्यवस्था आणि सार्वजनिक कार्यांमध्ये सुधार केले.

🤝 राजनीतिक कौशल्य

नाना फडणवीसने विविध मराठा सामंतांमध्ये संतुलन राखले. होळकर, सिंधिया आणि भोंसले यांच्यात मध्यस्थी केली.

⚔️ इंग्रजांविरुद्ध संघर्ष

त्याने इंग्रजांविरुद्ध मराठा साम्राज्याचा संघर्ष नेतृत्व केला. प्रथम इंग्रज-मराठा युद्धात महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली.

✅

नाना फडणवीसचे महत्त्व नाना फडणवीस हा पेशवाई साम्राज्याचा खरा स्तंभ होता. त्याच्या राजनीतिक कौशल्य आणि प्रशासकीय क्षमतेमुळे पेशवाई साम्राज्य 50 वर्षे टिकून राहिले. त्याचा मृत्यू झाल्यानंतर पेशवाई साम्राज्य तेजीने कमजोर होऊ लागले.

खण्ड 4

1800 मध्ये मृत्यू आणि त्यांचे कारण

दुसरा बाजीराव आणि नाना फडणवीसचा मृत्यू

1800 हे वर्ष पेशवाई साम्राज्याच्या इतिहासातील एक महत्त्वपूर्ण आणि दुःखद वर्ष होता. या वर्षी दुसरा बाजीराव पेशवा (25 वर्षांचा) आणि नाना फडणवीस (58 वर्षांचा) यांचा मृत्यू झाला. या दोघांचा मृत्यू पेशवाई साम्राज्याच्या पतनाचा सूचना देणारा होता.

1795

दुसरा बाजीराव पेशवा बनला. नाना फडणवीस मुख्य सल्लागार होता.

1796-1799

दुसरा बाजीराव आणि नाना फडणवीसचे शासन काल. अनेक आंतरिक समस्या आणि बाह्य धोके.

1800

दुसरा बाजीराव पेशवा आणि नाना फडणवीस यांचा मृत्यू. पेशवाई साम्राज्याचा पतन सुरू होता.

मृत्यूचे कारण

व्यक्ती	मृत्यू वर्ष	वय	मृत्यूचे कारण
दुसरा बाजीराव पेशवा	1800	25 वर्षे	रोग (संभवतः टायफाइड किंवा इतर संक्रामक रोग)
नाना फडणवीस	1800	58 वर्षे	वयोवृद्धता आणि दीर्घकालीन रोग

मृत्यूचे परिस्थिती

दुसरा बाजीराव पेशवा 1800 च्या मध्यभागी अचानक गंभीर रोगाने ग्रस्त झाला. त्याचा रोग अत्यंत गंभीर होता आणि काही महिन्यांमध्ये तो मृत्यूला पोहोचला. नाना फडणवीस हा पेशवाचा मृत्यू पाहून अत्यंत दुःखी झाला. तो स्वतः वयोवृद्ध होता आणि दीर्घकालीन रोगांनी ग्रस्त होता. पेशवाचा मृत्यू झाल्यानंतर काही महिन्यांमध्ये नाना फडणवीसचाही मृत्यू झाला.

💔

दुःखद घटना दुसरा बाजीराव पेशवा आणि नाना फडणवीस यांचा 1800 मध्ये मृत्यू पेशवाई साम्राज्याच्या इतिहासातील एक दुःखद घटना होती. या दोघांचा मृत्यू झाल्यानंतर पेशवाई साम्राज्य अनाथ आणि नेतृत्वहीन झाले. त्यानंतर पेशवाई साम्राज्य तेजीने कमजोर होऊ लागले.

उत्तराधिकार आणि नवीन पेशवा

दुसरा बाजीराव पेशवाचा मृत्यू झाल्यानंतर त्याचा भाई अमृतराव पेशवा बनला. परंतु अमृतराव हा कमजोर आणि अनुभवहीन नेता होता. तो नाना फडणवीसच्या सल्ल्यावर अवलंबून होता. नाना फडणवीसचा मृत्यू झाल्यानंतर अमृतराव पूर्णपणे असहाय्य झाला. त्याचा शासन काल अत्यंत अस्थिर होता.

