महाराष्ट्राचा इतिहास — Content Structure

1 महाराष्ट्राच्या इतिहासाची ओळख

9 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• महाराष्ट्राचा इतिहास — प्राचीन काळापासून आधुनिक काळापर्यंतचा प्रवास
• इतिहासाचे साधन — साहित्यिक, पुरातत्त्वीय, अभिलेखीय, परदेशी प्रवाशांचे वृत्तांत
• महाराष्ट्र इतिहासाची कालखंड वर्गीकरण — प्राचीन, मध्ययुगीन, आधुनिक
• महाराष्ट्राची भौगोलिक रचना आणि इतिहासावरील प्रभाव — सह्याद्री, दख्खन पठार, कोंकण
• महाराष्ट्राच्या इतिहासाची अनोखी वैशिष्ट्ये — किल्ल्यांची भूमी, संत-वीर परंपरा
• महाराष्ट्र — भारतीय इतिहासातील योगदान
• महाराष्ट्र इतिहासाचे प्रमुख ग्रंथ आणि इतिहासकार — ग्रँट डफ, सरदेसाई, राजवाडे
• शिलालेख, ताम्रपट, नाणी आणि बखर साहित्य — ऐतिहासिक स्रोत
• आधुनिक महाराष्ट्र इतिहास संशोधन संस्था — भांडारकर, इतिहास संशोधक मंडळ

2 महाराष्ट्र नावाची उत्पत्ती आणि भौगोलिक संदर्भ

9 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• “महाराष्ट्र” शब्दाची उत्पत्ती — विविध मतमतांतरे
• “महा + राष्ट्र” — महान राष्ट्र अर्थ
• “महार + अट्टा/राष्ट्र” — महार जातीशी संबंधित मत
• “महारठ्ठी / महारठ्ठा” — सातवाहनकालीन शिलालेखातील उल्लेख
• ह्युएनत्संग आणि अल बेरुनी यांचे महाराष्ट्र संदर्भ
• नायशिक प्रशस्ती (गौतमी बलश्री) मधील “मरहठ्ठ” उल्लेख
• महाराष्ट्राच्या प्रादेशिक विभाग — विदर्भ, मराठवाडा, कोंकण, खानदेश, पश्चिम महाराष्ट्र
• प्राचीन महाराष्ट्राच्या सीमा — दण्डकारण्य, अपरांत, कुंतल
• “दख्खन” आणि “देश” शब्दांचा महाराष्ट्राशी संबंध

3 प्रागैतिहासिक काळ — महाराष्ट्र

10 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• पाषाण युग — पुराशम, मध्यपाषाण, नवपाषाण काळ
• नेवासा (अहमदनगर) — मध्यपाषाण आणि ताम्रपाषाणकालीन स्थळ
• दैमाबाद (अहमदनगर) — सिंधू-समकालीन कांस्ययुगीन स्थळ, “दैमाबादचा रथ”
• इनामगाव (पुणे) — ताम्रपाषाणकालीन प्रमुख स्थळ
• जोर्वे संस्कृती (अहमदनगर) — महाराष्ट्रातील ताम्रपाषाणकालीन संस्कृती
• नवडतोली, चांदोली, सोंगाव — इतर पुरातत्त्वीय स्थळे
• प्रागैतिहासिक चित्रकला — विदर्भातील भीमबेटका-समान गुहा
• लोहयुग — विदर्भातील महापाषाण संस्कृती
• विदर्भातील नागपूर-वर्धा प्रदेशातील महापाषाण थडगी
• प्राचीन व्यापारी मार्ग आणि सिंधू सभ्यतेशी संपर्क

4 प्राचीन काळ — मौर्य आणि सातवाहन

12 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• मौर्य साम्राज्य आणि महाराष्ट्र — चंद्रगुप्त, बिंदुसार, अशोक
• सम्राट अशोकाचे शिलालेख — सोपारा, ठाणे (कोंकण)
• मौर्योत्तर काळ — सातवाहन घराण्याचा उदय
• सातवाहन (इ.स.पू. 230 — इ.स. 220) — महाराष्ट्राचे प्रथम मोठे साम्राज्य
• सिमुक — सातवाहन घराण्याचा संस्थापक
• गौतमीपुत्र सातकर्णी — महान सातवाहन सम्राट, क्षत्रपांचा पराभव
• नाशिक प्रशस्ती — गौतमी बलश्री द्वारा रचित
• वासिष्ठीपुत्र पुळुमावी आणि यज्ञश्री सातकर्णी — प्रमुख सातवाहन सम्राट
• सातवाहन राजधान्या — प्रतिष्ठान (पैठण), अमरावती (आंध्र)
• सातवाहनकालीन कला — अजिंठा (सुरुवातीच्या लेण्या), कार्ले, भाजे, बेडसे
• सातवाहनकालीन व्यापार — रोम, अरबस्तान यांच्याशी सागरी व्यापार
• सातवाहन काळातील साहित्य — हाल राजाची “गाथा सप्तशती” (प्राकृत)

5 वाकाटक राजवंश

10 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• वाकाटक घराणे (इ.स. तिसरे ते सहावे शतक) — विदर्भकेंद्रित सत्ता
• विंध्यशक्ती — वाकाटक घराण्याचा संस्थापक
• प्रवरसेन I — वाकाटकांचा प्रबळ सम्राट, चार अश्वमेध यज्ञ
• वाकाटकांच्या दोन शाखा — प्रवरपूर-नंदिवर्धन (मुख्य) आणि वत्सगुल्म
• रुद्रसेन II आणि प्रभावतीगुप्ता — गुप्तांशी वैवाहिक संबंध
• प्रभावतीगुप्ता — चंद्रगुप्त II ची कन्या, वाकाटक राणी
• हरिषेण — वत्सगुल्म शाखेचा शेवटचा मोठा सम्राट
• अजिंठा लेण्या — वाकाटक काळातील समृद्ध चित्रकला (लेणी क्रमांक 16, 17, 19)
• वाकाटककालीन साहित्य — “सेतुबंध” (प्रवरसेन II द्वारे), “किरातार्जुनीय”
• वाकाटकांचे शिलालेख आणि ताम्रपट — महाराष्ट्र इतिहासाचे महत्त्वपूर्ण स्रोत

