दुसरा बाजीरावांचे शरणागती (3 जून 1818)
बिठूरला निवृत्त — पेशवाईचा अंत आणि मराठा साम्राज्याचा पतन
परिचय — दुसरा बाजीराव आणि तिसरे इंग्रज-मराठा युद्ध
दुसरा बाजीराव पेशवा (1775–1851) हे पेशवाई राज्यचे शेवटचे पेशवा होते. तिसरे इंग्रज-मराठा युद्ध (1817–1818) मध्ये मराठा संघराज्य पूर्णपणे पराभूत झाले आणि 3 जून 1818 रोजी दुसरा बाजीराव यांनी इंग्रजांसमोर शरणागती स्वीकारली. या घटनेने पेशवाईचा अंत झाला आणि मराठा साम्राज्याचा पतन पूर्ण झाला.
दुसरा बाजीराव यांचे राज्य (1802–1818)
दुसरा बाजीराव पेशवा यांनी 1802 मध्ये बेसीनचा तह स्वीकार केला. या तहाने पेशवाई राज्य इंग्रजांचे अधीन बनले. नाना फडणवीस यांच्या मृत्यूनंतर (1804) दुसरा बाजीराव यांचा प्रभाव कमी झाला. दुसरे इंग्रज-मराठा युद्ध (1803–1805) मध्ये मराठ्यांचा पराभव झाला आणि अस्साय, अरगाव, लासवारीच्या लढाया इंग्रजांनी जिंकल्या.
शरणागतीचे कारण — सैन्य पराभव आणि राजकीय संकट
तिसरे इंग्रज-मराठा युद्ध (1817–1818) मध्ये मराठा संघराज्य पूर्णपणे पराभूत झाले. खडकीची लढाई (5 नोव्हेंबर 1817), कोरेगावची लढाई (1 जानेवारी 1818) आणि अष्टीची लढाई (13 मार्च 1818) मध्ये मराठ्यांचा निर्णायक पराभव झाला.
सैन्य पराभवाचे कारण
- इंग्रजांचे सैन्य संघटन: आर्थर वेलेस्ली (नंतर ड्यूक ऑफ वेलिंग्टन) यांच्या नेतृत्वाखाली इंग्रजांचे सैन्य अत्यंत संघटित आणि शिस्तीचे होते.
- मराठा सैन्यातील विभाजन: विविध मराठा शक्तींमध्ये एकता नव्हती. होळकर, सिंधिया, भोसले यांच्यातील मतभेद होते.
- आधुनिक शस्त्रास्त्र: इंग्रजांकडे तोपखाना, रायफल आणि संघटित सैन्य संरचना होती.
- आर्थिक कमजोरी: पेशवाई राज्य आर्थिकदृष्ट्या कमजोर होते आणि सैन्यदलाला पगार देण्यात अक्षम होते.
- राजकीय अस्थिरता: दुसरा बाजीराव यांचे नेतृत्व कमजोर होते आणि त्यांचा प्रभाव मराठा शक्तींवर कमी होता.
तिसरे इंग्रज-मराठा युद्ध (1817–1818) — मुख्य लढाया
| लढाई | तारीख | स्थान | परिणाम |
|---|---|---|---|
| 1 खडकीची लढाई | 5 नोव्हेंबर 1817 | खडकी (पुणे जवळ) | इंग्रजांचा निर्णायक विजय |
| 2 कोरेगावची लढाई | 1 जानेवारी 1818 | कोरेगाव (पुणे जवळ) | इंग्रजांचा विजय, मराठ्यांचा पराभव |
| 3 अष्टीची लढाई | 13 मार्च 1818 | अष्टी (औरंगाबाद जवळ) | इंग्रजांचा विजय, मराठा शक्तीचा अंत |
3 जून 1818 — शरणागतीचा दिवस
3 जून 1818 हा दिवस मराठा इतिहासातील सर्वात महत्त्वाचा दिवस आहे. या दिवशी दुसरा बाजीराव पेशवा यांनी इंग्रज जनरल थॉमस हिस्लॉप यांच्यासमोर बेशर्त शरणागती स्वीकारली.
शरणागतीचे परिस्थिती
अष्टीची लढाई (13 मार्च 1818) मध्ये दुसरा बाजीराव यांचे सैन्य पूर्णपणे पराभूत झाले. पेशवा पुणे सोडून पळून गए. त्यांना आशा होती की होळकर किंवा सिंधिया यांचा सहाय्य मिळेल, परंतु त्यांनी कोणताही सहाय्य दिला नाही. पेशवाचे सैन्य विखुरले गेले आणि त्यांचे समर्थक कमी होत गए.
इंग्रज सैन्य पुणे आणि आसपासच्या भागात पोहोचले. दुसरा बाजीराव यांना शरणागती स्वीकार करण्याव्यतिरिक्त कोणताही पर्याय नव्हता. 3 जून 1818 रोजी दुसरा बाजीराव यांनी जनरल थॉमस हिस्लॉप यांच्यासमोर बेशर्त शरणागती केली.
