महाराष्ट्राचे पर्यावरण — Content Structure

1 पर्यावरणाची मूलभूत संकल्पना

12 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• पर्यावरण (Environment) — सजीव व निर्जीव घटकांची एकत्रित व्यवस्था; Environment Protection Act 1986 नुसार व्याख्या
• परिसंस्था (Ecosystem) — जैविक व अजैविक घटकांचे परस्परावलंबन; Arthur Tansley यांनी 1935 मध्ये संकल्पना मांडली
• अन्नसाखळी व अन्नजाळे — उत्पादक → प्राथमिक ग्राहक → द्वितीयक → तृतीयक; ऊर्जा प्रवाह 10% नियम
• जैवभूरासायनिक चक्र — कार्बन, नायट्रोजन, फॉस्फरस, ऑक्सिजन, जल चक्र; वातावरणातील भूमिका
• जैव क्षमता (Biotic Potential) व वहन क्षमता (Carrying Capacity) — लोकसंख्या नियंत्रणाची मर्यादा
• परिस्थितिकीय उत्तराधिकार (Ecological Succession) — प्राथमिक व द्वितीयक उत्तराधिकार; climax community
• परिस्थितिकीय पिरॅमिड — ऊर्जा, जैवभार, संख्या यांचे पिरॅमिड; उलटे पिरॅमिड व उदाहरणे
• नैसर्गिक संसाधने — नवीकरणीय (Renewable) व अनवीकरणीय (Non-renewable); महाराष्ट्रातील उदाहरणे
• स्थानिक परिसंस्था — जंगल, गवताळ, ओलसर जमीन, सागरी; महाराष्ट्रातील प्रकार
• पर्यावरण सेवा (Ecosystem Services) — प्रावधान, नियंत्रण, सांस्कृतिक, आधार; आर्थिक मूल्यांकन
• जागतिक पर्यावरण दिन — 5 जून; UNEP द्वारे 1974 पासून; 2024 ची थीम “Land Restoration”
• पर्यावरणाचे घटक — स्थलमंडल, जलमंडल, वायुमंडल, जीवमंडल; परस्परसंवाद

2 महाराष्ट्राचे भौगोलिक पर्यावरण

11 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• महाराष्ट्राचे क्षेत्रफळ — 3,07,713 km²; भारतात तिसऱ्या क्रमांकाचे; 6 विभाग, 36 जिल्हे
• भौगोलिक स्थान — 15°44′N ते 22°6′N अक्षांश; 72°36′E ते 80°54′E रेखांश; मध्य भारतात
• भूरूपशास्त्रीय प्रदेश — कोकण, पश्चिम घाट, दख्खन पठार, विदर्भ; चार प्रमुख भू-आकृतिक विभाग
• सह्याद्री पर्वतरांग — कळसुबाई 1646m (सर्वोच्च शिखर), महाबळेश्वर 1372m, ताम्हिणी घाट
• दख्खन पठार — ज्वालामुखीजन्य बेसॉल्ट खडक; काळी कापूस माती; सरासरी उंची 500-600m
• कोकण किनारपट्टी — 720 km लांब; अरबी समुद्र किनार; मुंबई, रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग जिल्हे
• महाराष्ट्रातील मृदा प्रकार — काळी (रेगूर), लाल, जांभूळ, गाळाची माती; वितरण व कृषी उपयोग
• खनिज संसाधने — मँगनीज (नागपूर, भंडारा), कोळसा (चंद्रपूर, यवतमाळ), बॉक्साइट (कोल्हापूर)
• नदी खोरी — कृष्णा, भीमा, गोदावरी, तापी, नर्मदा; पाणलोट क्षेत्र व पाण्याचा वाटा
• हवामान विभाग — कोकण (उष्ण दमट), पश्चिम घाट (अति पर्जन्य), विदर्भ (उष्ण कोरडे)
• लोकसंख्या व पर्यावरण — 2011 जनगणना 11.24 कोटी; घनता 365/km²; शहरीकरण 45.2%

3 जैवविविधता — वनस्पती

12 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• जैवविविधता (Biodiversity) — जनुकीय, प्रजाती, परिसंस्था या तीन स्तरांवरील विविधता; IUCN व्याख्या
• महाराष्ट्रातील वृक्ष प्रकार — साग (Tectona grandis), सालई, शिसम, आंबा, जांभूळ, बांबू; वन क्षेत्र वितरण
• कोकणातील वनस्पती — घनदाट सदाहरित जंगले; फणस, नारळ, सुपारी, काजू, आंबा; जैवविविधता हॉटस्पॉट
• पश्चिम घाटातील स्थानिक वनस्पती — Myristica swamps, Dipterocarpus indicus; UNESCO वारसा स्थळ
• औषधी वनस्पती — अश्वगंधा, तुळस, आवळा, हळद, गुळवेल; आयुर्वेद व आदिवासी ज्ञान
• महाराष्ट्राचा राज्य वृक्ष — आम्रवृक्ष (Mangifera indica); राज्य पुष्प — जारुळ (Lagerstroemia speciosa)
• गवताळ प्रदेश — दख्खन गवताळ; बोर, धामण, कुसळ गवत; माळढोक पक्ष्याचे अधिवास
• खारफुटी (Mangroves) — ठाणे, रायगड, रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग; 2,20,000 हेक्टर; कार्बन साठवण
• आक्रमक परदेशी प्रजाती — गाजर गवत (Parthenium), लँटाना, युपेटोरियम; कृषी व वनांवर परिणाम
• वनस्पतींचे संकट — वाढती तोड, अतिचराई, अग्निप्रकोप; लाल यादीतील (Red List) महाराष्ट्रातील प्रजाती
• जनुक बँक — NBPGR, राष्ट्रीय वनस्पती अनुवांशिक संसाधन ब्युरो; बीज संरक्षण
• In-situ व Ex-situ संरक्षण — राष्ट्रीय उद्यान, अभयारण्य (In-situ); वनस्पती उद्यान, बोटॅनिकल गार्डन (Ex-situ)