6 चालुक्य आणि राष्ट्रकूट

12 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• बादामी चालुक्य (इ.स. 543-757) — पुलकेशी I द्वारे स्थापना
• पुलकेशी II — हर्षवर्धनाला पराभूत करणारा सम्राट (नर्मदा युद्ध)
• चालुक्य-पल्लव संघर्ष — दक्षिण भारतीय राजकारण
• चालुक्य कला — एलोरा, बादामी, ऐहोले, पट्टदकल
• राष्ट्रकूट घराणे (इ.स. 753-973) — दंतिदुर्गाद्वारे स्थापना
• दंतिदुर्ग — राष्ट्रकूट घराण्याचा संस्थापक, चालुक्यांना पराभूत केले
• कृष्ण I — एलोरा येथील कैलास मंदिराचा निर्माता (लेणी 16)
• गोविंद III आणि अमोघवर्ष I — महान राष्ट्रकूट सम्राट
• अमोघवर्ष I — “कविराजमार्ग” (कन्नड) ग्रंथाचा रचयिता, मान्यखेट राजधानी
• राष्ट्रकूट साम्राज्याचा विस्तार — कन्नौजपर्यंत त्रिकोणी संघर्ष (पाल-प्रतिहार-राष्ट्रकूट)
• एलोराची लेणी (वेरूळ) — कैलास मंदिर, हिंदू-बौद्ध-जैन त्रिमिश्रण, UNESCO स्थळ
• अरब प्रवासी सुलैमान आणि अल-मसूदी यांच्या वर्णनात राष्ट्रकूट

7 शिलाहार आणि यादव राजवंश

12 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• शिलाहार घराणे — कोंकण आणि कोल्हापूर भागातील सत्ता
• शिलाहारांच्या तीन शाखा — उत्तर कोंकण (ठाणे), दक्षिण कोंकण, कोल्हापूर
• भोज II — शिलाहार सम्राट, पन्हाळा किल्ला
• यादव घराणे (इ.स. 850-1334) — देवगिरी (दौलताबाद) राजधानी
• दृढप्रहार आणि सेउणचंद्र — यादवांचा प्रारंभिक काळ
• भिल्लम V — यादव साम्राज्याचा खरा संस्थापक, देवगिरी राजधानी (इ.स. 1187)
• सिंघण (सिंहण) — महान यादव सम्राट
• रामचंद्र देव (रामदेवराय) — शेवटचा यादव सम्राट
• अलाउद्दीन खिलजीचे देवगिरीवर आक्रमण (1296) — यादवांचा पराभव
• हरपालदेव — यादवांचा शेवटचा वंशज, मुबारक खिलजीने हत्या (1318)
• यादवकालीन साहित्य — हेमाद्री (“चतुर्वर्ग चिंतामणि”), ज्ञानेश्वर (“भावार्थदीपिका”)
• यादवकालीन मराठी भाषा — मराठीच्या साहित्याचा प्रारंभ

8 बहामनी सल्तनत आणि दख्खनच्या सुलतानशाह्या

12 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• दिल्ली सल्तनतीची दख्खनवर सत्ता — मुहम्मद बिन तुघलक
• तुघलकाची राजधानी हस्तांतरण — दिल्लीहून दौलताबादला (1327)
• बहामनी सल्तनतीची स्थापना (1347) — हसन गंगू (अलाउद्दीन हसन बहामन शाह)
• बहामनी राजधान्या — गुलबर्गा (1347-1424), बीदर (1424-1527)
• महमूद गावन — बहामनीचा महान वजीर, प्रशासकीय सुधारणा
• बहामनी आणि विजयनगर साम्राज्यातील संघर्ष
• बहामनी सल्तनतीचे विभाजन (1518-1538) — पाच सुलतानशाह्या
• निझामशाही (अहमदनगर) — मलिक अहमद निझाम-उल-मुल्क द्वारे स्थापना (1490)
• आदिलशाही (विजापूर) — युसुफ आदिल शाह द्वारे (1490)
• कुतुबशाही (गोलकोंडा), इमादशाही (बेरार), बारीदशाही (बीदर)
• तालिकोटाची लढाई (1565) — दख्खन सुलतानांद्वारे विजयनगरचा पराभव
• निझामशाही पतन (1636) आणि आदिलशाहीचा शेवट (1686) — मुघलांकडून

9 महाराष्ट्रातील भक्ती चळवळ आणि वारकरी संप्रदाय

14 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• वारकरी संप्रदायाची सुरुवात — पंढरपूर, विठोबा (विठ्ठल) उपासना
• संत ज्ञानेश्वर (1275-1296) — “ज्ञानेश्वरी” किंवा “भावार्थदीपिका”, आळंदी
• संत निवृत्तीनाथ, सोपानदेव, मुक्ताबाई — ज्ञानेश्वरांची भावंडे
• संत नामदेव (1270-1350) — पंजाबपर्यंत भक्ती प्रसार, गुरुग्रंथ साहिबमध्ये अभंग
• संत एकनाथ (1533-1599) — पैठण, “एकनाथी भागवत”, “भावार्थ रामायण”
• संत तुकाराम (1608-1650) — देहू, अभंग गाथा, शिवाजी महाराजांचे समकालीन
• संत रामदास स्वामी (1608-1681) — “दासबोध”, सज्जनगड, शिवाजी महाराजांचे गुरू
• संत चोखामेळा — दलित संत, मंगळवेढा
• संत जनाबाई — स्त्री संत, नामदेवांच्या घरी दासी
• संत सावता माळी, संत गोरा कुंभार, संत नरहरी सोनार — व्यवसायिक संत परंपरा
• संत सेना न्हावी, संत कान्होपात्रा — विविध जातींतील संत
• आषाढी आणि कार्तिकी वारी — पंढरपूर यात्रेची परंपरा
• वारकरी संप्रदायाचे तत्त्वज्ञान — समानता, भक्ती, अहिंसा
• संत साहित्याचा मराठी भाषेच्या विकासावर प्रभाव

