Home»Economy of Maharashtra – महाराष्ट्राची अर्थव्यवस्था»क्लस्टर डेव्हलपमेंट प्रोग्रॅम — पारंपरिक हस्तकला आणि उद्योगांना प्रोत्साहन

क्लस्टर डेव्हलपमेंट प्रोग्रॅम

पारंपरिक हस्तकला आणि उद्योगांना प्रोत्साहन

Rajasthan Govt Exam Preparation MPSC अर्थव्यवस्था

📋 विषय-सूची

1 क्लस्टर डेव्हलपमेंट प्रोग्रॅम — परिचय 2 महाराष्ट्रातील प्रमुख क्लस्टर्स 3 क्लस्टर विकास योजना — उद्देश्य आणि लाभ 4 पारंपरिक हस्तकला क्षेत्र — संरक्षण आणि आधुनिकीकरण 5 सरकारी योजना आणि वित्त सहाय्य 6 परीक्षा प्रश्न आणि सारांश

खण्ड 1

क्लस्टर डेव्हलपमेंट प्रोग्रॅम — परिचय

क्लस्टर डेव्हलपमेंट प्रोग्रॅम हा महाराष्ट्र सरकारचा एक महत्वाचा पहल आहे जो पारंपरिक हस्तकला, लघु उद्योग आणि सूक्ष्म उद्योगांना एकत्रित करून त्यांचा विकास करतो. या प्रोग्रॅमचा मुख्य उद्देश्य स्थानिक कारिगरांना आधुनिक तंत्रज्ञान, बाजार संपर्क आणि वित्तीय सहाय्य प्रदान करणे हे आहे.

50+ सक्रिय क्लस्टर्स महाराष्ट्रात

5 लाख+ कारिगर लाभान्वित

₹500 कोटी+ गुंतवणूक

क्लस्टर डेव्हलपमेंट म्हणजे काय?

क्लस्टर डेव्हलपमेंट हा एक भौगोलिक दृष्टिकोन आहे जेथे एकाच प्रकारचे किंवा संबंधित उद्योग एका विशिष्ट क्षेत्रात केंद्रित असतात. महाराष्ट्रात चिखली पॉटरी क्लस्टर, औरंगाबाद सिल्क क्लस्टर, जयपूर पॉटरी क्लस्टर आणि पुणे लकडी कारुकार्य क्लस्टर हे प्रमुख उदाहरणे आहेत.

ℹ️

क्लस्टर विकास परिभाषा क्लस्टर डेव्हलपमेंट म्हणजे एकाच क्षेत्रातील समान किंवा पूरक उद्योगांना एकत्रित करून त्यांचे सामूहिक विकास करणे, जेणेकरून त्यांची उत्पादकता, गुणवत्ता आणि बाजार क्षमता वाढते.

क्लस्टर विकासाचे महत्व

सामूहिक शक्ती: लहान उद्योग एकत्रित होऊन मोठ्या ऑर्डर पूर्ण करू शकतात
तंत्रज्ञान हस्तांतरण: अत्याधुनिक मशीनरी आणि तंत्रज्ञान सर्व कारिगरांना उपलब्ध होते
बाजार संपर्क: निर्यात बाजारांमध्ये प्रवेश सहज होतो
कौशल विकास: प्रशिक्षण कार्यक्रमांद्वारे कारिगरांचे कौशल वाढते
वित्तीय सहाय्य: सरकारी योजनांद्वारे कर्ज आणि अनुदान मिळते

खण्ड 2

महाराष्ट्रातील प्रमुख क्लस्टर्स

महाराष्ट्र भारतातील सर्वाधिक विकसित क्लस्टर्सचे केंद्र आहे. येथे पारंपरिक हस्तकला, वस्त्र, मातीचे पात्र, लकडी कारुकार्य आणि धातु कारुकार्य यांचे विविध क्लस्टर्स कार्यरत आहेत.