शरणागतीचे अटी
- पेशवाई राज्य इंग्रजांचे अधीन
- सर्व सैन्य इंग्रजांना सोपवणे
- सर्व किल्ले इंग्रजांना सोपवणे
- पेशवाचा व्यक्तिगत सुरक्षा
- वार्षिक पेंशन: 8 लाख रुपये
- बिठूरला निवृत्ती
- व्यक्तिगत सुरक्षा दल
- सम्मान आणि मर्यादा
बिठूरला निवृत्ती — पेंशन आणि निर्वासन
शरणागतीनंतर दुसरा बाजीराव यांना बिठूर (उत्तर प्रदेश) मध्ये निवृत्त करण्यात आले. बिठूर गंगा नदीच्या किनारी स्थित आहे आणि कानपूर जवळ आहे. दुसरा बाजीराव यांनी येथे 51 वर्षे (1818–1869) जगले.
बिठूरला निवृत्तीचे कारण
- पुणे सोडणे: इंग्रजांनी पेशवाला पुणे सोडून जाण्यास सांगितले. पुणे पेशवाचे ऐतिहासिक राजधानी होते, परंतु आता ते इंग्रजांचे नियंत्रण होते.
- बिठूरचा निवड: बिठूर उत्तर भारतात होते आणि पेशवाचे प्रभाव कमी होते. इंग्रजांनी पेशवाला दूर ठेवण्याचा निर्णय घेतला.
- सांस्कृतिक महत्त्व: बिठूर गंगा नदीच्या किनारी होते, जो हिंदूंसाठी पवित्र आहे. दुसरा बाजीराव यांना धार्मिक जीवन जगण्याची संधी मिळाली.
बिठूरला दुसरा बाजीराव यांचे जीवन
दुसरा बाजीराव यांनी बिठूरला 51 वर्षे जगले. त्यांनी एक सुंदर महल बांधला, जो आज “बिठूर पैलेस” म्हणून ओळखला जातो. दुसरा बाजीराव यांनी संस्कृत साहित्य, धर्म आणि कला यांचा अभ्यास केला. त्यांनी अनेक संस्कृत ग्रंथांचा संग्रह केला.
1857 च्या विद्रोहात बिठूरचा भूमिका
1857 च्या भारतीय विद्रोहात बिठूर एक महत्त्वाचे केंद्र बनले. दुसरा बाजीराव यांचे दत्तक पुत्र नाना साहेब (धोंडू पंत) यांनी विद्रोहात नेतृत्व केले. नाना साहेब यांनी कानपूर आणि बिठूरला इंग्रजांविरुद्ध विद्रोह केला. परंतु दुसरा बाजीराव यांनी स्वतः विद्रोहात भाग घेतला नाही, कारण ते वयस्क होते आणि शांतिप्रिय होते.
ऐतिहासिक महत्त्व — पेशवाईचा अंत आणि मराठा साम्राज्याचा पतन
दुसरा बाजीराव यांची शरणागती (3 जून 1818) हा मराठा इतिहासातील सर्वात महत्त्वाचा घटना आहे. या घटनेने पेशवाईचा अंत झाला आणि भारतातील मराठा साम्राज्याचा पतन पूर्ण झाला.
पेशवाईचा अंत
पेशवाई (1674–1818) हा 144 वर्षांचा शासन काळ होता. बाजीराव I (छत्रपती शिवाजीचा पौत्र) यांनी पेशवाई स्थापन केली. बाजीराव I, बाळाजी विश्वनाथ, बाळाजी बाजीराव, माधवराव I, नारायणराव, माधवराव II आणि दुसरा बाजीराव यांनी पेशवाई शासन केले. दुसरा बाजीराव यांची शरणागती हा पेशवाईचा अंत होता.
मराठा साम्राज्याचा पतन
मराठा संघराज्य (पेशवा, होळकर, सिंधिया, भोसले) एकत्र काम केले नाहीत. विविध मराठा शक्तींमध्ये मतभेद होते.
तिसरे इंग्रज-मराठा युद्ध (1817–1818) मध्ये मराठ्यांचा निर्णायक पराभव झाला. इंग्रजांचे सैन्य अत्यंत संघटित होते.
पेशवाई राज्य आर्थिकदृष्ट्या कमजोर होते. सैन्यदलाला पगार देण्यात अक्षम होते.
दुसरा बाजीराव यांचे नेतृत्व कमजोर होते. नाना फडणवीस यांच्या मृत्यूनंतर पेशवाचा प्रभाव कमी झाला.
इंग्रजांनी भारतातील इतर भागांवर नियंत्रण स्थापन केले. मराठ्यांचा प्रभाव कमी होत गया.
बेसीनचा तह स्वीकार केल्यामुळे पेशवाई राज्य इंग्रजांचे अर्धसत्ताधारी राज्य बनले.
Leave a Reply