10 महानुभाव आणि नाथ संप्रदाय

10 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• महानुभाव संप्रदायाची स्थापना — चक्रधर स्वामी (1194-1276)
• चक्रधर स्वामींचे तत्त्वज्ञान — एकेश्वरवाद, श्रीकृष्णोपासना
• “लीळाचरित्र” — महानुभाव साहित्याचा महत्त्वाचा ग्रंथ
• म्हाइंभट — चक्रधरांचे शिष्य, “लीळाचरित्र”चे रचयिता
• महानुभाव साहित्यातील प्रमुख ग्रंथ — “गोविंदप्रभुचरित्र”, “सिद्धांतसूत्रपाठ”
• महानुभाव संप्रदायाचे योगदान — मराठी गद्य साहित्याचा प्रारंभ
• नाथ संप्रदाय — मच्छिंद्रनाथ, गोरखनाथ, गहिनीनाथ, निवृत्तीनाथ
• नाथ संप्रदायाचे तत्त्वज्ञान — योग, हठयोग, साधना
• दत्त संप्रदाय — श्रीपाद श्रीवल्लभ, नृसिंह सरस्वती, गाणगापूर
• “गुरुचरित्र” — दत्त संप्रदायाचा प्रमुख ग्रंथ, सरस्वती गंगाधर रचयित

11 शहाजी राजे भोसले आणि स्वराज्याची पार्श्वभूमी

11 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• भोसले घराण्याची पार्श्वभूमी — मेवाडच्या सिसोदिया वंशाचा दावा
• मालोजी भोसले — शिवाजी महाराजांचे आजोबा, निझामशाही सरदार
• शहाजी राजे भोसले (1594-1664) — मालोजींचा पुत्र, निझामशाही सरदार
• शहाजींचे लग्न — जिजाबाई (लखुजी जाधवांची कन्या)
• शहाजींचा निझामशाही ते आदिलशाहीपर्यंतचा प्रवास
• निझामशाहीचा अंत आणि शहाजींचा कारभार (मुर्तजा निझामशाह तृतीय)
• शहाजींची पुणे जहागिरी आणि बंगळुरू कारभार
• शहाजींचे आदिलशाही दरबारात योगदान आणि कारावास (1648-49)
• जिजाबाई — स्वराज्याची प्रेरणादायी आई, धार्मिक-सांस्कृतिक संस्कार
• दादोजी कोंडदेव — पुणे जहागिरीचे व्यवस्थापक, शिवाजींचे शिक्षक
• शहाजींच्या मृत्यूनंतर शिवाजींचे स्वतंत्र कार्य

12 छत्रपती शिवाजी महाराज — जन्म आणि बालपण

9 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• शिवाजी महाराजांचा जन्म — 19 फेब्रुवारी 1630, शिवनेरी किल्ला (पुणे)
• आई-वडील — जिजाबाई आणि शहाजी राजे भोसले
• बालपण आणि शिक्षण — पुणे जहागिरीत संगोपन
• दादोजी कोंडदेव — शिवाजींचे प्रशासकीय आणि लष्करी शिक्षक
• जिजाबाईंचा प्रभाव — रामायण, महाभारत आणि वीरकथा
• संत-महंतांचा प्रभाव — समर्थ रामदास स्वामी, संत तुकाराम
• बालपणीचे साथीदार — येसाजी कंक, तानाजी मालुसरे, बाजी पासलकर
• मावळ प्रदेश आणि मावळे — शिवाजींची प्रारंभिक सैनिक शक्ती
• रायरेश्वर शपथ (1645) — स्वराज्य स्थापनेची शपथ

13 स्वराज्याची स्थापना आणि सुरुवातीचे विजय

11 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• तोरणा किल्ला (1647) — शिवाजींचा प्रथम विजय, “प्रचंडगड”
• राजगड किल्ला बांधणी — स्वराज्याची पहिली राजधानी
• कोंढाणा (सिंहगड), पुरंदर, चाकण किल्ल्यांचा कब्जा
• जावळी मोहीम (1656) — चंद्रराव मोरेंचा पराभव
• प्रतापगड किल्ला बांधणी — सातारा जिल्ह्यात
• कल्याण-भिवंडी मोहीम — कोंकण विस्तार
• उत्तर कोंकण विजय — माहुली, करंजा, तळा-घोसाळा
• नौदलाची सुरुवात — विजयदुर्ग, सिंधुदुर्ग किल्ले
• कान्होजी जेधे, बाजी पासलकर — विश्वासू सरदार
• नेताजी पालकर, हंबीरराव मोहिते — सेनापती
• स्वराज्याच्या प्रारंभिक सीमा — पुणे, सातारा, कोल्हापूर, ठाणे, रायगड

14 शिवाजी महाराज आणि अफजलखान भेट

10 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• आदिलशाहीची चिंता आणि अफजलखानाचे आगमन (1659)
• अफजलखानाचा परिचय — विजापूरचा बलाढ्य सरदार
• अफजलखानाचा क्रूर प्रवास — तुळजापूर, पंढरपूर मंदिरांवर हल्ले
• अफजलखानाची प्रतापगडावर भेटीची मागणी
• शिवाजींची तयारी — कृष्णाजी भास्कर कुलकर्णी मध्यस्थ
• 10 नोव्हेंबर 1659 — प्रतापगडावरील ऐतिहासिक भेट
• शिवाजींकडून वाघनखे आणि बिचव्याने अफजलखानाचा वध
• जिवा महाला — सय्यद बंडाकडून शिवाजींचे रक्षण
• प्रतापगडची लढाई — आदिलशाही सैन्याचा संपूर्ण पराभव
• विजयाचे परिणाम — स्वराज्याची सीमा कोंकण आणि कोल्हापूरपर्यंत

