हवामानावर परिणाम करणारे घटक
परिचय — हवामानावर परिणाम करणारे घटक
महाराष्ट्राचे हवामान अनेक भौगोलिक घटकांचा परिणाम आहे. अक्षांश, समुद्र, सह्याद्री पर्वतरांग आणि मान्सूनी वारे हे मुख्य घटक आहेत जे महाराष्ट्राच्या विविध भागांमध्ये तापमान, आर्द्रता आणि पर्जन्यमान यांमध्ये भिन्नता निर्माण करतात. MPSC परीक्षेसाठी या घटकांचे गहन ज्ञान आवश्यक आहे.
हवामानावर परिणाम करणारे मुख्य घटक
महाराष्ट्र उष्णकटिबंधीय क्षेत्रात स्थित असून त्याचा विस्तार 12°N ते 22°N अक्षांश आणि 72°E ते 80°E रेखांश दरम्यान आहे. या विविध भौगोलिक स्थितीमुळे राज्यातील हवामान एकसमान नाही. उत्तरेकडील भाग दक्षिणेकडील भागापेक्षा अधिक उष्ण आहे, तर पश्चिमेकडील कोंकण समुद्राचा प्रभाव असल्याने अधिक दमट आहे.
अक्षांश आणि तापमान
अक्षांश हा हवामान निर्धारणाचा सर्वाधिक महत्वाचा घटक आहे. सूर्याची किरणे अक्षांशावर अवलंबून असतात. महाराष्ट्रात उत्तरेकडे जाताना अक्षांश वाढतो आणि तापमान कमी होते, तर दक्षिणेकडे जाताना अक्षांश कमी होतो आणि तापमान वाढते.
अक्षांशानुसार तापमान भिन्नता
| भाग | अक्षांश | उन्हाळ्यातील तापमान | हिवाळ्यातील तापमान | वैशिष्ट्य |
|---|---|---|---|---|
| उत्तर महाराष्ट्र | 20°N–22°N | 38–42°C | 15–20°C | खंडीय हवामान |
| मध्य महाराष्ट्र | 18°N–20°N | 35–38°C | 18–22°C | मध्यम खंडीय |
| दक्षिण महाराष्ट्र | 15°N–18°N | 32–35°C | 20–24°C | समशीतोष्ण |
| कोंकण | 12°N–18°N | 28–32°C | 22–26°C | समुद्र प्रभाव |
अक्षांशाचा परिणाम सूर्य किरणांच्या कोनावर अवलंबून असतो. विषुववृत्तीजवळ (कमी अक्षांश) सूर्य किरणे लंबवत पडतात आणि अधिक उष्णता मिळते. ध्रुवांकडे (जास्त अक्षांश) किरणे तिरकस पडतात आणि कमी उष्णता मिळते. महाराष्ट्रातील नागपूर (21°N) आणि चंद्रपूर (20°N) हे उत्तरेकडील जिल्हे असून येथे उन्हाळा अत्यंत उष्ण असतो.
- सूर्य किरणांचा कोन: विषुववृत्तीजवळ 90°, ध्रुवांकडे 0° — अक्षांश जास्त = कोन कमी = उष्णता कमी
- दिवसाची लांबी: अक्षांश जास्त असल्यास उन्हाळ्यात दिवस लांब आणि हिवाळ्यात रात लांब असते
- वायुमंडलीय दाब: विषुववृत्तीजवळ कमी दाब (मान्सून), ध्रुवांकडे उच्च दाब (शीतल वारे)
- महाराष्ट्रातील प्रभाव: दक्षिण कोंकण (12°N) सर्वाधिक उष्ण, उत्तर विदर्भ (22°N) अधिक थंड
समुद्राचा प्रभाव
समुद्र हवामानावर अत्यंत महत्वाचा प्रभाव टाकतो. महाराष्ट्राचा पश्चिमेकडील भाग अरब समुद्रने घेरलेला आहे, ज्यामुळे कोंकण प्रदेश अधिक दमट आणि सम हवामान असलेला आहे. समुद्र पृथ्वीपेक्षा हळू गरम होतो आणि हळू थंड होतो, ज्यामुळे समुद्रजवळील भागांमध्ये तापमान भिन्नता कमी असते.
समुद्र आणि स्थलाचे तापमान गुणधर्म
- हळू गरम होतो
- हळू थंड होतो
- विशिष्ट उष्णता जास्त
- तापमान सम राहते
- वर्षभर 24–28°C
- द्रुत गरम होतो
- द्रुत थंड होतो
- विशिष्ट उष्णता कमी
- तापमान भिन्नता जास्त
- उन्हाळा 40–47°C, हिवाळा 5–15°C
कोंकण प्रदेश (मुंबई, रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग) समुद्राच्या सीमेवर असल्याने येथे वर्षभर तापमान 24–32°C दरम्यान राहते. उन्हाळा आणि हिवाळा यांमध्ये तापमान भिन्नता केवळ 8–10°C असते. याउलट, विदर्भ प्रदेश (नागपूर, चंद्रपूर, यवतमाळ) समुद्रापासून दूर असल्याने येथे उन्हाळा अत्यंत उष्ण (40–47°C) आणि हिवाळा अत्यंत थंड (5–10°C) असतो. तापमान भिन्नता 35–42°C असते.