4 जैवविविधता — प्राणी व वन्यजीव

13 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• वाघ (Bengal Tiger) — महाराष्ट्रात 444 वाघ (2022 गणना); ताडोबा, मेळघाट, पेंच, नवेगाव-नागझिरा
• बिबट्या (Leopard) — महाराष्ट्रात सर्वाधिक लोकसंख्या; शहरी-ग्रामीण संघर्ष; संजय गांधी उद्यान
• माळढोक (Great Indian Bustard) — Critically Endangered; सोलापूर, अहमदनगरच्या गवताळ भागात; Project GIB
• भारतीय गव्हाळ (Gaur/Indian Bison) — महाराष्ट्राचा राज्य प्राणी; जंगलातील सर्वांत मोठा वनगाय; ताडोबात
• महाराष्ट्राचा राज्य पक्षी — हिरवा हारिल (Green Pigeon / Treron phoenicoptera); संपूर्ण राज्यात आढळतो
• रानडुक्कर, सांबर, चितळ, काळवीट — अभयारण्यातील प्रमुख भक्ष्य प्रजाती; वन्यजीव-शेती संघर्ष
• सरपटणारे प्राणी — भारतीय मगर (Mugger, Mahadayi), घडियाल; चिंचोटी, नांदुर मधमेश्वर
• IUCN लाल यादी — Critically Endangered: माळढोक; Endangered: वाघ, अस्वल, उडती खार
• प्रकल्प व्याघ्र (Project Tiger) 1973 — महाराष्ट्रातील ताडोबा-अंधारी पहिले; आता 6 व्याघ्र प्रकल्प
• Project Elephant — 1992; महाराष्ट्रात कॉरिडॉर संरक्षण; गडचिरोली, चंद्रपूर जिल्ह्यांतून स्थलांतर
• वन्यजीव संरक्षण कायदा 1972 — Schedule I ते VI; CITES; महाराष्ट्र वन्यजीव मंडळ
• पक्षी गणना — Salim Ali Bird Sanctuary (ठाणे), नांदुर मधमेश्वर (नाशिक — Ramsar साइट)
• मानव-वन्यजीव संघर्ष — ताडोबा परिसरात शेतकरी-वाघ; नुकसानभरपाई धोरण; Buffer zone व्यवस्थापन

5 जलस्रोत व जल पर्यावरण

12 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• महाराष्ट्रातील प्रमुख नद्या — गोदावरी (दक्षिण गंगा, 1465 km), कृष्णा, भीमा, तापी, नर्मदा, वैनगंगा
• धरणे व जलाशय — जायकवाडी (औरंगाबाद, गोदावरी), कोयना (सातारा), उजनी (भीमा); राज्यात 1845 मोठी धरणे
• भूजल संसाधन — दख्खन पठारावर बेसॉल्ट खडकात मर्यादित भूजल; कोकणात मुबलक; CGWB अहवाल
• पाणीटंचाई — विदर्भ, मराठवाडा; 2016 मध्ये लातूरला ट्रेनने पाणीपुरवठा; दुष्काळ जाहीर करण्याचे निकष
• नदी प्रदूषण — पुणे नदी (मुळा-मुठा), मुंबईत मिठी नदी; CPCB राष्ट्रीय प्रदूषित नद्यांची यादी
• Ramsar साइट — नांदुर मधमेश्वर (नाशिक, 2019), लोणार सरोवर (2020, क्षारयुक्त उल्कापात), ठाणे खाडी
• लोणार सरोवर — बुलढाणा जिल्हा; 5,000 वर्षे जुने उल्कापात सरोवर; Ramsar व Wildlife Sanctuary
• जलपुनर्भरण — जलयुक्त शिवार अभियान (2015); 22,000+ गावांत पाणी अडवा-पाणी जिरवा; परिणाम व समीक्षा
• सागरी जल — अरबी समुद्र; तापमान 26-28°C; मान्सून प्रवाह; मच्छीमारीवर अवलंबित्व (5 लाख मच्छीमार)
• जल गुणवत्ता मानके — BIS IS 10500:2012; BOD, COD, DO, pH; MPCB देखरेख केंद्रे
• पुरस्थिती — 2005 मुंबई महापूर (26 जुलै, 944mm/24तास); 2019 सांगली-कोल्हापूर महापूर; कारणे व उपाय
• नदी जोड प्रकल्प — कृष्णा-गोदावरी लिंक, दमणगंगा-वैतरणा; पर्यावरणीय चिंता व विरोध

6 वायू व मृदा पर्यावरण

11 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• वातावरणाचे स्तर — ट्रोपोस्फियर (0-12 km), स्ट्रॅटोस्फियर, मेसोस्फियर, थर्मोस्फियर; ओझोन थर
• हरितगृह वायू — CO₂, CH₄, N₂O, जलवाष्प, ओझोन; ग्लोबल वार्मिंग पोटेंशियल (GWP); महाराष्ट्राचे उत्सर्जन
• मृदा प्रकार — काळी (Vertisols, 46%), लाल (Alfisols), जांभूळ (Laterite), गाळाची (Alluvial); भौगोलिक वितरण
• मृदा अपरधन — पाण्याचे अपरधन, वाऱ्याचे अपरधन; महाराष्ट्रात 9.13 मे.टन/वर्ष नुकसान; उपाय
• मृदा प्रदूषण — रासायनिक खते, कीटकनाशके, जड धातू (Pb, Cd, Hg); विदर्भातील औद्योगिक प्रदूषण
• वायू प्रदूषण निर्देशांक (AQI) — PM2.5, PM10, SO₂, NOₓ, CO; मुंबई, पुणे, नागपूरचे AQI
• ओझोन थर क्षरण — CFCs, HFCs; मॉन्ट्रियल प्रोटोकॉल 1987; भारताने 2010 पर्यंत CFC बंद केले
• मृदा आरोग्य कार्ड — केंद्र सरकार योजना 2015; महाराष्ट्रात 1.3 कोटी कार्डे वितरण; NPK व सूक्ष्म अन्नद्रव्ये
• मृदा संधारण — बांधबंदिस्ती, शेततळे, आच्छादन (Mulching), वृक्षारोपण; NABARD सहाय्य
• वायू गुणवत्ता देखरेख — MPCB चे 25 स्वयंचलित केंद्रे; SAFAR (System of Air Quality and Weather Forecasting)
• अम्लवर्षा (Acid Rain) — SO₂ + NOₓ + H₂O → H₂SO₄, HNO₃; महाराष्ट्रातील औद्योगिक प्रदूषणाचा परिणाम

7 हवामान बदल व पर्यावरणीय संकटे

12 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• ग्लोबल वार्मिंग — 1850 पासून 1.1°C तापमान वाढ (IPCC AR6, 2021); 1.5°C मर्यादेचे महत्त्व
• महाराष्ट्रावर हवामान बदलाचा परिणाम — मान्सून अनिश्चितता, दुष्काळ वाढ, समुद्र पातळी वाढ (3mm/वर्ष)
• IPCC (Intergovernmental Panel on Climate Change) — 1988 स्थापना; AR6 अहवाल 2021-22; भारताचे योगदान
• मान्सून बदल — विदर्भात तीव्र पाऊस वाढ; कोकण किनारपट्टीवर चक्रीवादळांची वारंवारता; IMD अहवाल
• समुद्र पातळी वाढ — मुंबईला धोका (2050 पर्यंत 30-60cm वाढ); वर्सोवा, गिरगाव चौपाटी धोक्यात
• उष्णतेची लाट (Heat Wave) — विदर्भ-मराठवाडा; 45°C+; 2015-16 मध्ये 2000+ मृत्यू; NDMA मार्गदर्शक
• कार्बन क्रेडिट — Kyoto Protocol मेकॅनिझम; CDM (Clean Development Mechanism); महाराष्ट्रातील प्रकल्प
• Paris Agreement 2015 — 196 देश; 1.5°C उद्दिष्ट; NDC (Nationally Determined Contributions); भारत: 2070 Net Zero
• महाराष्ट्र हवामान बदल धोरण 2015 — सात थीमॅटिक क्षेत्रे; कृषी, जल, उर्जा, आरोग्य, वन
• एल निनो व ला निना — Pacific Ocean तापमान बदल; मान्सूनवर परिणाम; 2023-24 एल निनो व दुष्काळ
• पर्यावरण स्थलांतर (Climate Migration) — विदर्भातील शेतकरी; समुद्रकिनारी मच्छीमार; अंतर्गत विस्थापन
• हिमनग वितळणे — हिमालयातील ग्लेशियर; गंगा-गोदावरी उगमांवर परिणाम; GLOF (Glacial Lake Outburst Flood)