क्लस्टरचे नाव	स्थान	उद्योग प्रकार	कारिगर संख्या
चिखली पॉटरी क्लस्टर	अहमदनगर जिल्हा	मातीचे पात्र, मूर्ती	15,000+
औरंगाबाद सिल्क क्लस्टर	औरंगाबाद	रेशीम वस्त्र	25,000+
पुणे लकडी कारुकार्य	पुणे	लकडी फर्निचर, कारुकार्य	12,000+
नाशिक काचेचे मणिहार	नाशिक	काचेचे मणिहार, दिवे	8,000+
कोल्हापूर धातु कारुकार्य	कोल्हापूर	तांबे, पितळ कारुकार्य	10,000+
सांगली हाতमुद्रित वस्त्र	सांगली	हातमुद्रित साड़ी, कपडे	18,000+

चिखली पॉटरी क्लस्टर — विस्तृत माहिती

चिखली हे अहमदनगर जिल्ह्यातील एक छोटे गावात आहे, परंतु येथे 15,000 हून अधिक कारिगर मातीचे पात्र, मूर्ती आणि सजावटीचे वस्तू बनवतात. या क्लस्टरचा इतिहास 300 वर्षांपुरता जातो. येथील कारिगरांचे काम आंतरराष्ट्रीय बाजारात अत्यंत प्रसिद्ध आहे.

चिखली क्लस्टर — मुख्य विशेषता

स्थापना: 18वी शतक

चिखली पॉटरी क्लस्टर भारतातील सर्वाधिक विकसित हस्तकला क्लस्टर्सपैकी एक आहे. येथे परिवारांच्या पीढ्या-दर-पीढ्या मातीचे काम करत आहेत.

निर्यात: ₹50 कोटी वार्षिक GI टॅग: 2008 मध्ये प्राप्त कर्मचारी: 15,000+

✅

GI टॅग (भौगोलिक संकेत) चिखली पॉटरीला 2008 मध्ये GI (Geographical Indication) टॅग प्राप्त झाला, ज्यामुळे त्याचे मूळ आणि गुणवत्ता आंतरराष्ट्रीय स्तरावर मान्य झाली.

खण्ड 3

क्लस्टर विकास योजना — उद्देश्य आणि लाभ

महाराष्ट्र सरकारचा क्लस्टर डेव्हलपमेंट प्रोग्रॅम पारंपरिक हस्तकला आणि लघु उद्योगांचे आधुनिकीकरण करण्यासाठी एक व्यापक योजना आहे. या योजनेचे मुख्य उद्देश्य कारिगरांचे आय वाढवणे, रोजगार निर्माण करणे आणि पारंपरिक कला संरक्षित करणे हे आहे.

योजनेचे मुख्य उद्देश्य

🎯 आधुनिकीकरण

पारंपरिक तंत्रांचे आधुनिक तंत्रज्ञानासह संयोजन करून उत्पादकता वाढवणे.

💼 बाजार विस्तार

स्थानिक, राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय बाजारांमध्ये प्रवेश सुलभ करणे.

🏆 गुणवत्ता सुधार

उत्पादनाची गुणवत्ता आंतरराष्ट्रीय मानकांनुसार सुधारणे.

👥 कौशल विकास

कारिगरांना नवीन तंत्र आणि डिजिटल कौशल शिकवणे.

💰 वित्तीय सहाय्य

कर्ज, अनुदान आणि सरकारी सहायता प्रदान करणे.

🎨 कला संरक्षण

पारंपरिक कला आणि संस्कृती संरक्षित करणे.

क्लस्टर विकास योजनेचे लाभ

सामूहिक शक्ती: एकत्रित होऊन मोठ्या ऑर्डर पूर्ण करू शकतात
कम खर्च: कच्चा माल सामूहिकरित्या खरेदी करून खर्च कमी होतो
तंत्रज्ञान उपलब्धता: सरकारी मशीनरी आणि उपकरणे सर्वांना उपलब्ध
प्रशिक्षण: विनामूल्य प्रशिक्षण कार्यक्रम
बाजार संपर्क: सरकार निर्यात बाजारांमध्ये संपर्क साधते

रोजगार निर्माण: लाखो लोकांना रोजगार मिळते
निर्यात वाढ: पारंपरिक उत्पादनांचा निर्यात वाढतो
विदेशी मुद्रा: निर्यातीद्वारे विदेशी मुद्रा मिळते
सांस्कृतिक संरक्षण: पारंपरिक कला जतन होते
ग्रामीण विकास: ग्रामीण क्षेत्रांचा आर्थिक विकास होतो

पारंपरिक कला जतन: हजारो वर्षांची कला संरक्षित राहते
सांस्कृतिक गौरव: भारतीय संस्कृती विश्वभर ज्ञात होते
पर्यटन: क्लस्टर्स पर्यटन आकर्षण बनतात
सामाजिक स्थिरता: ग्रामीण लोकांचे पलायन कमी होते
महिला सशक्तिकरण: महिलांना स्वतंत्र आय मिळते

📊

क्लस्टर विकास — संख्यात्मक प्रभाव महाराष्ट्रातील 50+ क्लस्टर्समध्ये 5 लाख हून अधिक कारिगर कार्यरत आहेत, ज्यांची वार्षिक उत्पादन मूल्य ₹2,000 कोटी हून अधिक आहे.