15 शाइस्तेखानावरील हल्ला आणि सूरत मोहीम

10 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• औरंगजेबाचा सम्राट होणे (1658) आणि दख्खनकडे लक्ष
• शाइस्तेखानाचे दख्खनकडे आगमन (1660) — पुण्यातील लालमहालात तळ
• उंबरखिंडची लढाई (1661) — कारतलब खानावर शिवाजींचा विजय
• 5 एप्रिल 1663 — शाइस्तेखानावरील रात्रीचा हल्ला (लाल महाल, पुणे)
• शाइस्तेखानाची तीन बोटे कापली, मुलगा अबुल फतेह मारला गेला
• शाइस्तेखानचे दख्खनहून हस्तांतरण — औरंगजेबाची नाराजी
• सूरतची प्रथम लूट (जानेवारी 1664) — मुघलांची व्यापारी राजधानी
• लूटीतून मिळालेली प्रचंड संपत्ती — स्वराज्याच्या तिजोरीत भर
• सूरतच्या इंग्रज वखारीचे जॉर्ज ऑक्झेंडनेकडून संरक्षण
• सूरतच्या लूटीचे राजकीय आणि आर्थिक परिणाम

16 पुरंदरचा तह आणि आग्र्याहून सुटका

11 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• मिर्झाराजे जयसिंह यांची दख्खन मोहीम (1665)
• दिलेरखान — मिर्झाराजेंचा सहायक
• पुरंदर किल्ल्याचा वेढा आणि मुरारबाजी देशपांडे यांचा वीरमृत्यू
• पुरंदरचा तह (11 जून 1665) — शिवाजींकडून 23 किल्ल्यांचे समर्पण
• तहाच्या अटी — फक्त 12 किल्ले स्वराज्याकडे
• आग्रा प्रवास (मे 1666) — संभाजीसह औरंगजेबाला भेट
• आग्र्यात अपमान — दरबारात तृतीय श्रेणीच्या मनसबदारांच्या मागे उभे रहावे लागले
• शिवाजींचा निषेध आणि नजरकैद
• आग्र्याहून सुटका (17 ऑगस्ट 1666) — मिठाईच्या टोपल्यांची प्रसिद्ध युक्ती
• हिराजी फर्जंद आणि निराजी रावजी यांची साथ
• स्वराज्य पुनर्संरचना — पुरंदर तहाने गमावलेले किल्ले परत मिळवणे (1670)

17 राज्याभिषेक आणि दक्षिण दिग्विजय

12 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• सिंहगडची लढाई (1670) — तानाजी मालुसरेचा वीरमृत्यू
• “गड आला पण सिंह गेला” — शिवाजींचे प्रसिद्ध उद्गार
• सूरतची दुसरी लूट (1670)
• राज्याभिषेकाची तयारी — गागाभट्ट यांना वाराणसीहून बोलावले
• राज्याभिषेक — 6 जून 1674, रायगड किल्ला, हिंदू पद्धतीने
• “छत्रपती” पदवी आणि “क्षत्रिय कुलावतंस” स्वीकार
• राज्याभिषेक शक — हिंदू कालगणना सुरू
• स्वतंत्र नाणी पाडली — “श्री राजा शिव छत्रपती”
• दक्षिण दिग्विजय (1677-78) — कर्नाटक मोहीम
• व्यंकोजी (शहाजींचा दुसरा पुत्र) यांच्याशी भेट — तंजावर
• जिंजी (तमिळनाडू), वेल्लोर किल्ले स्वराज्यात
• शिवाजी महाराजांचे निधन — 3 एप्रिल 1680, रायगड किल्ला

18 शिवाजी महाराजांचे प्रशासन — अष्टप्रधान मंडळ

12 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• अष्टप्रधान मंडळ — आठ मंत्र्यांची सर्वोच्च परिषद
• पेशवा (पंतप्रधान) — मोरोपंत त्र्यंबक पिंगळे
• अमात्य (वित्त मंत्री) — रामचंद्र नीलकंठ
• सचिव (राजदप्तर) — अण्णाजी दत्तो
• सुमंत (परराष्ट्र मंत्री) — दत्ताजीपंत
• सेनापती — हंबीरराव मोहिते
• मंत्री (अंतर्गत व्यवस्था) — दत्ताजी त्र्यंबक
• पंडितराव (धर्म आणि शिक्षा) — मोरेश्वर पंडित
• न्यायाधीश — निराजी रावजी
• राजस्व व्यवस्था — चौथ आणि सरदेशमुखी
• स्वराज्य आणि मुघलांच्या प्रदेशांतून चौथ-सरदेशमुखी संकलन
• स्थानिक प्रशासन — परगणा, तरफ, मौजा व्यवस्था; देशमुख, देशपांडे, पाटील