खण्ड 5

मृत्यूचे परिणाम आणि पेशवाईचा पतन

दुसरा बाजीराव आणि नाना फडणवीसचा मृत्यू — परिणाम

दुसरा बाजीराव पेशवा आणि नाना फडणवीस यांचा 1800 मध्ये मृत्यू पेशवाई साम्राज्याच्या पतनाचा सूचना देणारा होता. या दोघांचा मृत्यू झाल्यानंतर पेशवाई साम्राज्य अनेक समस्यांना सामोरे होऊ लागले. राजकीय अस्थिरता, सामंतांचा विद्रोह, आर्थिक संकट आणि इंग्रजांचा वाढता प्रभाव यांनी पेशवाई साम्राज्याचा पतन तेजीने सुरू केला.

📉 राजकीय अस्थिरता

नाना फडणवीसचा मृत्यू झाल्यानंतर पेशवाई साम्राज्यात राजकीय अस्थिरता वाढली. अमृतराव हा कमजोर नेता होता आणि तो कोणत्याही निर्णय घेण्यास असमर्थ होता.

⚔️ सामंतांचा विद्रोह

होळकर, सिंधिया आणि भोंसले यांसारख्या सामंतांनी स्वतंत्र शक्ती वाढवली. ते पेशवाच्या अधीन राहण्यास तयार नव्हते आणि अनेक विद्रोह केले.

💰 आर्थिक संकट

युद्धांमुळे पेशवाई खजाना रिक्त झाला होता. नाना फडणवीसचा मृत्यू झाल्यानंतर आर्थिक व्यवस्था पूर्णपणे विस्कळित झाली.

🇬🇧 इंग्रजांचा प्रभाव

इंग्रजांनी या अस्थिरतेचा लाभ घेतला. ते पेशवाई साम्राज्यावर वाढता दबाव आणत होते आणि त्यांचा प्रभाव वाढत होता.

पेशवाई साम्राज्याचा पतन — क्रमिक प्रक्रिया

अमृतराव पेशवा: दुसरा बाजीराव पेशवाचा भाई अमृतराव पेशवा बनला. तो अत्यंत कमजोर आणि अनुभवहीन नेता होता.
होळकरचा हल्ला: यशवंतराव होळकर यांनी 1802 मध्ये पेशवाच्या विरुद्ध हल्ला केला. हडपसरची लढाई झाली.
इंग्रजांचा सहाय्य: अमृतराव पेशवा होळकरच्या हल्ल्यापासून बचण्यासाठी इंग्रजांचा सहाय्य घेतला.
बेसीनचा तह: 1802 मध्ये अमृतराव पेशवा आणि इंग्रजांमध्ये बेसीनचा तह झाला. या तहाद्वारे पेशवा इंग्रजांचा अधीन बनला.

युद्धाचे कारण: बेसीनचा तह पेशवाच्या अधीन मराठा सामंतांना अस्वीकार होता. सिंधिया आणि भोंसले यांनी इंग्रजांविरुद्ध युद्ध केले.
अस्साय, अरगाव, लासवारी: या तीन महत्त्वपूर्ण लढाया झाल्या. इंग्रजांचे सेनापती आर्थर वेलेस्ली यांनी मराठ्यांना पराभूत केले.
मराठ्यांचा पराभव: दुसरे इंग्रज-मराठा युद्ध इंग्रजांच्या विजयाने संपले. पेशवाई साम्राज्य आणि इतर मराठा शक्तींचा पराभव झाला.
तहांची मालिका: युद्धानंतर इंग्रजांनी मराठा शक्तींसह अनेक तहा केल्या. पेशवाई साम्राज्य पूर्णपणे इंग्रजांचे अधीन बनले.

युद्धाचे कारण: पेशवा आणि इतर मराठा शक्तींनी इंग्रजांविरुद्ध अंतिम प्रयत्न केला. 1817 मध्ये तिसरे इंग्रज-मराठा युद्ध सुरू झाले.
महत्त्वपूर्ण लढाया: खडकीची लढाई, कोरेगावची लढाई, अष्टीची लढाई या महत्त्वपूर्ण लढाया झाल्या.
पेशवाचे शरणागती: 3 जून 1818 रोजी दुसरा बाजीराव पेशवा (अमृतरावचा उत्तराधिकारी) इंग्रजांसमोर शरणागत झाला.
पेशवाईचा अंत: पेशवाचे शरणागतीनंतर पेशवाई साम्राज्य पूर्णपणे समाप्त झाले. इंग्रजांनी संपूर्ण मराठा साम्राज्य आपल्या नियंत्रणाखाली घेतले.