खण्ड 4

पारंपरिक हस्तकला क्षेत्र — संरक्षण आणि आधुनिकीकरण

पारंपरिक हस्तकला भारतीय संस्कृतीचा अभिन्न अंग आहे. महाराष्ट्रातील विविध हस्तकला क्षेत्र जसे की मातीचे पात्र, वस्त्र, लकडी कारुकार्य आणि धातु कारुकार्य यांचे संरक्षण करणे आणि आधुनिकीकरण करणे हा क्लस्टर डेव्हलपमेंट प्रोग्रॅमचा मुख्य उद्देश्य आहे.

पारंपरिक हस्तकला — प्रमुख प्रकार

🏺 मातीचे पात्र

चिखली, खर्डा, पाचोड — मातीचे पात्र, मूर्ती आणि सजावटीचे वस्तू. हजारो वर्षांचा इतिहास. आंतरराष्ट्रीय बाजारात उच्च मागणी.

🧵 रेशीम वस्त्र

औरंगाबाद, मुंबई — रेशीम साड़ी, साड़ी, कपडे. औरंगाबाद सिल्क विश्वविख्यात. GI टॅग प्राप्त.

🎨 हातमुद्रित वस्त्र

सांगली, कोल्हापूर — हातमुद्रित साड़ी, कपडे. ब्लॉक प्रिंटिंग तंत्र. पर्यावरण अनुकूल.

🪵 लकडी कारुकार्य

पुणे, सांगली — लकडी फर्निचर, खेळणे, सजावटीचे वस्तू. पारंपरिक डिजाइन आणि आधुनिक शैली.

⚒️ धातु कारुकार्य

कोल्हापूर, औरंगाबाद — तांबे, पितळ, लोह कारुकार्य. मूर्ती, दिवे, भांडे. कला आणि उपयोगिता.

🪞 काचेचे मणिहार

नाशिक — काचेचे मणिहार, दिवे, सजावटीचे वस्तू. परंपरागत तंत्र. निर्यात बाजारात मांग.

संरक्षण आणि आधुनिकीकरणाचे उपाय

🎓 कौशल विकास

तरुणांना पारंपरिक कला शिकवण्यासाठी प्रशिक्षण केंद्र स्थापन करणे. डिजिटल कौशल आणि आधुनिक डिजाइन शिकवणे.

🏭 तंत्रज्ञान उन्नयन

आधुनिक मशीनरी, उपकरणे आणि तंत्रज्ञान उपलब्ध करणे. पारंपरिक आणि आधुनिक तंत्रांचा समन्वय.

🌍 बाजार विस्तार

निर्यात बाजारांमध्ये प्रवेश, ई-कॉमर्स प्लॅटफॉर्म, अंतरराष्ट्रीय प्रदर्शनी.

🏛️ GI टॅग आणि ब्रांडिंग

भौगोलिक संकेत (GI) टॅग प्राप्त करणे, ब्रांड निर्माण, गुणवत्ता प्रमाणीकरण.

📝 पारंपरिक हस्तकला संरक्षण सूत्र C – A – R – E

C = Conservation (संरक्षण) — पारंपरिक तंत्र जतन करणे A = Advancement (उन्नयन) — आधुनिक तंत्रज्ञान समाविष्ट करणे R = Recognition (मान्यता) — GI टॅग आणि अंतरराष्ट्रीय मान्यता E = Employment (रोजगार) — कारिगरांना रोजगार आणि आय

✍️

MAINS उत्तर — पारंपरिक हस्तकला संरक्षण पारंपरिक हस्तकला भारतीय संस्कृतीचा अभिन्न अंग आहे. क्लस्टर डेव्हलपमेंट प्रोग्रॅमद्वारे या कलांचे संरक्षण करताना आधुनिकीकरण करणे हा मुख्य उद्देश्य आहे. GI टॅग, तंत्रज्ञान उन्नयन, कौशल विकास आणि बाजार विस्तारद्वारे पारंपरिक हस्तकला क्षेत्र आर्थिकदृष्ट्या मजबूत होत आहे.

खण्ड 5

सरकारी योजना आणि वित्त सहाय्य

क्लस्टर डेव्हलपमेंट प्रोग्रॅमचा यश त्याच्या पाठीशी असलेल्या सरकारी योजना आणि वित्तीय सहाय्यावर अवलंबून आहे. महाराष्ट्र सरकार आणि भारत सरकार दोन्ही विविध योजनांद्वारे क्लस्टर विकासाला वित्तीय सहाय्य प्रदान करतात.