19 शिवकालीन लष्करी व्यवस्था आणि किल्ले

12 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• शिवकालीन सैन्याचे विभाजन — पायदळ, घोडदळ, तोफखाना, नौदल
• घोडदळ — पगाची आणि शिलेदारी; बारगीर पद्धत
• पायदळ संख्या आणि संरचना — मावळे, हशम
• तोफखाना आणि बारूदखाना
• नौदल — महाराष्ट्राचे प्रथम स्वतंत्र नौदल
• नौदल किल्ले — सिंधुदुर्ग, विजयदुर्ग, सुवर्णदुर्ग, खांदेरी, कुलाबा
• कान्होजी आंग्रे — मराठा नौदलाचे सरखेल
• स्वराज्यातील किल्ल्यांची संख्या — सुमारे 350+
• किल्ल्यांचे प्रकार — गिरिदुर्ग, भुईकोट, जलदुर्ग, वनदुर्ग
• प्रमुख किल्ले — रायगड, राजगड, प्रतापगड, पुरंदर, सिंहगड, तोरणा, शिवनेरी
• गनिमी कावा — शिवाजींचे लष्करी डावपेच
• लष्करी नियम — शेतकर्‍यांना त्रास न देणे, स्त्रियांचा सन्मान, मंदिरांचे रक्षण

20 छत्रपती संभाजी महाराज

11 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• संभाजी महाराजांचा जन्म — 14 मे 1657, पुरंदर किल्ला
• आई — सईबाई निंबाळकर
• शिक्षण आणि साहित्यिक प्रतिभा — संस्कृत, हिंदी; “बुधभूषण” ग्रंथ
• दिलेरखानाकडे प्रवास (1678) — आणि परत येणे
• शिवाजींच्या मृत्यूनंतर सिंहासनासाठी संघर्ष — सोयराबाई आणि राजारामांविरुद्ध
• संभाजींचा राज्याभिषेक — 16 जानेवारी 1681
• संभाजींची धोरणे — मुघलांविरुद्ध संघर्ष, पोर्तुगीजांशी गोव्यात संघर्ष
• औरंगजेबाची दख्खन मोहीम (1681) — संपूर्ण मुघल सैन्य दख्खनकडे
• संभाजी आणि कवी कलश — मित्र आणि सल्लागार
• संगमेश्वर येथे पकडले जाणे (फेब्रुवारी 1689) — गणोजी शिर्कें यांच्या विश्वासघातामुळे
• संभाजींचा हौतात्म्य — 11 मार्च 1689, तुळापूर (वढू) — हिंदू धर्म न सोडल्याबद्दल

21 राजाराम महाराज आणि महाराणी ताराबाई

11 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• राजाराम महाराजांचा राज्याभिषेक (1689) — रायगड
• रायगडचा वेढा आणि पतन (1689) — झुल्फिकार खान
• राजारामांचे जिंजीला (तमिळनाडू) पलायन — लांब प्रवास
• जिंजी किल्ल्याचे संरक्षण (1690-1698) — आठ वर्षांचा वेढा
• संताजी घोरपडे आणि धनाजी जाधव — राजारामांचे प्रमुख सेनापती
• संताजी-धनाजी यांची मुघलांविरुद्धची गनिमी युद्धे
• राजाराम महाराजांचे महाराष्ट्रात परत येणे आणि सिंहगडावर मृत्यू (1700)
• महाराणी ताराबाई (1675-1761) — कोल्हापूर शाखेची संस्थापिका
• ताराबाईंचे नेतृत्व — दुसरा शिवाजी (तिसरा छत्रपती) यांच्या नावे राज्यकारभार
• ताराबाईंची मुघलांविरुद्ध मोहिम — सतत संघर्ष
• औरंगजेबाचा मृत्यू (1707) — अहमदनगर येथे, मराठ्यांचा संघर्षाचा विजय

22 छत्रपती शाहू महाराज आणि पेशवाईची सुरुवात

11 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• शाहू महाराज (1682-1749) — संभाजींचे पुत्र, मुघल कैदेत बालपण
• औरंगजेबाच्या मृत्यूनंतर शाहूंची सुटका (1707)
• खेडची लढाई (1707) — शाहू विरुद्ध ताराबाई, शाहूंचा विजय
• शाहूंचे साताऱ्यात राज्यारोहण (1708) — मराठा साम्राज्याचे विभाजन (सातारा-कोल्हापूर)
• बालाजी विश्वनाथ — शाहूंचे प्रथम पेशवा (1713-1720)
• बालाजी विश्वनाथांची सय्यद बंधूंसोबत बोलणी — चौथ आणि सरदेशमुखीचे मान्यता (1719)
• स्वराज्याचे विस्तारीकरण — चौथ-सरदेशमुखीचे क्षेत्र वाढवणे
• दिल्लीहून शाहूंच्या आईची सुटका
• शाहूंच्या काळातील मराठा सरदार घराणी — शिंदे, होळकर, गायकवाड, भोसले
• पेशवा पदाची आनुवंशिकता आणि भट घराण्याची प्रस्थापना
• शाहू महाराज आणि वर्धमानाच्या राज्याची मर्यादा

23 पेशवाईचा सुवर्णकाळ — बाजीराव I आणि नानासाहेब

13 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• बाजीराव पेशवा प्रथम (1700-1740) — बालाजी विश्वनाथांचा पुत्र
• बाजीराव I चा कारकीर्द (1720-1740) — मराठा साम्राज्याचा महान विस्तार
• पालखेडची लढाई (1728) — निझाम-उल-मुल्कावर विजय
• दिल्लीवर हल्ला (1737) — मुघल राजधानीवर मराठा झेंडा
• भोपाळची लढाई (1738) — निझामावर पुन्हा विजय, दुराई सराईचा तह
• वसईचा विजय (1739) — चिमाजी आप्पांकडून पोर्तुगीजांचा पराभव
• मस्तानीसोबतचे संबंध — एक प्रसिद्ध प्रेमकथा
• बाजीराव I चा मृत्यू (1740) — रावेरखेडी (मध्य प्रदेश)
• नानासाहेब पेशवा (बालाजी बाजीराव) — पेशवा (1740-1761)
• नानासाहेबांचे कारकीर्द — साम्राज्याचा सर्वोच्च विस्तार
• शाहू महाराजांचा मृत्यू (1749) आणि पेशवाईला सर्वोच्च सत्ता
• पेशव्यांची राजधानी — पुणे (शनिवारवाडा)
• मराठा साम्राज्याची उत्तरेकडे विस्तार — अटकेपर्यंत झेंडा (1758)

