गोंडवाना खडक — विदर्भात (कोळसा क्षेत्र), जुरासिक काळातील
गोंडवाना खडकाचा परिचय
गोंडवाना खडक हा महाराष्ट्राचा एक महत्त्वाचा भूगर्भीय संरचना आहे, विशेषतः विदर्भ क्षेत्रात कोळसा क्षेत्रात पाहिला जातो. हे खडक जुरासिक काळात (सुमारे 20 कोटी ते 14 कोटी वर्षांपूर्वी) तयार झाले होते आणि भारतीय भूगर्भशास्त्रात अत्यंत महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावतात.
गोंडवाना खडक हा तलछट खडक (sedimentary rock) असून त्यात वनस्पती अवशेष, जीवाश्म आणि खनिज पदार्थ समृद्ध प्रमाणात आढळतात. या खडकांचा निर्मिती प्राचीन नद्या, सरोवर आणि दलदलीच्या वातावरणात झाला होता. विदर्भातील कोळसा क्षेत्र या खडकांचे सर्वात महत्त्वाचे साठे आहे.
विदर्भातील कोळसा क्षेत्र
विदर्भ क्षेत्र महाराष्ट्राच्या पूर्व भागात स्थित आहे आणि यथेष्ट गोंडवाना खडकांनी समृद्ध आहे. कोळसा क्षेत्र हा विदर्भातील सर्वात महत्त्वाचा कोळसा साठा आहे, जो चंद्रपूर, गडचिरोली आणि यवतमाळ जिल्ह्यांमध्ये विस्तृत आहे.
कोळसा क्षेत्रातील गोंडवाना खडक मुख्यतः बलुआ खडक (sandstone), शेल (shale) आणि कोळसा (coal) यांचे स्तर असतात. या क्षेत्रात भारतीय भूगर्भशास्त्रातील सर्वांत महत्त्वाचे कोळसा साठे आहेत, जे राष्ट्रीय अर्थव्यवस्थेसाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहेत.
| भौगोलिक विस्तार | जिल्हे | मुख्य खडक प्रकार |
|---|---|---|
| 1 पूर्व विदर्भ | चंद्रपूर, गडचिरोली | बलुआ खडक, शेल, कोळसा |
| 2 मध्य विदर्भ | यवतमाळ, वर्धा | कोळसा, बलुआ खडक |
| 3 पश्चिम विदर्भ | नागपूर, बुलढाणा | दख्खन ट्रॅप (बेसाल्ट) |
जुरासिक काळातील निर्मिती
गोंडवाना खडकांचा निर्मिती जुरासिक काळात (Jurassic Period) झाला होता, जो भूगर्भीय कालखंडातील एक महत्त्वाचा काळ होता. या काळात भारतीय उपखंडाचे जलवायु आणि भूगोल आज्ञा भिन्न होते.
जुरासिक काळात विदर्भ क्षेत्र उथळ समुद्र आणि नद्यांच्या डेल्टाने व्यापलेला होता. या वातावरणात मोठ्या प्रमाणात वनस्पती, जीव-जंतु आणि सूक्ष्म जीव जगत होते. या जीवांचे अवशेष आणि वनस्पतीचे अवशेष तलछटीत गाडले गेले आणि लाखो वर्षांच्या भूगर्भीय प्रक्रियेमुळे कोळसा तयार झाला.
खडकांचे प्रकार आणि संरचना
गोंडवाना खडकांचा संरचना अत्यंत जटिल आहे आणि त्यात विविध प्रकारचे खडक आणि खनिज पदार्थ आहेत. विदर्भातील कोळसा क्षेत्रातील गोंडवाना खडक मुख्यतः तीन प्रकारचे असतात.
खडकांच्या स्तरांचा क्रम (Stratigraphy)
गोंडवाना खडकांचा स्तरीकरण खालीलप्रमाणे असतो:
- वरचा स्तर: बलुआ खडक आणि शेल — 50 ते 100 मीटर जाडी
- मध्य स्तर: कोळसा साठे — 2 ते 10 मीटर जाडी (अनेक स्तर असतात)
- खालचा स्तर: शेल आणि बलुआ खडक — 100 ते 200 मीटर जाडी
- बलुआ खडक: हलका रंग, सच्छिद्र (porous), जलशोषक, कठीण
- शेल: गडद रंग, सूक्ष्म कणांचा, कमजोर, सहज विघटनशील
- कोळसा: काळा रंग, हलका वजन, सच्छिद्र, ज्वलनशील, कठीण
आर्थिक महत्त्व आणि खनिज संपदा
विदर्भातील गोंडवाना खडक भारतीय अर्थव्यवस्थेसाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहेत. कोळसा हा मुख्य खनिज पदार्थ असून त्याचा वापर विद्युत निर्मिती, इस्पात उत्पादन आणि इतर औद्योगिक कामांसाठी होतो.
विदर्भातील कोळसा क्षेत्र भारतीय कोळसा साठ्याचा सुमारे 15 ते 20 टक्के भाग आहे. या क्षेत्रातून दरवर्षी लाखो टन कोळसा खोदला जातो आणि देशभर वितरित केला जातो. कोळसा खनन हा विदर्भ क्षेत्रातील मुख्य आर्थिक क्रियाकलाप आहे.
कोळसा विद्युत निर्मितीचा मुख्य स्रोत आहे. विदर्भातील अनेक विद्युत केंद्रे कोळसावर अवलंबून आहेत.
कोळसा इस्पात उत्पादनात वापरला जातो. भारतीय इस्पात उद्योग कोळसावर अवलंबून आहे.
बलुआ खडक बांधकाम साहित्य म्हणून वापरला जातो. शेल सिमेंट उत्पादनात वापरला जातो.
कोळसा खनन आणि संबंधित उद्योगांमुळे लाखो लोकांना रोजगार मिळतो.
कोळसा खनन आणि विक्रयामुळे सरकारला मोठा राजस्व मिळतो.
गोंडवाना खडक भूगर्भशास्त्र आणि जीवाश्मशास्त्रातील अभ्यासासाठी महत्त्वाचे आहेत.
| खनिज पदार्थ | मुख्य वापर | वार्षिक उत्पादन (अंदाजे) |
|---|---|---|
| 1 कोळसा | विद्युत, इस्पात, रसायन | 50-60 दशलक्ष टन |
| 2 बलुआ खडक | बांधकाम, कांच, सिलिका | 10-15 दशलक्ष टन |
| 3 शेल | सिमेंट, ईंट, मातीचे वस्तू | 5-10 दशलक्ष टन |
- खनन प्रभाव: कोळसा खनन पर्यावरणाचे नुकसान करते आणि जंगल नष्ट होतात.
- प्रदूषण: कोळसा जाळल्यामुळे हवेचे प्रदूषण होते आणि जलवायु बदल होतो.
- जल प्रदूषण: खनन क्रियाकलापांमुळे भूजल प्रदूषित होते.
- सामाजिक समस्या: स्थानिक लोकांचे विस्थापन होते आणि सामाजिक संघर्ष होतात.
Leave a Reply