8 वन व अभयारण्ये

12 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• महाराष्ट्रातील वन क्षेत्र — 61,939 km² (20.14% भूभाग); FSI 2021; घनदाट, मध्यम व खुले वन
• ताडोबा-अंधारी व्याघ्र प्रकल्प — चंद्रपूर; 1,727 km²; महाराष्ट्राचा सर्वात जुना (1955); 97 वाघ
• मेळघाट व्याघ्र प्रकल्प — अमरावती; 1974 मध्ये Project Tiger अंतर्गत; 81 वाघ; कोरकू आदिवासी
• संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यान — मुंबई; 104 km²; शहराच्या कुशीत; बिबटे-मानव संघर्ष; कान्हेरी लेणी
• पेंच व्याघ्र प्रकल्प — नागपूर; ‘जंगल बुक’ची प्रेरणा; 62 वाघ; MP सीमेपर्यंत पसरलेला
• नवेगाव-नागझिरा व्याघ्र प्रकल्प — गोंदिया/भंडारा; 2013 मध्ये घोषित; पाणपोई व तलाव; 45+ वाघ
• बोर व्याघ्र प्रकल्प — वर्धा; 2014 मध्ये घोषित; 138 km²; सर्वात लहान व्याघ्र प्रकल्प
• वन्यजीव अभयारण्ये — कर्नाळा (पक्षी), माळढोक (सोलापूर), फणसाड (रायगड), अंबारोई (ठाणे)
• वन विभाग कायदे — Indian Forest Act 1927, Forest Conservation Act 1980, Van Adhikar Act 2006
• आदिवासी वन हक्क — वनाधिकार कायदा 2006; महाराष्ट्रात 2.5 लाख+ दावे; Community Forest Rights
• CAMPA (Compensatory Afforestation) — वन वळवणीस भरपाई; महाराष्ट्राचा CAMPA निधी; पुनर्वनीकरण
• वन्य प्राणी कॉरिडॉर — ताडोबा-टिपेश्वर, मेळघाट-सातपुडा; कॉरिडॉरमधील अडथळे; NH व रेल्वे

9 प्रदूषण — प्रकार व स्रोत

11 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• वायू प्रदूषण — महाराष्ट्रातील प्रमुख स्रोत: वाहने (60%), उद्योग (30%), कचरा जाळणे; PM2.5 राष्ट्रीय मानक 60μg/m³
• जल प्रदूषण — उद्योग (MIDC वसाहती), घरगुती सांडपाणी, कृषी रसायने; गोदावरी, भीमा नदी प्रदूषित
• ध्वनी प्रदूषण — मुंबई 85+ dB; मर्यादा: रहिवासी 55/45dB (दिवस/रात्र); वाहने, लाऊडस्पीकर
• मृदा प्रदूषण — कीटकनाशकाचा अतिवापर; विदर्भात BHC, DDT अवशेष; PCDD/PCDF (डायऑक्सिन)
• ई-कचरा प्रदूषण — मुंबई, पुणे प्रमुख ई-वेस्ट शहरे; E-Waste Management Rules 2016; धातू पुनर्प्राप्ती
• औद्योगिक प्रदूषण — MIDC तारापूर (Tarapur Industrial Area) — रासायनिक उद्योग; खाडी प्रदूषण
• प्रकाश प्रदूषण — मुंबई महानगर; खगोल निरीक्षणावर परिणाम; स्थलांतरी पक्ष्यांचे नुकसान
• किरणोत्सर्ग प्रदूषण — तारापूर अणुऊर्जा प्रकल्प; AERB देखरेख; Nuclear Waste Disposal
• MPCB (Maharashtra Pollution Control Board) — 1970 स्थापना; सहसंचालक; रेड कॅटेगरी उद्योगांचे ऑडिट
• प्रदूषणकर्ता खर्च तत्त्व (Polluter Pays Principle) — NGT निर्णय; महाराष्ट्रातील दंड आकारणी
• National Green Tribunal (NGT) — 2010 स्थापना; पुणे व नागपूरला circuit bench; महाराष्ट्रातील महत्त्वाचे निर्णय

10 घनकचरा व सांडपाणी व्यवस्थापन

10 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• घनकचरा व्यवस्थापन — Solid Waste Management Rules 2016; 3R: Reduce, Reuse, Recycle; महाराष्ट्रात दररोज 25,000 टन
• मुंबईतील कचरा — देवनार डम्पिंग ग्राउंड (132 हेक्टर, 1927 पासून); धनुकर वाडी; बंद करण्याचे प्रयत्न
• ODF (Open Defecation Free) — स्वच्छ भारत मिशन; महाराष्ट्र 2019 मध्ये ODF घोषित; शौचालय बांधणी
• सांडपाणी प्रक्रिया — STP (Sewage Treatment Plants); मुंबईत 7 प्रमुख STP; Tertiary Treatment आवश्यकता
• बायोगॅस — शेण, अन्नकचऱ्यापासून; CH₄ उत्पादन; महाराष्ट्रात गोबर-धन योजना अंतर्गत 10,000+ प्रकल्प
• कचरा वर्गीकरण — ओला (ग्रीन बिन), सुका (ब्लू बिन), घातक (रेड बिन); BBMP, PMC मॉडेल
• प्लॅस्टिक बंदी — महाराष्ट्राने 2018 मध्ये एकल वापर प्लॅस्टिकवर बंदी; अंमलबजावणीतील आव्हाने
• औद्योगिक कचरा — CETP (Common Effluent Treatment Plants); MIDC वसाहतींत बंधनकारक
• वैद्यकीय कचरा — BMW Rules 2016; MPCB अधिकृत CBWTF; Covid-19 कालखंडात वाढ
• पुनर्वापर अर्थव्यवस्था — रद्दीवाले, भंगारवाले; Informal Recycling Sector; कागद, धातू, काच पुनर्प्राप्ती