24 पानिपतची तिसरी लढाई (1761)

11 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• लढाईची पार्श्वभूमी — मराठ्यांचा अटकेपर्यंत विस्तार
• अहमद शाह अब्दालीचे (दुर्रानी) भारतावर आक्रमण
• नजीब-उद-दौला, सुजा-उद-दौला यांचा अब्दालीशी संबंध
• मराठा सेनापती — सदाशिवराव भाऊ (नानासाहेबांचे चुलत भाऊ), विश्वासराव
• इब्राहिम खान गारदी — मराठ्यांचा तोफखाना सेनापती
• मराठ्यांचे उत्तरेकडे आगमन (1760) — दिल्ली कब्जा
• कुंजपुरा विजय आणि अब्दालीशी संघर्ष
• पानिपतची तिसरी लढाई — 14 जानेवारी 1761
• लढाईत मराठ्यांचा भीषण पराभव — विश्वासराव, सदाशिवराव भाऊ यांचा मृत्यू
• पानिपताचे परिणाम — मराठा सत्तेला धक्का, उत्तर भारतातून तात्पुरती माघार
• नानासाहेब पेशव्यांचा मृत्यू (1761) — पानिपतच्या वार्तेने धक्का

25 उत्तरकालीन पेशवाई आणि मराठा संघराज्य

13 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• माधवराव पेशवा (1761-1772) — पानिपतनंतर पुनरुज्जीवन
• राघोबादादा (रघुनाथराव) — माधवरावांचे काका, सतत बंडखोर
• माधवरावांचा महादजी शिंद्यांसोबत उत्तरेत पुनःप्रवेश
• नारायणरावांची हत्या (1773) — आनंदीबाई आणि राघोबादादा
• “बारभाई” मंडळ — नाना फडणवीस यांच्या नेतृत्वाखाली
• सवाई माधवराव पेशवा (1774-1795) — नाना फडणवीसांच्या मार्गदर्शनाखाली
• मराठा संघराज्य — पाच प्रमुख घराणी:
• शिंदे (ग्वाल्हेर) — महादजी शिंदे, दौलतराव शिंदे
• होळकर (इंदोर) — मल्हारराव होळकर, अहिल्याबाई होळकर, यशवंतराव होळकर
• गायकवाड (बडोदा), भोसले (नागपूर) — इतर प्रमुख घराणी
• महादजी शिंदे — दिल्लीवर मराठा सत्ता पुन्हा प्रस्थापित (1771)
• अहिल्याबाई होळकर — महान शासिका, धार्मिक स्थळांचे जीर्णोद्धार
• दुसरा बाजीराव पेशवा (1796-1818) — पेशवाईचा शेवटचा शासक

26 इंग्रज-मराठा युद्धे आणि पेशवाईचा अस्त

12 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• प्रथम इंग्रज-मराठा युद्ध (1775-1782) — सुरतचा तह, राघोबादादांची मदत
• वडगावचा तह (1779) आणि सालबाईचा तह (1782) — इंग्रज-मराठा शांतता
• तळेगावची लढाई — मराठ्यांचा विजय
• दुसरा बाजीराव पेशवा आणि नाना फडणवीसांचा मृत्यू (1800)
• यशवंतराव होळकर यांचा बाजीरावावर हल्ला (1802) — हडपसरची लढाई
• बेसीनचा तह (1802) — दुसरा बाजीराव यांनी इंग्रजांचा सहाय्यक संधी स्वीकारली
• दुसरे इंग्रज-मराठा युद्ध (1803-1805) — अस्साय, अरगाव, लासवारीच्या लढाया
• आर्थर वेलेस्ली (नंतर ड्यूक ऑफ वेलिंग्टन) यांच्या मराठ्यांविरुद्ध मोहिमा
• तिसरे इंग्रज-मराठा युद्ध (1817-1818) — मराठा संघराज्याचा अंत
• खडकीची लढाई, कोरेगावची लढाई (1818), अष्टीची लढाई
• दुसरा बाजीरावांचे शरणागती (3 जून 1818) — बिठूरला निवृत्त
• प्रतापसिंह छत्रपती यांचे साताऱ्यात मानद राज्य (1818-1839)

27 ब्रिटिश काळातील महाराष्ट्र

12 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• बॉम्बे प्रेसिडेन्सीची स्थापना — मुंबई राजधानी
• एल्फिन्स्टनचे प्रशासन — पहिले गव्हर्नर (1819-1827)
• मुंबई — व्यापारी आणि सांस्कृतिक केंद्र
• रेल्वेची सुरुवात — 16 एप्रिल 1853, बोरीबंदर ते ठाणे (भारतातील पहिली)
• शिक्षणाचा प्रसार — एल्फिन्स्टन कॉलेज (1856), डेक्कन कॉलेज (1864)
• मुंबई विद्यापीठाची स्थापना (1857)
• वर्तमानपत्रांची सुरुवात — “दर्पण” (1832, बाळशास्त्री जांभेकर)
• “प्रभाकर”, “ज्ञानप्रकाश”, “केसरी”, “मराठा” — महत्त्वाची वृत्तपत्रे
• दुष्काळ आणि महामारी — 1876-77 दुष्काळ, 1896 प्लेग
• आधुनिक उद्योग — कापड गिरण्या (1854 पासून)
• रामा कामती, कावसजी जहांगीर, टाटा घराणे — व्यापारी-उद्योगपती
• बंगाल विभाजनाविरुद्ध आंदोलन — महाराष्ट्रातील प्रतिसाद

