इतर जलविद्युत — भिरा, खोपोली, भिवपुरी (टाटा), पैठण, येलदरी

महाराष्ट्र भारताचा दुसरा सर्वात मोठा वीज उत्पादक राज्य असून त्याचे जलविद्युत संसाधन अत्यंत महत्त्वाचे आहे. कोयना प्रकल्पाव्यतिरिक्त, महाराष्ट्रात भिरा, खोपोली, भिवपुरी (टाटा), पैठण आणि येलदरी असे पाच महत्त्वाचे लघु व मध्यम जलविद्युत प्रकल्प आहेत जे राज्याच्या ऊर्जा उत्पादनात महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावतात.

हे प्रकल्प कृष्णा, कोयना, भीमा आणि इतर नद्यांवर बांधलेले आहेत. या प्रकल्पांचा विकास 1950 च्या दशकानंतर सुरू झाला आणि ते महाराष्ट्रातील कृषी सिंचन व वीज उत्पादन दोन्हीसाठी महत्त्वाचे आहेत. MPSC परीक्षेसाठी या प्रकल्पांचे स्थान, क्षमता, नद्या आणि महत्त्व समजणे अत्यंत आवश्यक आहे.

भिरा जलविद्युत प्रकल्प महाराष्ट्रातील सर्वात महत्त्वाचा लघु प्रकल्प मानला जातो. हा प्रकल्प कृष्णा नदीवर सातारा जिल्ह्यात स्थित आहे आणि 1960 मध्ये पूर्ण झाला.

भिरा प्रकल्पाचे बांध 61 मीटर उंच आहे. या प्रकल्पाचे जलाशय भिरा लेक म्हणून ओळखले जाते. हा प्रकल्प सिंचन आणि वीज उत्पादन दोन्ही उद्देशांसाठी वापरला जातो. भिरा प्रकल्पामुळे सातारा आणि सांगली जिल्ह्यातील कृषी विकास झाला आहे.

महाराष्ट्रातील खोपोली, भिवपुरी (टाटा) आणि पैठण हे तीन महत्त्वाचे जलविद्युत प्रकल्प आहेत जे कोयना नदीच्या प्रणालीवर बांधलेले आहेत. हे प्रकल्प कोयना प्रकल्पाच्या पूरक म्हणून कार्य करतात.

खोपोली प्रकल्प

खोपोली कोयना नदीवर सातारा जिल्ह्यात स्थित आहे. या प्रकल्पाची क्षमता 64 MW आहे. हा प्रकल्प 1964 मध्ये पूर्ण झाला. खोपोली प्रकल्पामुळे कोयना जलाशयातून अतिरिक्त जल वापरून वीज उत्पादन केले जाते.

भिवपुरी (टाटा) प्रकल्प

भिवपुरी (टाटा) हा कोयना नदीवरील सर्वात मोठा लघु प्रकल्प आहे. याची क्षमता 220 MW आहे आणि 1969 मध्ये पूर्ण झाले. या प्रकल्पाचे नाव टाटा हाइड्रो इलेक्ट्रिक पावर कंपनीच्या नावावर आहे. भिवपुरी प्रकल्प कोयना प्रणालीतील सर्वात महत्त्वाचा पूरक प्रकल्प आहे.

पैठण प्रकल्प

पैठण भीमा नदीवर औरंगाबाद जिल्ह्यात स्थित आहे. या प्रकल्पाची क्षमता 130 MW आहे आणि 1982 मध्ये पूर्ण झाले. पैठण प्रकल्प औरंगाबाद आणि परिसरातील वीज पुरवठ्यासाठी महत्त्वाचा आहे. हा प्रकल्प सिंचन आणि वीज उत्पादन दोन्ही उद्देशांसाठी वापरला जातो.

येलदरी जलविद्युत प्रकल्प महाराष्ट्रातील एक महत्त्वाचा लघु प्रकल्प आहे. हा प्रकल्प कृष्णा नदीवर सातारा जिल्ह्यात स्थित आहे आणि 1989 मध्ये पूर्ण झाला.

येलदरी प्रकल्प भिरा प्रकल्पाच्या खाली कृष्णा नदीवर बांधलेला आहे. या प्रकल्पाचे बांध 47 मीटर उंच आहे. येलदरी प्रकल्पामुळे कृष्णा नदीचा जल अधिकतम उपयोग केला जातो. हा प्रकल्प कास्केड सिस्टम (पाणी एका प्रकल्पातून दुसऱ्या प्रकल्पात वाहणे) चा भाग आहे.

येलदरी प्रकल्पाचे महत्त्व

• जल संसाधनांचा अधिकतम उपयोग: भिरा प्रकल्पातून येणारा पाणी येलदरीमध्ये वापरला जातो
• वीज उत्पादन वृद्धि: कृष्णा नदी प्रणालीतून अतिरिक्त 180 MW वीज मिळते
• सिंचन सुविधा: सातारा जिल्ह्यातील कृषी विकास
• बाढ नियंत्रण: मान्सूनकाळी पाणी साठवून बाढ रोखणे

महाराष्ट्रातील लघु जलविद्युत प्रकल्पांचे तुलनात्मक विश्लेषण केल्यास भिरा सर्वात महत्त्वाचा असून खोपोली, भिवपुरी, पैठण आणि येलदरी पूरक भूमिका बजावतात.

भौगोलिक वितरण

हे पाच प्रकल्प महाराष्ट्रातील विविध भागांमध्ये स्थित आहेत:

• सातारा जिल्हा: भिरा, खोपोली, भिवपुरी (टाटा), येलदरी — कृष्णा आणि कोयना नद्यांवर
• औरंगाबाद जिल्हा: पैठण — भीमा नदीवर

ऊर्जा उत्पादनात योगदान

या पाच प्रकल्पांची एकूण क्षमता सुमारे 1034 MW आहे. हे महाराष्ट्रातील जलविद्युत उत्पादनात महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावतात. कोयना प्रकल्पाच्या (~1960 MW) तुलनेत हे प्रकल्प अर्धेच क्षमता प्रदान करतात, परंतु विविध नद्यांवर असल्यामुळे राज्यातील वीज पुरवठा संतुलित राहतो.

महत्त्वाचे बिंदू (Rajasthan Govt Exam Preparation साठी)

• भिरा: सर्वात मोठा लघु प्रकल्प, 1960, कृष्णा, 440 MW
• खोपोली: सर्वात लहान, 1964, कोयना, 64 MW
• भिवपुरी (टाटा): निजी कंपनी, 1969, कोयना, 220 MW
• पैठण: भीमा नदीवर (फरक लक्षात घ्या!), 1982, औरंगाबाद, 130 MW
• येलदरी: सर्वात नवीन, 1989, कृष्णा, 180 MW, कास्केड सिस्टम