खेडची लढाई (1707)

खेडची लढाई (Battle of Khed) हे 1707शाहू महाराज आणि ताराबाई यांच्यात मराठा सिंहासनाचा नियंत्रण मिळवण्यासाठी युद्ध झाले. हे युद्ध मराठा साम्राज्याच्या इतिहासात एक महत्त्वपूर्ण टर्निंग पॉइंट होते, कारण यामुळे शाहू महाराज मराठा सत्तेचे प्रमुख नेता बनले आणि पेशवाई प्रणालीची स्थापना झाली.

औरंगजेबच्या मृत्यूनंतर (1707) शाहू महाराज मुघल कैदेतून सुटले आणि मराठा साम्राज्यावर आपला दावा मांडला. परंतु त्याच वेळी ताराबाई (संभाजीची विधवा) आपल्या अल्पवयीन पुत्र शिवाजी द्वितीय (राजाराम द्वितीय) च्या नावाने सत्ता चालवत होती. या दोन्ही पक्षांमधील संघर्ष खेडच्या लढाईमध्ये निर्णायक झाला.

शाहू महाराज (1682-1749) हा संभाजी महाराजचा पुत्र होता. संभाजीचा मृत्यू 1689 मध्ये औरंगजेबने केला आणि शाहू तेव्हा मुघल कैदेत पडला. 18 वर्षे कैदेत राहून 1707 मध्ये औरंगजेबच्या मृत्यूनंतर तो सुटला.

ताराबाई हिची संभाजीची विधवा होती. संभाजीच्या मृत्यूनंतर तिने आपल्या अल्पवयीन पुत्र शिवाजी द्वितीय (राजाराम द्वितीय) च्या नावाने मराठा साम्राज्य चलवले. ताराबाई एक शक्तिशाली आणि चतुर राजकारणी होती, ज्यांनी औरंगजेबच्या विरुद्ध लढा चालू ठेवला.

लढाईचे मुख्य कारण

सैन्य संघटन

शाहू पक्षाचे सेनापती: धनाजी जाधव हा शाहूचा मुख्य सेनापती होता. तो एक अनुभवी सैनिक आणि राजकारणी होता. दिलेर खान आणि इतर मराठा सरदारांनी शाहूला समर्थन दिले.

ताराबाई पक्षाचे सेनापती: खांडेराव डोळे आणि संभाजी राव भोसले यांनी ताराबाईचे नेतृत्व केले. ताराबाई स्वतः एक सक्षम सैनिक नेता होती आणि तिने आपल्या सेनेचा व्यक्तिगत नेतृत्व केले.

लढाईचा कालक्रम

लढाईचे विवरण

खेडची लढाई 10 मे 1707 रोजी लढवली गेली. हे लढाई पुणे जिल्ह्यातील खेड येथे झाले. दोन्ही सेनांमध्ये भीषण संघर्ष झाला. शाहूचे सेनापती धनाजी जाधव यांनी अत्यंत कुशल रणनीती वापरली. ताराबाई पक्षाचे सेना सुरुवातीला मजबूत होते, परंतु धनाजी जाधवच्या रणनीतीमुळे शाहूचे सेना विजयी झाले.

लढाईमध्ये खांडेराव डोळे आणि इतर ताराबाई पक्षाचे सरदार मारले गेले. ताराबाई स्वतः युद्धभूमीतून पळून गेली. शाहूचा विजय पूर्ण आणि निर्णायक होता.

शाहूचा विजय

खेडची लढाई शाहूचे निर्णायक विजय होते. या विजयानंतर शाहू महाराज मराठा साम्राज्याचे प्रमुख नेता बनले. तो पुणे येथे आपली राजधानी स्थापित केली आणि मराठा साम्राज्यावर नियंत्रण मिळवले.

तात्कालिक परिणाम

दीर्घकालीन परिणाम

पेशवाई प्रणालीची स्थापना: शाहूने 1713 मध्ये बालाजी विश्वनाथ यांना पेशवा नियुक्त केले. यामुळे पेशवाई प्रणाली स्थापित झाली, ज्यामुळे मराठा साम्राज्य आणखी शक्तिशाली बनला.

मराठा साम्राज्यचा विस्तार: शाहूच्या काळात मराठा साम्राज्य तीव्र गतीने विस्तारित झाले. चौथ आणि सरदेशमुखीचे अधिकार मिळून मराठा शक्ती वाढली.

सरदारांचे घराणे: खेडची लढाई आणि शाहूचे विजय यानंतर शिंदे, होळकर, गायकवाड आणि भोसले यांसारख्या मराठा सरदारांचे घराणे शक्तिशाली बनले.

द्रुत पुनरावलोकन

इंटरॅक्टिव प्रश्न

परीक्षा प्रश्न