28 1857 चा उठाव — महाराष्ट्रातील योगदान

10 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• 1857 च्या उठावाची पार्श्वभूमी — महाराष्ट्रात असंतोषाचे कारण
• नानासाहेब पेशवा (दुसरा) — दुसरा बाजीरावांचे दत्तक पुत्र, बिठूर
• नानासाहेब आणि कानपूर उठाव — महत्त्वाची भूमिका
• तात्या टोपे — नानासाहेबांचे विश्वासू सरदार
• तात्या टोपेंचा गनिमी कावा — मध्य भारतात मराठा शैलीने लढाई
• तात्या टोपेंना फाशी — 18 एप्रिल 1859, शिवपुरी
• राणी लक्ष्मीबाई — झाशीची राणी (मूळची मराठी)
• कोल्हापूर, सातारा, नाशिक येथील किरकोळ उठाव
• रंगो बापूजी गुप्ते — सातारच्या प्रतापसिंहांचे प्रतिनिधी, इंग्लंडला बोलणी
• 1857 नंतरचे महाराष्ट्र — ब्रिटिश सत्तेचे एकत्रीकरण

29 महाराष्ट्रातील समाजसुधारणा चळवळ

14 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• एकोणिसाव्या शतकातील महाराष्ट्र — सामाजिक प्रबोधनाचा काळ
• बाळशास्त्री जांभेकर (1810-1846) — “दर्पण” चे संस्थापक, आधुनिक मराठी पत्रकारितेचे जनक
• लोकहितवादी (गोपाळ हरि देशमुख) — “शतपत्रे”, सामाजिक टीका
• विष्णुशास्त्री पंडित — विधवा पुनर्विवाह आणि स्त्री शिक्षणासाठी कार्य
• म. ज्योतिराव फुले — पुढील स्वतंत्र topic मध्ये
• सावित्रीबाई फुले — स्त्री शिक्षणाची पहिली शिक्षिका, पुणे (1848)
• न्यायमूर्ती महादेव गोविंद रानडे (1842-1901) — प्रार्थना समाज, सामाजिक परिषद
• प्रार्थना समाज (1867) — आत्माराम पांडुरंग द्वारे स्थापित, मुंबई
• गणेश वासुदेव जोशी (सार्वजनिक काका), डॉ. आत्माराम पांडुरंग
• र. धों. कर्वे (1858-1962) — स्त्री शिक्षण, विधवा पुनर्विवाह, S.N.D.T विद्यापीठ संस्थापक
• पंडिता रमाबाई (1858-1922) — “शारदा सदन”, विधवांच्या उद्धारासाठी कार्य
• आर्य समाजाचा महाराष्ट्रावर प्रभाव
• थिओसॉफिकल सोसायटी — अड्यार पण मुंबईतही प्रभाव
• विठ्ठल रामजी शिंदे — डिप्रेस्ड क्लास मिशन (1906)

30 सत्यशोधक समाज आणि म. ज्योतिराव फुले

11 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• म. ज्योतिराव फुले (1827-1890) — महान समाजसुधारक, दलित-स्त्री शिक्षणाचे प्रणेते
• सावित्रीबाई फुले — पत्नी, सहयोगी आणि शिक्षिका
• बुधवारवाडा (पुणे) — पहिली मुलींची शाळा (1848)
• दलित-शूद्रांसाठी शाळा (1852) — पुणे
• सत्यशोधक समाजाची स्थापना (24 सप्टेंबर 1873) — पुणे
• सत्यशोधक समाजाची तत्त्वे — एक ईश्वर, मानवी समानता, ब्राह्मण पुरोहितशाहीला विरोध
• फुलेंचे ग्रंथ — “गुलामगिरी” (1873), “शेतकऱ्यांचा आसूड”, “तृतीय रत्न”, “ब्राह्मणाचे कसब”
• “महात्मा” पदवी (1888) — मुंबईत सार्वजनिक सभेकडून
• शाहू महाराज (कोल्हापूर) — सत्यशोधकी विचारांचे शासकीय कार्यान्वयन
• शाहू महाराजांचे आरक्षण (1902) — मागासवर्गीयांसाठी 50% आरक्षण
• सत्यशोधक चळवळीचा ब्राह्मणेतर चळवळीवर आणि बहुजन समाजावर प्रभाव

31 स्वातंत्र्य चळवळ — महाराष्ट्राचे योगदान

13 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसची स्थापना (1885) — मुंबई, गोकुळदास तेजपाल संस्कृत महाविद्यालय
• दादाभाई नौरोजी — “ग्रँड ओल्ड मॅन ऑफ इंडिया”, “पॉव्हर्टी अँड अनब्रिटिश रूल”
• फिरोजशाह मेहता — काँग्रेसचे अध्यक्ष, मुंबईचा बेताज बादशाह
• दिनशा वाचा, गणेश वासुदेव जोशी — मवाळ नेते
• 1907 चा सूरत पक्ष विभाजन — मवाळ-गरम पक्ष
• क्रांतिकारी चळवळ — अभिनव भारत संघटना (विनायक दामोदर सावरकर, 1904)
• चाफेकर बंधू — दामोदर, बाळकृष्ण, वासुदेव — रॅंडची हत्या (1897)
• अनंत कान्हेरे — कलेक्टर जॅक्सनची हत्या (नाशिक, 1909)
• मदनलाल धिंग्रा — कर्झन वायलीची हत्या (लंडन, 1909)
• विनायक दामोदर सावरकर (1883-1966) — “1857 चा स्वातंत्र्ययुद्ध”, अंदमान कारावास
• दामोदर हरि चाफेकर — “मराठ्याचा” लेखक
• नाशिक षड्यंत्र खटला (1910) — सावरकर बंधू
• होमरूल चळवळ (1916) — टिळक आणि अॅनी बेझंट

