एस.एम. जोशी, कॉम्रेड श्रीपाद अमृत डांगे, सेनापती बापट, ना. ग. गोरे

संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ (1950-1960) हा महाराष्ट्र इतिहासातील सर्वांत महत्वाचा राजकीय आंदोलन होता. या आंदोलनाचे नेतृत्व करणारे चार प्रमुख व्यक्तिमत्व — एस.एम. जोशी, कॉम्रेड श्रीपाद अमृत डांगे, सेनापती बापट आणि ना. ग. गोरे — हे महाराष्ट्राचे स्वतंत्र राज्य स्थापन करण्याच्या स्वप्नाचे वाहक होते.

या चारही नेत्यांनी विविध पार्श्वभूमीतून आलेले असले तरी, मराठीभाषिक एकत्र राज्य आणि मुंबई राजधानी म्हणून स्थापन करण्याच्या उद्देशाने एकत्र काम केले. त्यांच्या संघटनात्मक क्षमता, राजकीय दूरदर्शिता आणि जनसंपर्कामुळे हा आंदोलन यशस्वी झाला आणि 1 मे 1960 रोजी संयुक्त महाराष्ट्र राज्य स्थापन झाले.

शंकरराव मोरोपंत जोशी (1905-1980) हे संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीचे प्रमुख संघटक आणि राजकीय नेते होते. त्यांनी 1956 मध्ये स्थापन झालेल्या संयुक्त महाराष्ट्र समितीचे अध्यक्ष म्हणून काम केले आणि या समितीने मराठीभाषिक एकत्र राज्याची मागणी करण्यासाठी व्यापक प्रचार केला.

एस.एम. जोशी हे कांग्रेस पक्षाचे प्रभावशाली नेते होते. त्यांचे संघटनात्मक कौशल्य आणि राजकीय अनुभव यामुळे संयुक्त महाराष्ट्र समिती एक शक्तिशाली राजकीय मंच बनले. त्यांनी पंडित नेहरू आणि सरकारी अधिकाऱ्यांशी वारंवार भेटी घेऊन मराठीभाषिक राज्याचा प्रस्ताव मांडला.

जोशी यांचा मुख्य योगदान हा होता की त्यांनी या आंदोलनाला कांग्रेस पक्षाच्या अंतर्गत राजकीय वजन दिला. त्यांच्या नेतृत्वाखाली संयुक्त महाराष्ट्र समिती हा एक संवैधानिक आणि शांतिपूर्ण आंदोलन बनला, ज्याचा प्रभाव सरकारी निर्णय घेण्यावर पडला.

श्रीपाद अमृत डांगे (1899-1991) हे भारतीय कम्युनिस्ट पार्टीचे संस्थापक सदस्य आणि महाराष्ट्रातील वामपंथी आंदोलनाचे प्रमुख नेते होते. संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीमध्ये त्यांचा योगदान हा वामपंथी दृष्टिकोनातून मराठीभाषिक एकत्र राज्याचा समर्थन करणे होते.

डांगे यांचा विचार असा होता की मराठीभाषिक राज्य स्थापन झाल्यानंतर तेथे सामाजिक आणि आर्थिक न्याय साधता येईल. त्यांनी या आंदोलनाला वर्गीय दृष्टिकोन दिला आणि सामान्य मनुष्यांच्या हिताचे रक्षण करण्याचा संदेश दिला.

कॉम्रेड डांगे हे संयुक्त महाराष्ट्र समितीचे महत्वाचे सदस्य होते. त्यांच्या वामपंथी विचारांमुळे या आंदोलनाला जनसामान्यांचा व्यापक समर्थन मिळाला. विशेषतः कामगार वर्ग आणि किसान वर्गाच्या मध्ये त्यांचा प्रभाव होता.

सेनापती बापट (1880-1967) हे महाराष्ट्रातील क्रांतिकारी आंदोलनाचे दिग्गज होते. स्वातंत्र्य संग्रामात त्यांचा योगदान अतुलनीय होता. संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीमध्ये त्यांनी वयस्क अवस्थेतही सक्रिय भाग घेतला आणि आंदोलनाला क्रांतिकारी चेतना दिली.

सेनापती बापट हे एक प्रतिष्ठित व्यक्तिमत्व होते. त्यांच्या नावाचा महत्व आणि जनप्रियता यामुळे संयुक्त महाराष्ट्र आंदोलनाला नैतिक वजन मिळाला. त्यांचे समर्थन हा आंदोलनाच्या वैधतेचा प्रमाण होता.

बापट यांचा विचार होता की मराठीभाषिक एकत्र राज्य हा महाराष्ट्रीयांचा स्वाभाविक अधिकार आहे. स्वातंत्र्य संग्रामात जे रक्त सांडले गेले, त्या रक्तातून मराठीभाषिक राज्य स्थापन होणे हे त्या शहीदांचे सन्मान असेल असे त्यांचे मत होते.

नारायण गणेश गोरे (1900-1982) हे महाराष्ट्रातील प्रभावशाली सामाजिक कार्यकर्ता आणि शिक्षाविद् होते. त्यांनी संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीमध्ये सामाजिक संघटन आणि जनसंपर्काचे काम केले. गोरे यांचा मुख्य योगदान हा होता की त्यांनी आंदोलनाला सामाजिक आधार दिला.

ना. ग. गोरे हे एक विचारशील व्यक्तिमत्व होते. त्यांचे लेखन आणि भाषण अत्यंत तार्किक आणि प्रभावी होते. त्यांनी दिखवले की मराठीभाषिक राज्य स्थापन हा केवळ राजकीय मुद्दा नाही, तर सामाजिक आणि सांस्कृतिक मुद्दा आहे.

गोरे यांचा विचार होता की मराठी भाषा आणि संस्कृतीचे संरक्षण हा मराठीभाषिक राज्य स्थापनाचा मुख्य उद्देश असावा. त्यांनी शिक्षा, साहित्य आणि संस्कृतीच्या क्षेत्रात मराठीभाषिक राज्याचे महत्व समजावले.