घोडदळ — पगाची आणि शिलेदारी; बारगीर पद्धत
घोडदळाचा परिचय आणि महत्त्व
शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्यातील घोडदळ हा अत्यंत महत्त्वाचा लष्करी घटक होता. घोडदळ म्हणजे घोड्यावर सवार असलेले सैनिक जे तेजीने हल्ले करू शकत होते आणि शत्रूला पळवाट देऊ शकत होते. शिवाजी महाराजांनी घोडदळाचे संघटन अत्यंत कुशलतेने केले होते.
घोडदळाचे मुख्य कार्य होते — शत्रूच्या सेनेवर अचानक हल्ले करणे, संदेश पोहोचवणे, शत्रूच्या पुरवठ्याच्या मार्गावर हल्ले करणे आणि किल्ल्यांचे रक्षण करणे. शिवाजी महाराजांचे घोडदळ अफजलखान आणि जयसिंहांच्या सेनेशी लढत होते. घोडदळाचे सैनिक अत्यंत प्रशिक्षित आणि अनुशासित होते.
पगाची व्यवस्था — वेतन आणि संरचना
पगाची व्यवस्था म्हणजे स्वराज्यातून सरकारी खजान्यातून वेतन घेणारे घोडदळ सैनिक. या सैनिकांना नियमित रुपये दिले जात होते आणि त्यांचे संपूर्ण खर्च राज्य उचलत होते.
पगाची सैनिकांची संख्या सुमारे 1000–2000 होती. हे सैनिक शिवाजी महाराजांचे विश्वस्त आणि प्रशिक्षित सैनिक होते. पगाची सैनिकांना महिन्याला 50–100 रुपये वेतन दिले जात होते, जो त्या काळातील उच्च वेतन होता. या सैनिकांचे नेतृत्व अनुभवी सरदारांनी केले होते.
पगाची सैनिकांची जबाबदारी होती — राजकीय परिवहन सुरक्षित करणे, किल्ल्यांचे रक्षण करणे, शत्रूच्या सेनेवर तात्काळ हल्ले करणे आणि राजकीय आदेश पालन करणे. हे सैनिक सर्वदा तयार असत होते.
| वर्ग | संख्या | मासिक वेतन | मुख्य कार्य |
|---|---|---|---|
| 1 सरदार | 10–15 | 200–300 रुपये | सैन्य नेतृत्व, आदेश पालन |
| 2 हवलदार | 50–100 | 100–150 रुपये | दल नेतृत्व, निरीक्षण |
| 3 साधारण सैनिक | 900–1800 | 50–100 रुपये | लढाई, गश्त, सुरक्षा |
शिलेदारी पद्धत — जमीन आणि सैन्य
शिलेदारी पद्धत म्हणजे राज्याकडून जमीन (शिले) देऊन सैनिकांना संपोषित करणे. शिलेदार म्हणजे जमीनदार जो आपल्या जमीनीतून आय मिळवून घोडदळ सैनिक तयार करत होता.
शिलेदारी व्यवस्था अत्यंत प्रभावी होती कारण राज्यास नियमित रुपये खर्च करावे लागत नव्हते. शिलेदारांना सरकारी जमीन दिली जात होती आणि त्या जमीनीतून मिळणारी उत्पन्न त्यांची होती. बदल्यात शिलेदार आपल्या खर्चातून घोडदळ सैनिक तयार करत होते.
शिलेदारांची संख्या सुमारे 500–1000 होती. प्रत्येक शिलेदार 2–5 घोडदळ सैनिक तयार करत होता. या पद्धतीने राज्यास 2000–5000 घोडदळ सैनिक मिळत होते. शिलेदार सामान्यतः स्थानिक जमीनदार किंवा सरदार होते.