⭐ महत्त्वपूर्ण बिंदू

नाना फडणवीसचा मृत्यू: नाना फडणवीसचा मृत्यू पेशवाई साम्राज्याच्या पतनाचा मुख्य कारण होता. त्याच्या राजनीतिक कौशल्य आणि प्रशासकीय क्षमतेमुळे पेशवाई साम्राज्य टिकून होते.
अमृतराव पेशवा: अमृतराव हा कमजोर नेता होता. तो इंग्रजांचा सहाय्य घेऊन पेशवाई साम्राज्याचा पतन तेजीने सुरू केला.
इंग्रजांचा लाभ: पेशवाई साम्राज्यातील अस्थिरता आणि नेतृत्वहीनता यांचा लाभ घेऊन इंग्रजांनी भारतावर आपनी शक्ती मजबूत केली.

खण्ड 6

परीक्षा प्रश्न आणि सारांश

मनोरंजक प्रश्न — तुमचे ज्ञान तपासा

1 दुसरा बाजीराव पेशवा कोणत्या वर्षी पेशवा बनला?

A. 1790

B. 1795

C. 1800

D. 1805

✅ उत्तर: B — दुसरा बाजीराव पेशवा 1795 मध्ये पेशवा बनला.

2 नाना फडणवीस कोणत्या वर्षी मृत्यूला पोहोचला?

A. 1795

B. 1798

C. 1800

D. 1802

✅ उत्तर: C — नाना फडणवीस 1800 मध्ये मृत्यूला पोहोचला.

3 बेसीनचा तह कोणत्या वर्षी झाला?

A. 1800

B. 1802

C. 1805

D. 1810

✅ उत्तर: B — बेसीनचा तह 1802 मध्ये झाला. या तहाद्वारे पेशवा इंग्रजांचा अधीन बनला.

स्मरणीय सूत्र

📝 महत्त्वपूर्ण तारखा 1795 – 1800 – 1802 – 1818

1795 = दुसरा बाजीराव पेशवा बनला 1800 = दुसरा बाजीराव आणि नाना फडणवीस मृत्यू 1802 = बेसीनचा तह (पेशवा इंग्रजांचा अधीन) 1818 = पेशवाचे शरणागती (पेशवाईचा अंत)

त्वरित पुनरावलोकन

विषय

मुख्य बिंदू

दुसरा बाजीराव पेशवा

1795-1800, कमजोर नेता, नाना फडणवीसावर अवलंबित, 1800 मध्ये मृत्यू

नाना फडणवीस

1742-1800, मुख्य सल्लागार, सैन्य संघटक, प्रशासक, 50 वर्षे सेवा

मृत्यूचे परिणाम

राजकीय अस्थिरता, सामंतांचा विद्रोह, आर्थिक संकट, इंग्रजांचा प्रभाव

बेसीनचा तह (1802)

अमृतराव पेशवा आणि इंग्रजांमध्ये, पेशवा इंग्रजांचा अधीन

पेशवाईचा अंत

3 जून 1818, दुसरा बाजीराव पेशवा शरणागत, पेशवाई साम्राज्य समाप्त

सारांश

📋 दुसरा बाजीराव पेशवा आणि नाना फडणवीसांचा मृत्यू (1800) — सारांश

👤

दुसरा बाजीराव पेशवा

1775-1800, कमजोर नेता, नाना फडणवीसचा अवलंबित, 1800 मध्ये 25 वर्षांचा मृत्यू

🎖️

नाना फडणवीस

1742-1800, महान सल्लागार, सैन्य संघटक, 50 वर्षे सेवा, 1800 मध्ये 58 वर्षांचा मृत्यू

📉

पेशवाईचा पतन

1800 नंतर राजकीय अस्थिरता, सामंतांचा विद्रोह, आर्थिक संकट, इंग्रजांचा प्रभाव

📜

बेसीनचा तह (1802)

अमृतराव पेशवा आणि इंग्रजांमध्ये, पेशवा इंग्रजांचा अधीन, पेशवाईचा स्वतंत्रता समाप्त

⚔️

इंग्रज-मराठा युद्धे

दुसरे (1803-1805) आणि तिसरे (1817-1818) युद्धे, मराठ्यांचा पराभव, इंग्रजांचा विजय

🏁

पेशवाईचा अंत

3 जून 1818, दुसरा बाजीराव पेशवा शरणागत, पेशवाई साम्राज्य पूर्णपणे समाप्त

परीक्षा प्रश्न (PYQ)

📚

MPSC आणि इतर परीक्षांचे प्रश्न

लघु उत्तर प्र. 1: दुसरा बाजीराव पेशवा कोण होता? त्याचे शासन काल कोणता होता?