11 शाश्वत विकास व हरित अर्थव्यवस्था

10 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• शाश्वत विकास (Sustainable Development) — Brundtland Commission 1987 व्याख्या; पर्यावरण-आर्थिक-सामाजिक त्रिकोण
• SDGs (Sustainable Development Goals) — 2015-2030; 17 उद्दिष्टे; महाराष्ट्राचे SDG Index 2023
• हरित GDP — पर्यावरणीय नुकसान वजा करून GDP; SEEA (System of Environmental-Economic Accounting)
• हरित इमारती (Green Buildings) — GRIHA, LEED रेटिंग; महाराष्ट्र FSI सवलत; मंत्रालय व MMRDA इमारती
• सेंद्रिय शेती — रासायनिक खते शून्य; परभणी कृषी विद्यापीठाचे संशोधन; महाराष्ट्रात 1.5 लाख+ शेतकरी
• पर्यावरणपूरक पर्यटन (Ecotourism) — महाबळेश्वर, सिंधुदुर्ग, ताडोबा; आदिवासी होमस्टे; महाराष्ट्र पर्यटन विकास
• कार्बन तटस्थता (Carbon Neutrality) — Net Zero; महाराष्ट्र नागरी स्थानिक संस्था; MCGM हरित धोरण
• ESG (Environmental, Social, Governance) — कॉर्पोरेट जबाबदारी; SEBI मार्गदर्शक तत्त्वे; BRSR अहवाल
• Circular Economy — कचरा शून्य उत्पादन साखळी; EPR (Extended Producer Responsibility); महाराष्ट्र धोरण
• हरित खरेदी (Green Procurement) — सरकारी खरेदी धोरण; ISO 14001; महाराष्ट्र सरकारी विभाग

12 ऊर्जा व नवीकरणीय स्रोत

11 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• सौर ऊर्जा — महाराष्ट्र सौर ऊर्जा लक्ष्य 17.5 GW (2025); मुख्यमंत्री सौर कृषी वाहिनी; Rooftop Solar
• पवन ऊर्जा — महाराष्ट्र भारतात दुसऱ्या क्रमांकावर; सातारा, धुळे, नाशिक; स्थापित क्षमता 5000+ MW
• जलविद्युत — कोयना (1960 MW सर्वात मोठा); भाटघर, वारणा, उजनी; पश्चिम घाटाची क्षमता
• अणुऊर्जा — तारापूर अणुऊर्जा प्रकल्प (1969, पहिला; 1400 MW); जैतापूर प्रकल्प (Ratnagiri, 9900 MW प्रस्तावित)
• जैव इंधन — महाराष्ट्र इथेनॉल धोरण; ऊस, मका पासून इथेनॉल; Biofuel Policy 2018
• हायड्रोजन ऊर्जा — Green Hydrogen; महाराष्ट्र Green Hydrogen Policy 2023; HPCL पुणे प्रकल्प
• कोळसा आधारित ऊर्जा — MAHAGENCO; कोराडी, परळी, खापरखेडा; कार्बन उत्सर्जन व कोळसा टंचाई
• स्मार्ट ग्रिड — MSEDCL स्मार्ट मीटर; AMI (Advanced Metering Infrastructure); ऊर्जा चोरी नियंत्रण
• ऊर्जा कार्यक्षमता — BEE (Bureau of Energy Efficiency); Star Rating; PAT (Perform Achieve Trade) योजना
• EV धोरण — महाराष्ट्र EV Policy 2021; 2025 पर्यंत 10% EV नोंदणी; चार्जिंग इन्फ्रास्ट्रक्चर
• MREDC (Maharashtra Renewable Energy Development Centre) — पुणे; सौर-पवन प्रकल्पांना मंजुरी; PPP मॉडेल

13 पर्यावरणीय कायदे व धोरणे

11 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• Environment Protection Act 1986 — मुख्य कायदा; भोपाळ गॅस दुर्घटनेनंतर (1984); केंद्र सरकारचे अधिकार
• Water (Prevention & Control of Pollution) Act 1974 — CPCB व MPCB स्थापना; उद्योगांना NOC
• Air (Prevention & Control of Pollution) Act 1981 — वायू प्रदूषण नियंत्रण; वाहन उत्सर्जन मानके (BS-VI, 2020)
• Forest Conservation Act 1980 — वन वळवणीस केंद्र परवानगी; Stage I व Stage II clearance
• Wildlife Protection Act 1972 — अनुसूची I-VI; NTCA; महाराष्ट्र वन्यजीव मंडळ
• Coastal Regulation Zone (CRZ) Notification 2019 — किनाऱ्यापासून 50-500m नियंत्रण; मुंबई CRZ-II
• Biological Diversity Act 2002 — NBA (National Biodiversity Authority); महाराष्ट्र राज्य जैव विविधता मंडळ
• National Green Tribunal Act 2010 — पर्यावरणीय खटले; पुणे circuit bench; महत्त्वाचे निकाल (मुळा-मुठा)
• EIA (Environmental Impact Assessment) 2006 अधिसूचना — Category A व B प्रकल्प; Public Hearing
• Hazardous Waste Rules 2016 — औद्योगिक हझार्डस कचरा; TSDF (Treatment, Storage, Disposal Facility)
• महाराष्ट्र जमीन महसूल संहिता — गायरान जमीन; सामायिक गुरणे संरक्षण; अतिक्रमण निर्मूलन

14 राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय पर्यावरण करार

11 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• Stockholm Conference 1972 — पहिली पर्यावरण परिषद; UNEP स्थापना; “Only One Earth” घोषवाक्य
• Rio Earth Summit 1992 — UNFCCC, CBD, UNCCD तीन करार; Agenda 21; Rio Declaration
• Kyoto Protocol 1997 — Annex I देशांसाठी बंधनकारक उत्सर्जन कपात; CDM; भारत विकसनशील देश
• Paris Agreement 2015 — COP21; 1.5°C उद्दिष्ट; 5 वर्षांनी NDC अद्यतन; Loss & Damage Fund
• Convention on Biological Diversity (CBD) — 1993 अंमलात; Nagoya Protocol 2010 (ABS); COP15 Kunming-Montreal
• Ramsar Convention 1971 — ओलसर जमीन संरक्षण; भारतात 75 Ramsar sites; महाराष्ट्रात 3
• CITES (1973) — लुप्तप्राय प्रजातींचा व्यापार नियंत्रण; Appendix I, II, III; वाघ, हत्ती, सापांचा समावेश
• Montreal Protocol 1987 — CFC बंदी; ओझोन थर पुनरुज्जीवन; Kigali Amendment (HFCs, 2016)
• Basel Convention 1989 — घातक कचरा आंतरराष्ट्रीय हस्तांतर नियंत्रण; ई-वेस्ट प्रतिबंध
• UNCCD (UN Convention to Combat Desertification) — 1994; Land Degradation Neutrality; भारत वचनबद्धता
• COP28 Dubai 2023 — जीवाश्म इंधन बाहेर पडण्याची घोषणा; Loss & Damage Fund सक्रिय; भारताची भूमिका