32 लोकमान्य टिळक आणि गरम पंथ

12 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• बाळ गंगाधर टिळक (1856-1920) — “लोकमान्य”, रत्नागिरी जिल्हा
• “केसरी” (मराठी) आणि “मराठा” (इंग्रजी) वृत्तपत्रे
• डेक्कन एज्युकेशन सोसायटी (1884) — गोपाळ गणेश आगरकरांसोबत
• फर्ग्युसन कॉलेज, पुणे — स्थापना
• गणेशोत्सव (1893) आणि शिवजयंती (1895) — सार्वजनिक उत्सवांना राष्ट्रीय रूप
• “स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध अधिकार आहे आणि तो मी मिळवणारच”
• 1897 चा देशद्रोह खटला — 18 महिन्यांची कैद
• सूरत पक्ष विभाजन (1907) — गरम पक्षाचे नेतृत्व
• राजद्रोह खटला (1908) — 6 वर्षांची कैद, मांडले (बर्मा) तुरुंगात
• “गीता रहस्य” (1915) — मांडले तुरुंगात रचना
• होमरूल लीग (1916) — “स्वराज्य प्राप्तीसाठी” चळवळ
• लखनौ करार (1916) — काँग्रेस-मुस्लिम लीग ऐक्य

33 डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि दलित चळवळ

14 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर (1891-1956) — महू (मध्य प्रदेश), मूळचे रत्नागिरी
• शिक्षण — एल्फिन्स्टन कॉलेज, कोलंबिया विद्यापीठ (PhD), लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स (DSc)
• “बहिष्कृत हितकारिणी सभा” (1924) — मुंबई
• “मूकनायक” (1920) आणि “बहिष्कृत भारत” (1927) — वृत्तपत्रे
• महाड सत्याग्रह (1927) — चवदार तळ्यावर पाणी पिण्याचा हक्क
• मनुस्मृती दहन (25 डिसेंबर 1927) — महाडमध्ये
• काळाराम मंदिर सत्याग्रह (नाशिक, 1930) — मंदिर प्रवेशाची मागणी
• गोलमेज परिषद (1930-1932) — दलितांचे प्रतिनिधित्व
• पूना करार (24 सप्टेंबर 1932) — गांधीजींसोबत, स्वतंत्र मतदारसंघाऐवजी आरक्षित जागा
• स्वतंत्र मजूर पक्ष (1936) आणि अनुसूचित जाति फेडरेशन (1942)
• संविधान मसुदा समितीचे अध्यक्ष (1947-1949) — भारतीय संविधानाचे शिल्पकार
• स्वतंत्र भारताचे प्रथम कायदा मंत्री (1947-1951)
• “अॅनिहिलेशन ऑफ कास्ट”, “हू वेअर द शूद्राज” — महत्त्वाचे ग्रंथ
• बौद्ध धर्मस्वीकार — 14 ऑक्टोबर 1956, नागपूर (दीक्षाभूमी), 5 लाख अनुयायांसह

34 संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ

12 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• 1947 स्वातंत्र्योत्तर भाषावार राज्यांची मागणी
• धार आयोग (1948) आणि जे.व्ही.पी. समिती (1949) — भाषावार राज्यांविरुद्ध
• संयुक्त महाराष्ट्र समिती (1956) — एस.एम. जोशी, पी.के. अत्रे, श्रीपाद अमृत डांगे
• फजल अली आयोग (राज्य पुनर्रचना आयोग, 1955)
• द्वैभाषिक मुंबई राज्य (1956-1960) — मराठी आणि गुजराती
• संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीची मागणी — मराठीभाषिक एकत्र राज्य आणि मुंबई राजधानी
• हुतात्म्यांचा त्याग — 21 नोव्हेंबर 1955 आणि नंतर 105/106 हुतात्मे (मुंबईतील गोळीबार)
• हुतात्मा चौक — फ्लोरा फाउंटन (मुंबई) येथे स्मारक
• आचार्य प्र. के. अत्रे — “मराठा” वृत्तपत्र, चळवळीचे प्रमुख प्रवक्ते
• एस.एम. जोशी, कॉम्रेड श्रीपाद अमृत डांगे, सेनापती बापट, ना. ग. गोरे
• संयुक्त महाराष्ट्राची स्थापना — 1 मे 1960
• यशवंतराव चव्हाण — महाराष्ट्राचे प्रथम मुख्यमंत्री

35 स्वातंत्र्योत्तर महाराष्ट्र (1960 नंतर)

13 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• 1 मे 1960 — महाराष्ट्र राज्याची स्थापना (महाराष्ट्र दिन)
• यशवंतराव चव्हाण (1960-1962) — प्रथम मुख्यमंत्री, “आधुनिक महाराष्ट्राचे शिल्पकार”
• मारोत्तराव कन्नमवार, वसंतराव नाईक — सुरुवातीचे मुख्यमंत्री
• वसंतराव नाईक (1963-1975) — हरितक्रांती, सर्वाधिक काळ मुख्यमंत्री
• शंकरराव चव्हाण, वसंतदादा पाटील, बॅरिस्टर ए. आर. अंतुले
• शरद पवार — 1978 मध्ये सर्वात तरुण मुख्यमंत्री, पुढे चार वेळा मुख्यमंत्री
• शिवसेनेची स्थापना (19 जून 1966) — बाळ ठाकरे, मुंबई
• दलित पँथर्स (1972) — नामदेव ढसाळ, राजा ढाले, ज. वि. पवार
• नक्षलवादी आणि कम्युनिस्ट चळवळी — विदर्भ, मराठवाडा
• 1992-93 मुंबई दंगली आणि बॉम्बस्फोट
• 1995 — शिवसेना-भाजप युती सरकार (मनोहर जोशी मुख्यमंत्री)
• विदर्भ-मराठवाडा वेगळ्या राज्याच्या मागण्या आणि शेतकरी आत्महत्या समस्या
• आधुनिक महाराष्ट्र — आर्थिक राजधानी मुंबई, IT-शिक्षण-उद्योगाचे केंद्र, विविधांगी विकास