उत्तर: दुसरा बाजीराव पेशवा (1775-1800) हा पहिल्या बाजीरावचा पोता होता. तो 1795 मध्ये पेशवा बनला आणि 1800 पर्यंत शासन केले. तो एक कमजोर आणि अनिर्णयी नेता होता. तो नाना फडणवीसच्या पूर्ण नियंत्रणाखाली होता. त्याचे शासन काल अत्यंत अस्थिर होते.

लघु उत्तर प्र. 2: नाना फडणवीस कोण होता? त्याचे योगदान काय होते?

उत्तर: नाना फडणवीस (1742-1800) हा पेशवाई साम्राज्याचा सर्वात महत्त्वपूर्ण व्यक्तिमत्व होता. तो 50 वर्षांपेक्षा अधिक काळ पेशवाई साम्राज्याचा मुख्य सल्लागार होता. त्याने सैन्य संघटना केली, प्रशासन सुव्यवस्थित केला, राजनीतिक कौशल्य दाखवले आणि इंग्रजांविरुद्ध संघर्ष केला. त्याचा मृत्यू पेशवाई साम्राज्याच्या पतनाचा सूचना देणारा होता.

लघु उत्तर प्र. 3: दुसरा बाजीराव पेशवा आणि नाना फडणवीस यांचा मृत्यू कोणत्या वर्षी झाला?

उत्तर: दुसरा बाजीराव पेशवा आणि नाना फडणवीस यांचा 1800 मध्ये मृत्यू झाला. दुसरा बाजीराव 25 वर्षांचा होता आणि तो रोगाने ग्रस्त झाला. नाना फडणवीस 58 वर्षांचा होता आणि तो वयोवृद्धता आणि दीर्घकालीन रोगांनी ग्रस्त होता.

दीर्घ उत्तर प्र. 4: 1800 मध्ये दुसरा बाजीराव पेशवा आणि नाना फडणवीस यांचा मृत्यू पेशवाई साम्राज्याच्या पतनाचा कारण कसे बनला? विस्तारपूर्वक स्पष्ट करा.

उत्तर: 1800 मध्ये दुसरा बाजीराव पेशवा आणि नाना फडणवीस यांचा मृत्यू पेशवाई साम्राज्याच्या पतनाचा मुख्य कारण बनला. नाना फडणवीस हा पेशवाई साम्राज्याचा खरा स्तंभ होता. त्याचे राजनीतिक कौशल्य, सैन्य संघटना आणि प्रशासकीय क्षमता यांनी पेशवाई साम्राज्याला 50 वर्षे टिकवून ठेवले होते. त्याचा मृत्यू झाल्यानंतर पेशवाई साम्राज्य अनाथ आणि नेतृत्वहीन झाले. दुसरा बाजीराव पेशवा हा कमजोर नेता होता आणि त्याचा मृत्यू झाल्यानंतर अमृतराव पेशवा बनला. अमृतराव हा अत्यंत कमजोर आणि अनुभवहीन नेता होता. त्याचा शासन काल अत्यंत अस्थिर होता. राजकीय अस्थिरता, सामंतांचा विद्रोह, आर्थिक संकट आणि इंग्रजांचा वाढता प्रभाव यांनी पेशवाई साम्राज्याचा पतन तेजीने सुरू केला. 1802 मध्ये अमृतराव पेशवा इंग्रजांचा सहाय्य घेऊन बेसीनचा तह केला. या तहाद्वारे पेशवा पूर्णपणे इंग्रजांचा अधीन बनला. 1803-1805 च्या दुसरे इंग्रज-मराठा युद्धात मराठ्यांचा पराभव झाला. 1817-1818 च्या तिसरे इंग्रज-मराठा युद्धात पेशवाई साम्राज्य पूर्णपणे समाप्त झाले. 3 जून 1818 रोजी दुसरा बाजीराव पेशवा (अमृतरावचा उत्तराधिकारी) इंग्रजांसमोर शरणागत झाला. अशा प्रकारे, 1800 मध्ये दुसरा बाजीराव पेशवा आणि नाना फडणवीस यांचा मृत्यू पेशवाई साम्राज्याच्या पतनाचा सूचना देणारा होता.

दीर्घ उत्तर प्र. 5: नाना फडणवीसचे योगदान आणि महत्त्व स्पष्ट करा. त्याचा मृत्यू पेशवाई साम्राज्यासाठी का महत्त्वपूर्ण होता?