15 पर्यावरण संस्था व उपक्रम

10 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• MPCB (Maharashtra Pollution Control Board) — 1970 स्थापना; Water Act 1974 अंतर्गत; मुख्यालय मुंबई
• Maharashtra State Biodiversity Board — Biological Diversity Act 2002; जैवसाधन संवर्धन व न्याय्य वाटप
• TERI (The Energy and Resources Institute) — दिल्ली; महाराष्ट्रात ऊर्जा ऑडिट; RK Pachauri यांचे योगदान
• NEERI (National Environmental Engineering Research Institute) — नागपूर; CSIR; जल-वायू-माती संशोधन
• Bombay Natural History Society (BNHS) — 1883 मुंबई; Salim Ali; पक्षी रिंगिंग, वन्यजीव संशोधन
• WWF India — महाराष्ट्रात व्याघ्र संवर्धन; Earth Hour; Living Planet Report
• महाराष्ट्र शासन पर्यावरण विभाग — राज्यस्तरीय पर्यावरण धोरण; Green Maharashtra Mission
• UNEP (United Nations Environment Programme) — 1972 नैरोबी; World Environment Day; IPBES
• Chipko चळवळ — 1973 उत्तराखंड; Sunderlal Bahuguna, Gaura Devi; झाडांना मिठी मारण्याचे आंदोलन
• नर्मदा बचाओ आंदोलन — Medha Patkar; सरदार सरोवर धरण; आदिवासी विस्थापन; Supreme Court निकाल

16 नैसर्गिक आपत्ती व आपत्ती व्यवस्थापन

10 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• महापूर — 2019 सांगली-कोल्हापूर (50+ वर्षांतील सर्वात मोठा); 2021 रायगड भूस्खलन; कारणे व परिणाम
• दुष्काळ — मराठवाडा दुष्काळ; 2012, 2018 गंभीर; तालुका/जिल्हा स्तरावर जाहीर करण्याचे निकष
• भूकंप — लातूर भूकंप 30 सप्टेंबर 1993 (Richter 6.2, 10,000+ मृत्यू); किल्लारी केंद्र; Deccan Trap fault
• चक्रीवादळ — कोकण किनाऱ्यावर TAU, KYARR, NISARGA (2020), TAUKTAE (2021); IMD पूर्वसूचना
• भूस्खलन — माळीण (2014, पुणे, 151 मृत्यू); इगतपुरी-घाट रस्ते; सह्याद्री घाटांतील धोका
• NDMA (National Disaster Management Authority) — 2005 Disaster Management Act; SDMA महाराष्ट्र
• NDRF (National Disaster Response Force) — 12 बटालियन; पुणे येथील तुकडी; Flood Rescue Operations
• अग्नितांडव — विदर्भातील वनव्यापक आग; दरवर्षी मार्च-एप्रिल; वन्यजीवांवर परिणाम; Forest Fire Mapping
• हिमस्खलन व थंडीची लाट — नासिक, पुणे शहरात थंडी; विदर्भातील अति उष्णता/थंडी; Cold Wave
• आपत्ती जोखीम न्यूनीकरण — Sendai Framework 2015-2030; MSDMA; Community Disaster Preparedness

17 कृषी पर्यावरण व मृदा संधारण

11 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• हरित क्रांती व परिणाम — 1960s; HYV बियाणे, रासायनिक खते; महाराष्ट्रात कापूस, ऊस वाढ; मृदा ऱ्हास
• विदर्भातील शेतकरी संकट — कापूस पट्टा; कर्जबाजारीपणा; 2003-2023 दरम्यान 70,000+ आत्महत्या; कारणे
• एकात्मिक कीड व्यवस्थापन (IPM) — जैव कीटकनाशके; Neem आधारित; रासायनिक कीटकनाशक कपात
• सेंद्रिय शेती — Parabhani Agriculture University; NPOP प्रमाणन; महाराष्ट्रात सेंद्रिय निर्यात
• जलयुक्त शिवार अभियान — 2015-2019; CM Devendra Fadnavis; 22,500 गावे; 16 TMC पाणीसाठा निर्मिती
• मृदा आरोग्य — pH, जैव कर्ब, NPK; महाराष्ट्रात सरासरी जैव कर्ब 0.4% (लक्ष्य 0.8%+)
• ठिबक व तुषार सिंचन — CM Drip Irrigation Scheme; महाराष्ट्रात 5 लाख हेक्टर ठिबक; जल बचत 50%
• वनशेती (Agroforestry) — शेतात झाडे; फळबाग, बांबू; ICAR-CAFRI; महाराष्ट्र NWDPRA
• कड्यावरील शेती (Contour Farming) — उतारावरील शेतात माती व जल संधारण; Watershed Development
• रासायनिक खते नियंत्रण — नानाजी देशमुख कृषी संजीवनी (PoCRA); नागपूर करार; NABARD कर्ज
• हवामानानुकूल शेती — कृषी विभागाचे NICRA (National Initiatives on Climate Resilient Agriculture)

18 नागरी पर्यावरण व स्मार्ट सिटी

10 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• स्मार्ट सिटी मिशन — महाराष्ट्रातील 10 शहरे; पुणे, नागपूर, नाशिक, ठाणे; पर्यावरण प्रकल्प
• AMRUT 2.0 — नागरी जल पुरवठा, मलनि:सारण; महाराष्ट्राचे 44 शहरे; ₹7,100 कोटी निधी
• मुंबई महापालिका (MCGM) — 3,085 km²; 1.24 कोटी लोकसंख्या; SWM, STP, पर्यावरण धोरण
• शहरी उष्णता बेट (Urban Heat Island) — काँक्रीटीकरण; मुंबईत 2-3°C जास्त तापमान; हरित क्षेत्र उपाय
• शहरी पूर व्यवस्थापन — BRIMSTOWAD (Mumbai Storm Water Disposal); भूमिगत टाक्या; पर्जन्य जल संधारण
• वृक्षगणना व संरक्षण — पुणे वृक्षगणना; झाड तोडण्यास परवानगी; MCGM Tree Authority
• नागरी सार्वजनिक वाहतूक — मेट्रो रेल्वे; BEST बस (CNG/EV); Pune Metro; कार्बन उत्सर्जन कपात
• शहरी जैवविविधता — Sanjay Gandhi NP मुंबईत; शहरातील पक्षी गणना; पाणवठे, बगीचे
• हरित इमारत धोरण — BMC, PMC; IGBC Green Homes; 30% FSI प्रोत्साहन; Solar Mandatory
• हवा गुणवत्ता सुधारणा — Odd-Even वाहन, BS-VI इंधन; Anti-smog Gun; CESS on Pollution

19 सागरी व किनारी पर्यावरण

10 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• कोकण किनारपट्टी — 720 km; मुंबई ते सिंधुदुर्ग; खाडी, बंदरे, किनारी गाव; जैवसमृद्ध
• प्रवाळ भित्ती (Coral Reefs) — मालवण, सिंधुदुर्ग; Acropora, Porites; Bleaching व तापमान वाढ
• सागरी प्रदूषण — मुंबईचे समुद्रात 2,700 MLD सांडपाणी; तेल गळती; Plastics; Versova Beach cleanup
• खारफुटी (Mangroves) — महाराष्ट्र: 3rd largest mangrove cover; CRZ संरक्षण; Carbon sink (Blue Carbon)
• Malvan Marine Sanctuary — 1987; सिंधुदुर्ग; प्रवाळ, समुद्री कासव, डॉल्फिन; Scuba Diving
• समुद्री कासव — Olive Ridley; वेळस, अंजर्ले (रत्नागिरी) घरटे; मासेमारी जाळ्यात अडकणे; TED उपकरण
• मच्छीमार समुदाय — कोळी; 4.8 लाख मच्छीमार; Deep Sea Fishing, Blue Revolution; PMMATSY योजना
• समुद्र पातळी वाढ — मुंबई किनारपट्टीवर 1.2mm/वर्ष वाढ; Worli, Nariman Point धोक्यात; Sea Wall
• अरबी समुद्रातील चक्रीवादळे — NISARGA (2020), TAUKTAE (2021), BIPARJOY (2023); वारंवारता वाढ
• Blue Economy — सागरी संसाधनांचे शाश्वत वापर; Maritime India Vision 2030; महाराष्ट्र बंदर विकास