समुद्राचे विशिष्ट प्रभाव महाराष्ट्रात
| प्रभाव | कोंकण (समुद्रजवळ) | पठार (समुद्रापासून दूर) |
|---|---|---|
| तापमान भिन्नता | 8–10°C (कमी) | 35–42°C (जास्त) |
| आर्द्रता | 70–90% (अत्यंत दमट) | 30–50% (कमी दमट) |
| वर्षा | 2000–3500 मिमी (जास्त) | 600–1000 मिमी (कमी) |
| हवेचा प्रकार | समशीतोष्ण आणि सम | खंडीय (चरम) |
सह्याद्री पर्वतरांग
सह्याद्री (पश्चिमी घाट) महाराष्ट्राचा सर्वाधिक महत्वाचा भौगोलिक घटक आहे. हा पर्वतरांग उत्तरेकडून दक्षिणेकडून राज्यातून जातो आणि 1000–1500 मीटर उंचीचा आहे. सह्याद्रीचा मुख्य प्रभाव मान्सूनी वारेवर पडतो. पश्चिमेकडून येणारे मान्सूनी वारे सह्याद्रीला धडकतात, ज्यामुळे पश्चिमेकडील भागात अत्यंत वर्षा होते, तर पूर्वेकडील भागात वर्षा कमी असते.
सह्याद्रीचे वर्षा प्रभाव
अधिक वर्षा:
- 2000–3500 मिमी वार्षिक
- मान्सून सरळ धडकतो
- रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग सर्वाधिक
- वनस्पती घनदाट
कमी वर्षा:
- 600–1000 मिमी वार्षिक
- मान्सून कमजोर होतो
- अहमदनगर, औरंगाबाद सूखा
- वनस्पती विरळ
सह्याद्रीच्या पश्चिमेकडील ढालावर वर्षा छाया प्रभाव (Rain Shadow Effect) नाही, कारण मान्सून सरळ येतो. परंतु पूर्वेकडील ढालावर वर्षा छाया प्रभाव असतो. मान्सूनी वारे सह्याद्रीला ओलांडताना आर्द्रता गमावतात, ज्यामुळे पूर्वेकडील भागात कमी वर्षा होते.
सह्याद्रीचे उंचीचे प्रभाव
मान्सूनी वारे आणि पवन प्रणाली
मान्सून हा महाराष्ट्राचे हवामान निर्धारण करणारा सर्वाधिक महत्वाचा घटक आहे. दक्षिण-पश्चिम मान्सून (जून–सप्टेंबर) महाराष्ट्रात वर्षा आणतो, तर उत्तर-पूर्व मान्सून (नोव्हेंबर–फेब्रुवारी) शुष्क हवामान आणतो. मान्सूनी वारे वायुदाब भिन्नतामुळे निर्माण होतात.
मान्सूनी वारे आणि ऋतू
| मान्सून | काल | दिशा | प्रभाव | महाराष्ट्रातील परिणाम |
|---|---|---|---|---|
| दक्षिण-पश्चिम | जून–सप्टेंबर | समुद्रापासून स्थलाकडे | आर्द्र, वर्षा | पावसाळा, कोंकणात 2000–3500 मिमी |
| उत्तर-पूर्व | नोव्हेंबर–फेब्रुवारी | स्थलापासून समुद्राकडे | शुष्क, थंड | हिवाळा, कमी वर्षा, तापमान 15–22°C |
| पश्चिम | मार्च–मे | अनियमित | उष्ण, शुष्क | उन्हाळा, तापमान 35–47°C |
दक्षिण-पश्चिम मान्सून अरब समुद्रातून आर्द्र वारे आणतो. हे वारे सह्याद्रीला धडकतात आणि पश्चिमेकडील भागात अत्यंत वर्षा होते. मान्सून जून मध्य भागात आरंभ होतो आणि सप्टेंबर अखेरीस संपतो. उत्तर-पूर्व मान्सून हिमालयातून शुष्क वारे आणतो. हे वारे महाराष्ट्रातून पूर्वेकडून पश्चिमेकडे जातात आणि कमी वर्षा आणतात.
मान्सूनी वारे आणि पवन प्रणाली
उन्हाळ्यात स्थल समुद्रापेक्षा अधिक गरम होतो, ज्यामुळे कमी दाब निर्माण होतो. समुद्रातून उच्च दाबाचे वारे स्थलाकडे येतात.
पृथ्वीचे परिभ्रमण वारे यांना विचलित करते. उत्तर गोलार्धात वारे उजवीकडे विचलित होतात, ज्यामुळे दक्षिण-पश्चिम दिशेने येतात.
सह्याद्री पर्वतरांग मान्सूनी वारे अवरोधित करतो. पश्चिमेकडील ढालावर वर्षा, पूर्वेकडील ढालावर सूखा.
- दक्षिण-पश्चिम मान्सून (गर्जन मान्सून): जून मध्य भागात आरंभ, सप्टेंबर अखेरीस संपतो. कोंकणात 2000–3500 मिमी, विदर्भात 600–1000 मिमी वर्षा.
- उत्तर-पूर्व मान्सून (हिवाळी मान्सून): नोव्हेंबर आरंभ, फेब्रुवारी संपतो. शुष्क आणि थंड हवामान. तापमान 15–22°C.
- पश्चिम पवन (उन्हाळी पवन): मार्च–मे काल. अनियमित, उष्ण आणि शुष्क. तापमान 35–47°C. आंधी आणि गर्जना होऊ शकते.
- स्थानीय पवन: समुद्र-स्थल पवन, पर्वत-घाटी पवन, पठार पवन यांचा स्थानिक प्रभाव.
Leave a Reply