उत्तर: नाना फडणवीस (1742-1800) हा पेशवाई साम्राज्याचा सर्वात महत्त्वपूर्ण व्यक्तिमत्व होता. तो 50 वर्षांपेक्षा अधिक काळ पेशवाई साम्राज्याचा मुख्य सल्लागार होता. त्याचे योगदान खालीलप्रमाणे होते: (1) सैन्य संघटना: नाना फडणवीसने मराठा सेनेचे आधुनिकीकरण केले. तो इंग्रजांच्या सैन्य पद्धतीचा अभ्यास करून मराठा सेनेला सुधारला. (2) प्रशासन: त्याने पेशवाई साम्राज्याचे प्रशासन सुव्यवस्थित केले. राजस्व संकलन, न्याय व्यवस्था आणि सार्वजनिक कार्यांमध्ये सुधार केले. (3) राजनीतिक कौशल्य: नाना फडणवीसने विविध मराठा सामंतांमध्ये संतुलन राखले. होळकर, सिंधिया आणि भोंसले यांच्यात मध्यस्थी केली. (4) इंग्रजांविरुद्ध संघर्ष: त्याने इंग्रजांविरुद्ध मराठा साम्राज्याचा संघर्ष नेतृत्व केला. प्रथम इंग्रज-मराठा युद्धात महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली. नाना फडणवीसचा मृत्यू पेशवाई साम्राज्यासाठी अत्यंत महत्त्वपूर्ण होता कारण: (1) त्याचे राजनीतिक कौशल्य आणि प्रशासकीय क्षमता यांनी पेशवाई साम्राज्याला 50 वर्षे टिकवून ठेवले होते. (2) त्याचा मृत्यू झाल्यानंतर पेशवाई साम्राज्य अनाथ आणि नेतृत्वहीन झाले. (3) नवीन पेशवा अमृतराव हा अत्यंत कमजोर नेता होता. तो कोणत्याही निर्णय घेण्यास असमर्थ होता. (4) राजकीय अस्थिरता, सामंतांचा विद्रोह, आर्थिक संकट आणि इंग्रजांचा वाढता प्रभाव यांनी पेशवाई साम्राज्याचा पतन तेजीने सुरू केला. अशा प्रकारे, नाना फडणवीसचा मृत्यू पेशवाई साम्राज्याच्या पतनाचा सूचना देणारा होता.

लघु उत्तर प्र. 6: बेसीनचा तह काय होता? त्याचे महत्त्व काय होते?

उत्तर: बेसीनचा तह 1802 मध्ये अमृतराव पेशवा आणि इंग्रजांमध्ये झाला. या तहाद्वारे पेशवा इंग्रजांचा अधीन बनला. इंग्रजांनी पेशवाच्या सेनेचा नियंत्रण घेतला. पेशवाचे स्वतंत्रता समाप्त झाले. या तहाद्वारे इंग्रजांनी पेशवाई साम्राज्यावर पूर्ण नियंत्रण स्थापन केले.

←◂ पिछला विषयतळेगावची लढाई — मराठ्यांचा विजय अगला विषय ▸यशवंतराव होळकर यांचा बाजीरावावर हल्ला (1802) — हडपसरची लढाई→

दुसरा बाजीराव पेशवा आणि नाना फडणवीसांचा मृत्यू (1800)

परिचय आणि ऐतिहासिक पार्श्वभूमी

18व्या शतकातील पेशवाई साम्राज्य

दुसरा बाजीराव पेशवा — जीवन आणि शासन

दुसरा बाजीराव पेशवा (1775–1800)

दुसरा बाजीराव पेशवा

दुसरा बाजीरावचे शासनातील समस्या

नाना फडणवीस — पेशवाईचा मुख्य स्तंभ

नाना फडणवीस (1742–1800)

नाना फडणवीसचे योगदान

1800 मध्ये मृत्यू आणि त्यांचे कारण

दुसरा बाजीराव आणि नाना फडणवीसचा मृत्यू

मृत्यूचे कारण

मृत्यूचे परिस्थिती

उत्तराधिकार आणि नवीन पेशवा

मृत्यूचे परिणाम आणि पेशवाईचा पतन

दुसरा बाजीराव आणि नाना फडणवीसचा मृत्यू — परिणाम

पेशवाई साम्राज्याचा पतन — क्रमिक प्रक्रिया

परीक्षा प्रश्न आणि सारांश

मनोरंजक प्रश्न — तुमचे ज्ञान तपासा

स्मरणीय सूत्र

त्वरित पुनरावलोकन

सारांश

परीक्षा प्रश्न (PYQ)

Leave a Reply Cancel reply

CBSE Board English Medium

CBSE Board Hindi Medium

बिहार बोर्ड

उत्तर प्रदेश बोर्ड

महाराष्ट्र बोर्ड

मध्य प्रदेश बोर्ड

ગુજરાત બોર્ડ

PSC Exam Preparation