20 पर्यावरणीय परिणाम मूल्यांकन (EIA)

9 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• EIA संकल्पना — Environmental Impact Assessment; MoEFCC 2006 अधिसूचना; Category A (केंद्र) व B (राज्य)
• EIA प्रक्रिया — Screening → Scoping → Baseline Study → Impact Prediction → Mitigation → Public Hearing → Appraisal
• महाराष्ट्रातील मोठे EIA प्रकल्प — जैतापूर अणुऊर्जा, नाणार रिफायनरी, आरे Metro Car Shed
• Public Hearing — EIA Notification 2006; स्थानिकांचा सहभाग; महाराष्ट्रात वाद (जैतापूर, नाणार)
• Strategic Environmental Assessment (SEA) — धोरण व आराखडा स्तरावर EIA; महाराष्ट्र नगर नियोजन
• EIA 2020 Draft — वादग्रस्त; Post-facto clearance प्रस्ताव; NGO विरोध; जुनी अधिसूचनाच कायम
• कमजोर EIA उदाहरणे — आरे कार शेड (वन क्षेत्र वाद); नाणार प्रकल्प (रत्नागिरी, 60,000 एकर); रद्द
• SEAC (State Level Expert Appraisal Committee) — महाराष्ट्र; Category B प्रकल्पांचे मूल्यांकन
• पर्यावरण मंजुरी (EC) — EC मिळाल्यानंतर बांधकाम; MOEF MIS Portal; Compliance Monitoring

21 महाराष्ट्र सरकारच्या पर्यावरण योजना

10 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• जलयुक्त शिवार अभियान 2.0 — 2022 मध्ये पुनरारंभ; 5000 गावे; सिमेंट नाले बांध, शेततळे, नाला खोलीकरण
• मुख्यमंत्री सौर कृषी वाहिनी योजना — शेतकऱ्यांना दिवसा 12 तास वीज; 7000 MW सौर; कृषी वाहिनी वेगळी
• हरित महाराष्ट्र अभियान — 50 कोटी वृक्षलागवड लक्ष्य; वन महोत्सव; Geotag व सर्व्हायव्हल ट्रॅकिंग
• प्रधानमंत्री कृषी सिंचन योजना (PMKSY) — हर खेत को पाणी; Per Drop More Crop; महाराष्ट्र ठिबक विस्तार
• गोसेखुर्द राष्ट्रीय प्रकल्प — विदर्भातील सिंचन; वैनगंगा नदी; 2.5 लाख हेक्टर सिंचन लक्ष्य
• बृहन्मुंबई महापालिका पर्यावरण धोरण — MCGM Green Policy 2022; Solar Mandatory; EV Fleet 2027
• Van Mitra App — वृक्षारोपण नोंदणी, Geotagging; नागरिक सहभाग; महाराष्ट्र वन विभाग
• नानाजी देशमुख कृषी संजीवनी (PoCRA) — विदर्भ-मराठवाडा; World Bank सहाय्य; हवामानाशी जुळवणूक
• महाराष्ट्र स्वच्छ हवा कृती आराखडा 2019 — PM10 व PM2.5 कपात 20-30%; उद्योग, वाहने, शेतजमीन आग
• Majhi Vasundhara — 2020-21 पासून; पर्यावरण जनजागृती; शहरी व ग्रामीण पर्यावरण पुरस्कार योजना

22 पर्यावरण चळवळी व प्रमुख व्यक्तिमत्त्वे

10 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• Medha Patkar — नर्मदा बचाओ आंदोलन; 1985 पासून; महाराष्ट्र-गुजरात-MP सीमांवर; Padma Bhushan नकार
• Salim Ali (1896-1987) — भारताचे पक्षितज्ज्ञ; Birdman of India; BNHS; Salim Ali Bird Sanctuary
• Rajendra Singh — ‘जलपुरुष’; Tarun Bharat Sangh; राजस्थान johad पुनरुज्जीवन; Ramon Magsaysay
• Vandana Shiva — नवधान्य; बीज स्वातंत्र्य; GMO विरोध; Sydney Peace Prize
• Anil Agarwal (1947-2002) — CSE (Centre for Science & Environment) संस्थापक; Down to Earth
• Chipko Movement — Sunderlal Bahuguna, Gaura Devi; 1973; जंगलतोड विरोध; पर्यावरण आंदोलनाचा आधार
• Appiko Movement — 1983 उत्तर कर्नाटक; Pandurang Hegde; सह्याद्री वनसंरक्षण; Chipko चा विस्तार
• Silent Valley Movement — केरळ; KSSP; 1980 मध्ये Silent Valley Project रद्द; Indira Gandhi भूमिका
• आरे आंदोलन — 2019 मुंबई; Metro Car Shed साठी वनतोड; नागरी पर्यावरण चळवळ; Supreme Court
• Greta Thunberg — स्वीडन; Fridays for Future; 2018 पासून शालेय संप; महाराष्ट्रात Youth Climate Strike

23 वातावरणशास्त्र — मूलभूत संकल्पना

10 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• हवामान व मौसम फरक — Climate (30+ वर्षे) vs. Weather (दैनंदिन); IMD व IITM संस्था पुणे
• भारतीय मान्सून — दक्षिण-पश्चिम मान्सून जून-सप्टेंबर; ITCZ; महाराष्ट्रात सरासरी 1200mm पाऊस
• कोकण पर्जन्य — महाबळेश्वर 6000mm+; ताम्हिणी, आंबोली अति पर्जन्य; Orographic Rain
• पर्जन्यछाया (Rain Shadow) — पश्चिम घाटामागील सोलापूर, अहमदनगर — 500mm पाऊस; दुष्काळ प्रवण
• तापमान — नागपूर (उन्हाळ्यात 48°C+), महाबळेश्वर (हिवाळ्यात 2°C); विदर्भातील उष्णतेची लाट
• Thunderstorm व Lightning — विदर्भ-मराठवाडा; Pre-monsoon काळात; NDMA Lightning Protocol
• IITM (Indian Institute of Tropical Meteorology) — पुणे; हवामान संशोधन; Seasonal Monsoon Forecast
• Fog व Smog — नागपूर, पुण्यात हिवाळ्यात; विमान उड्डाण विलंब; CAT (Clear Air Turbulence)
• Dew Point व Humidity — कोकणात 85%+ Relative Humidity; आरोग्यावर परिणाम
• मेघांचे प्रकार — Cumulus, Cumulonimbus (वादळ), Nimbostratus (सतत पाऊस); ढगफुटी (Cloudburst)