- जमीन देणे: राज्य शिलेदारांना 100–500 बिगा जमीन देत होते
- उत्पन्न: शिलेदार जमीनीतून मिळणारी संपूर्ण उत्पन्न आपल्याला ठेवत होते
- सैन्य तयारी: शिलेदार आपल्या खर्चातून 2–5 घोडदळ सैनिक तयार करत होता
- राज्य सेवा: शिलेदार आणि त्यांचे सैनिक राज्याच्या आवश्यकतेनुसार लढाई करत होते
- वारसा: शिले वारसाहक्कांनी मुलांना दिली जात होती, परंतु राज्य परवानगी आवश्यक होती
बारगीर पद्धत — स्वराज्याचे मुख्य सैन्य
बारगीर पद्धत म्हणजे राज्याकडून संपूर्ण वेतन आणि हत्यार देऊन सैनिक तयार करणे. बारगीर म्हणजे राज्याचा सैनिक जो संपूर्णपणे राज्यावर अवलंबून असत होता. हा शिवाजी महाराजांचा सर्वात महत्त्वाचा सैन्य होता.
बारगीर सैनिकांची संख्या सुमारे 3000–5000 होती. या सैनिकांना राज्य संपूर्ण खर्च उचलत होते — वेतन, घोडा, हत्यार, अन्न सर्व काही. बारगीर सैनिक अत्यंत विश्वस्त आणि प्रशिक्षित होते कारण त्यांचे संपूर्ण जीवन राज्यावर अवलंबून होते.
बारगीर सैनिकांचा वेतन 100–200 रुपये मासिक होता. या सैनिकांना घोडा, तलवार, ढाल, बंदूक सर्व हत्यार दिले जात होते. बारगीर सैनिकांचे नेतृत्व अनुभवी सरदारांनी केले होते. हे सैनिक शिवाजी महाराजांच्या सर्वात विश्वस्त सैन्य होते.
- संपूर्ण वेतन आणि हत्यार
- उच्च प्रशिक्षण
- राज्यावर पूर्ण विश्वास
- तात्काळ लष्करी कारवाई
- राज्य खजान्यावर भार
- मासिक वेतन 100–200 रुपये
- घोडा आणि हत्यारांचा खर्च
- अन्न आणि रहिवास
तुलनात्मक विश्लेषण — तीनों पद्धतीचे फायदे
शिवाजी महाराजांनी तीनों पद्धती एकत्रितपणे वापरल्या होत्या. प्रत्येक पद्धतीचे आपले फायदे आणि नुकसान होते. राज्याचे आर्थिक परिस्थिती आणि लष्करी आवश्यकता यांनुसार तीनों पद्धती वापरल्या जात होत्या.
| पद्धत | संख्या | वेतन स्रोत | विश्वसनीयता | खर्च |
|---|---|---|---|---|
| 1 पगाची | 1000–2000 | राज्य खजाना | अत्यंत उच्च | अत्यंत जास्त |
| 2 शिलेदारी | 2000–5000 | जमीनीचे उत्पन्न | मध्यम | कमी |
| 3 बारगीर | 3000–5000 | राज्य खजाना | अत्यंत उच्च | जास्त |
पगाची पद्धत सर्वात विश्वस्त होती परंतु अत्यंत महागडी होती. शिलेदारी पद्धत आर्थिक दृष्ट्या सुविधाजनक होती परंतु शिलेदारांचे विद्रोह होऊ शकत होते. बारगीर पद्धत सर्वात प्रभावी होती कारण सैनिक संपूर्णपणे राज्यावर अवलंबून होते.
राज्य खजान्यातून वेतन देणे. विश्वस्त परंतु महागडी. शहरी क्षेत्रातील सैनिकांसाठी उपयुक्त.
जमीन देऊन सैनिक तयार करणे. आर्थिक दृष्ट्या सुविधाजनक. ग्रामीण क्षेत्रातील सैनिकांसाठी उपयुक्त.
संपूर्ण वेतन आणि हत्यार देणे. सर्वात विश्वस्त. महत्त्वाच्या लढाईसाठी उपयुक्त.
Leave a Reply