24 सह्याद्री — पश्चिम घाट पर्यावरण

10 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• UNESCO World Heritage Site 2012 — पश्चिम घाटातील 39 sites; महाराष्ट्रातील कास पठार, चंदोली, कोयना
• Gadgil Committee Report (WGEEP) 2011 — पश्चिम घाट Ecologically Sensitive Area (ESA); 64% Zone I
• Kasturirangan Committee 2013 — ESA कमी (37%); विकास व संरक्षण संतुलन; सध्या धोरण प्रलंबित
• कास पठार — सातारा; Maharashtra’s Valley of Flowers; ऑक्टोबरमध्ये 850+ प्रजातींचे फुलपाखरे व वनस्पती
• कोयना व्याघ्र प्रकल्प — सातारा; 423 km²; कोयना नदीचा उगम; पाऊल न पाऊल घनवन
• चंदोली राष्ट्रीय उद्यान — कोल्हापूर; वाघ, बिबटे, भारतीय गव्हाळ; WHS मधील भाग
• राधानगरी अभयारण्य — कोल्हापूर; Indian Bison (Gaur) Sanctuary; भारतातील पहिले (1958)
• सह्याद्री मधले घाट — थळघाट, भोरघाट, पालघाट; रेल्वे व रस्ते; वन क्षेत्रावर दबाव
• नद्यांचे उगम — महाबळेश्वर: कृष्णा, कोयना, वेण्णा, सावित्री, गायत्री नद्यांचा उगम; एकाच पठारावरून
• Myristica Swamps — रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग; 10,000 वर्षे जुनी ओलसर जंगले; स्थानिक वनस्पती; धोकाग्रस्त

25 विदर्भाचे पर्यावरण

9 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• भौगोलिक स्थान — 11 जिल्हे; नागपूर, अमरावती विभाग; मध्य भारताचे उष्ण, कोरडे प्रदेश
• वाघांचे माहेरघर — ताडोबा, मेळघाट, पेंच, बोर, नवेगाव-नागझिरा; राज्यातील 75%+ वाघ विदर्भात
• जंगल क्षेत्र — विदर्भात राज्याच्या 70%+ वन; सागाचे घनदाट जंगल; आदिवासी समुदाय (गोंड, माडिया)
• खनिज संपत्ती — चंद्रपूरचा कोळसा; नागपूर-भंडाऱ्यातील मँगनीज; गडचिरोलीतील लोहखनिज
• उष्णतेची लाट — विदर्भातील नागपूर, चंद्रपूर 48-50°C; May मध्ये सर्वाधिक मृत्यू; वातावरण बदल
• कापूस शेती व शेतकरी संकट — यवतमाळ, वर्धा, अमरावती; कर्जबाजारी; कीटकनाशक विषबाधा 2017
• Wainganga-Wardha नदी खोरे — गोसेखुर्द धरण; वन्यजीव कॉरिडॉर; आदिवासी विस्थापन
• औद्योगिक प्रदूषण — चंद्रपूर MIDC; सिमेंट कारखाने; कोळशाच्या राखेचे (Fly Ash) व्यवस्थापन
• आदिवासी पर्यावरण ज्ञान — गोंड, माडिया, कोरकू जमाती; पारंपारिक वन व्यवस्थापन; वनाधिकार

26 मराठवाड्याचे पर्यावरण व दुष्काळ

9 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• भौगोलिक वैशिष्ट्ये — 8 जिल्हे; औरंगाबाद, लातूर, नांदेड, परभणी; पर्जन्यछाया; 600-700mm पाऊस
• मराठवाडा दुष्काळ — 2012, 2015, 2018 गंभीर; लातूर-बीड ट्रेन पाणी (2016); पाण्यासाठी रोज 5 km चालणे
• जायकवाडी धरण — औरंगाबाद; गोदावरी नदी; 2909 TMC क्षमता; मराठवाड्याचे जीवन; पाणी वाद
• लातूर भूकंप 1993 — 30 सप्टेंबर; किल्लारी; 6.2 Richter; 10,000+ मृत्यू; भूकंप-प्रवण Deccan Trap
• ऊस उत्पादन विरोधाभास — दुष्काळी भागात पाणी-संपन्न पीक; मराठवाड्यात 40% पाणी उसाला; धोरण वाद
• पाणी वाटप विवाद — मराठवाडा vs. नगर-नाशिक; गोदावरी पाणी महामंडळ; Godavari Water Disputes Tribunal
• शेतकरी स्थलांतर — दुष्काळात लातूर, बीड मजुरांचे ऊसतोड कामासाठी पुणे-नगर स्थलांतर
• जलसंधारण प्रकल्प — श्रमिक सेना, सातत्यपूर्ण विकास प्रतिष्ठान; सिमेंट बंधारे; पाझर तलाव
• औरंगाबाद/छत्रपती संभाजीनगर — स्मार्ट सिटी; पर्यटन-पर्यावरण; वेरूळ-अजिंठा; UNESCO

27 पर्यावरण शिक्षण व जनजागृती

9 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• पर्यावरण शिक्षण — M.C. Mehta vs. Union of India 1991 — सर्व शाळांत पर्यावरण विषय बंधनकारक; SC आदेश
• NCF 2023 — National Curriculum Framework; पर्यावरण एकात्मीकरण; NCERT पाठ्यपुस्तके
• महाराष्ट्र शालेय अभ्यासक्रम — SCERT; इयत्ता 1-12 पर्यावरण घटक; MPSC परीक्षेत प्रश्न
• Eco Club — NCSC; शाळांत निसर्ग क्लब; पक्षी निरीक्षण, वृक्षारोपण, कचरा व्यवस्थापन
• Nature Interpretation Centers — संजय गांधी उद्यान, ताडोबा, मेळघाट; पर्यटकांसाठी जागरूकता
• ऑनलाइन पर्यावरण साक्षरता — iNaturalist, eBird; नागरिक शास्त्र (Citizen Science); महाराष्ट्रात वापर
• Paryavaran Mitra — MPCB उपक्रम; शालेय मुले; हवा, पाणी गुणवत्ता मोजणे; Data Collection
• आंतरराष्ट्रीय दिन — पृथ्वी दिन (22 एप्रिल), पर्यावरण दिन (5 जून), जल दिन (22 मार्च), वन्यजीव दिन (3 मार्च)
• Green Schools Programme — CSE पुरस्कृत; महाराष्ट्रात पाणी, ऊर्जा, कचरा ऑडिट; पुरस्कार वितरण

28 जैवतंत्रज्ञान व पर्यावरण

9 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• GM पिके (Genetically Modified) — Bt Cotton; महाराष्ट्रात मोठ्या प्रमाणावर; Bt Brinjal वाद; GEAC
• Bioremediation — जीवाणूंद्वारे प्रदूषण नाश; तेल गळती साफसफाई; महाराष्ट्र MIDC सांडपाणी
• Phytoremediation — वनस्पतींद्वारे जड धातू शोषण; सूर्यफूल (Sunflower) + Lead; नागपूर उद्योग क्षेत्र
• जैवकीटकनाशके — Bacillus thuringiensis (Bt toxin); Neem आधारित; महाराष्ट्र शेतकरी प्रशिक्षण
• DNA Barcoding — प्रजाती ओळख; महाराष्ट्र वन विभाग; BNHS संशोधन; वन्यजीव तस्करी नियंत्रण
• Cartagena Protocol — Biosafety; LMO (Living Modified Organism) हस्तांतर नियंत्रण; भारत सहभाग
• Biopiracy — TRIPs vs CBD; हळद, नीम, Basmati पेटंट वाद; Vandana Shiva संघर्ष
• Microbial Fuel Cells — सूक्ष्मजीवांद्वारे वीज निर्मिती; सांडपाणी प्रक्रियेत वापर; संशोधन स्तरावर
• CRISPR-Cas9 — जनुक संपादन; पीक सुधारणा; महाराष्ट्र कृषी विद्यापीठ संशोधन; नैतिक प्रश्न

29 खाण व उद्योग — पर्यावरणीय प्रभाव

9 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• कोळसा खाण — चंद्रपूर, यवतमाळ; WCL (Western Coalfields Limited); ओपनकास्ट खाणींचा परिणाम
• मँगनीज खाण — नागपूर, भंडारा; MOIL (Manganese Ore India Ltd.); पर्यावरणीय क्षती
• रेती उत्खनन — नदीपात्रांतून बेकायदा रेती उत्खनन; भूजल पातळी घट; गोदावरी, कृष्णा, भीमा
• MIDC वसाहती — 70+ MIDC; Tarapur, Ambernath, Butibori; औद्योगिक सांडपाण्याचे नदीत विसर्जन
• Fly Ash व्यवस्थापन — कोळसाधारित वीजनिर्मितीतील Fly Ash; 100% वापर बंधनकारक (2017 नियम)
• आदिवासी हक्क व खाण — PESA Act 1996; Gram Sabha परवानगी; गडचिरोली सुरजागड लोहखनिज वाद
• तारापूर MIDC — रासायनिक उद्योग; खाडी प्रदूषण; मच्छीमारांवर परिणाम; MPCB कारवाई
• Mining Lease व EC — Mines & Minerals (DMPPA) Act; Environmental Clearance; महाराष्ट्र खाण महामंडळ
• कारखाना कायदा 1948 — कामगार पर्यावरण; हझार्डस केमिकल Rules 1989; MSIHC Rules

30 पाणलोट क्षेत्र विकास

9 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• पाणलोट (Watershed) — पावसाचे पाणी एकत्र येणारे क्षेत्र; नदी खोरे विभाग; मृदा व जल संधारण
• IWDP (Integrated Watershed Development Programme) — Hariyali; महाराष्ट्रात 5 लाख हेक्टर क्षेत्र
• जलयुक्त शिवार — CM Devendra Fadnavis 2015; शेततळे, नाला सखोलीकरण; पाणी अडवा-जिरवा
• Sukhomajri Model — हरियाणा मॉडेल; Village Water Harvesting; Tarun Bharat Sangh; महाराष्ट्रात अनुकरण
• गाव तलाव पुनरुज्जीवन — गाळ काढणे, बांध दुरुस्ती; श्रमदान; MGNREGS निधी
• NABARD Watershed — NABARD वित्तसाह्य; WADI मॉडेल; आदिवासी विभागात बागायती विकास
• Pani Foundation — Aamir Khan; Watershed Contest; महाराष्ट्रात 75 तालुके; लोक सहभाग
• Check Dam व Percolation Tank — जल पुनर्भरण; भूजल पातळी वाढ; विदर्भ-मराठवाड्यात यशस्वी
• Agri Watershed — कृषी उत्पादकता वाढ; मृदा आर्द्रता टिकवणे; Precision Agriculture

31 पर्यावरणीय नैतिकता व तत्त्वज्ञान

9 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• पर्यावरणीय नैतिकता (Environmental Ethics) — Aldo Leopold “Land Ethic”; Deep Ecology vs. Shallow Ecology
• Anthropocentrism vs. Ecocentrism — मानवकेंद्री vs. पर्यावरणकेंद्री दृष्टिकोन; Arne Naess (Deep Ecology)
• भारतीय परंपरा — वसुधैव कुटुंबकम्; अथर्ववेद पृथ्वीसूक्त; गांधीजींचे Trusteeship तत्त्व
• वारली चित्रकला — महाराष्ट्र आदिवासी; निसर्गाशी सहजीवन; पर्यावरण दर्शन; Palghar जिल्हा
• Future Generations — Brundtland; अंतर-पिढी न्याय; आजची कृती भविष्याची जबाबदारी
• Precautionary Principle — वैज्ञानिक निश्चितता नसताना सावधगिरी; Rio Declaration Principle 15
• Rights of Nature — Whanganui River (NZ), Ganga-Yamuna (India SC, 2017); Uttarakhand HC; महाराष्ट्र
• Animal Rights — Peter Singer; PETA; महाराष्ट्रात बैलगाडा शर्यत SC बंदी व पुनर्परवानगी (2017)
• Ecofeminism — Vandana Shiva, Wangari Maathai; स्त्री-निसर्ग संबंध; महिला वन समित्या

32 चालू घडामोडी — पर्यावरण (2023-24)

10 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• COP28 Dubai 2023 — जीवाश्म इंधन बाहेर; Loss & Damage Fund $700M; भारताचा विरोध व अखेर सहमती
• महाराष्ट्र 2023 वाघ गणना — 444 वाघ; 2018 पेक्षा 21% वाढ; ताडोबा सर्वाधिक घनता
• लोणार सरोवर संरक्षण — बुलढाणा; 2023-24 पाण्याची पातळी वाढ; जैव विविधता सर्वेक्षण
• आरे कार शेड — 2023 मध्ये कामाला सुरुवात; वन विभाग परवानगी; झाड तोड; NGT याचिका
• जैतापूर अणुऊर्जा — 2024 मध्ये प्रगती; फ्रान्स EDF करार; EPR reactor; पर्यावरण मंजुरी नूतनीकरण
• El Nino 2023 — मान्सून कमतरता; मराठवाडा-विदर्भ दुष्काळ; खरीप उत्पादन घट; केंद्र मदत
• TAUKTAE 2021 व BIPARJOY 2023 — अरबी समुद्रातील चक्रीवादळे; कोकण किनारपट्टीला धोका वाढ
• Cheetah Reintroduction — Kuno NP; 20 चित्ते; भारतात 70 वर्षांनी परत; महाराष्ट्रातही संभाव्य जागा
• ग्लोबल वार्मिंग 1.5°C — 2023 मध्ये पहिल्यांदा 1.5°C ओलांडले (WMO); महाराष्ट्रावर परिणाम
• Majhi Vasundhara 3.0 — 2023-24; नागरी-ग्रामीण पर्यावरण पुरस्कार; Digital Green Dashboard; नवे उपक्रम