महत्वाचे सरकारी योजना

योजनेचे नाव	संचालक	मुख्य लाभ	पात्रता
PMEGP (प्रधानमंत्री रोजगार निर्मिती योजना)	भारत सरकार	₹25 लाख तक कर्ज, 35% अनुदान	नवीन उद्यमी, MSME
CMEGP (मुख्यमंत्री रोजगार निर्मिती कार्यक्रम)	महाराष्ट्र सरकार	₹10 लाख तक कर्ज, 50% अनुदान	महाराष्ट्र निवासी
CLCSS (क्लस्टर विकास योजना)	MSME मंत्रालय	क्लस्टर विकास, तंत्रज्ञान उन्नयन	पंजीकृत क्लस्टर्स
Udyam पोर्टल	भारत सरकार	विनामूल्य MSME नोंदणी	सर्व MSME
SIDBI कर्ज योजना	SIDBI (Small Industries Development Bank of India)	कम व्याजदरात कर्ज	पंजीकृत MSME

वित्तीय सहाय्य प्रक्रिया

प्रधानमंत्री रोजगार निर्मिती योजना (PMEGP) हा भारत सरकारचा प्रमुख कार्यक्रम आहे.

कर्ज रक्कम: ₹25 लाख तक
अनुदान: 35% (सामान्य), 45% (SC/ST/महिला)
व्याजदर: 8-10% वार्षिक
कर्ज मुदत: 5-7 वर्षे
पात्रता: 18 वर्षांपेक्षा अधिक, 8वी पास

मुख्यमंत्री रोजगार निर्मिती कार्यक्रम (CMEGP) महाराष्ट्र सरकारचा विशेष कार्यक्रम आहे.

कर्ज रक्कम: ₹10 लाख तक
अनुदान: 50% (सामान्य), 60% (SC/ST/महिला)
व्याजदर: 6-8% वार्षिक
कर्ज मुदत: 5 वर्षे
पात्रता: महाराष्ट्र निवासी, 18 वर्षांपेक्षा अधिक

क्लस्टर विकास आणि प्रतिस्पर्धिता योजना (CLCSS) पूर्ण क्लस्टरचा विकास करते.

उद्देश्य: क्लस्टरचा सामूहिक विकास
सहाय्य: तंत्रज्ञान, प्रशिक्षण, बाजार संपर्क
अनुदान: 90% तक सरकारी अनुदान
कार्यकाल: 5 वर्षे
लाभार्थी: पंजीकृत क्लस्टर्स

Udyam पोर्टल — MSME नोंदणी

🖥️ Udyam पोर्टल — डिजिटल नोंदणी

Udyam पोर्टल (udyamregistration.gov.in) हा भारत सरकारचा अधिकृत प्लॅटफॉर्म आहे. येथे सर्व MSME विनामूल्य नोंदणी करू शकतात.

नोंदणी: विनामूल्य, ऑनलाइन
दस्तऐवज: आधार, पॅन, बँक खाता
प्रमाणपत्र: तात्काळ डिजिटल प्रमाणपत्र
लाभ: सरकारी योजनांचा लाभ, कर सवलत

⚠️

सामान्य चूका — वित्तीय सहाय्य

Udyam नोंदणी न करता योजनेचा लाभ घेणे — अमान्य
गलत माहिती देऊन आवेदन करणे — गंभीर अपराध
कर्जाचा दुरुपयोग — कर्ज परत करावे लागते
नियमित अहवाल न सादर करणे — योजनेचा लाभ रद्द होतो

खण्ड 6

परीक्षा प्रश्न आणि सारांश

क्लस्टर डेव्हलपमेंट प्रोग्रॅम हा Rajasthan Govt Exam Preparation आणि MPSC परीक्षेतील महत्वाचा विषय आहे. पारंपरिक हस्तकला, सरकारी योजना आणि आर्थिक विकास यांच्या संदर्भात विविध प्रश्न विचारले जातात.

सारांश — मुख्य बिंदू

📌 क्लस्टर डेव्हलपमेंट — सारांश

🎯

क्लस्टर विकास

एकाच क्षेत्रातील समान उद्योगांना एकत्रित करून सामूहिक विकास करणे.

🏺

पारंपरिक हस्तकला

चिखली पॉटरी, औरंगाबाद सिल्क, पुणे लकडी कारुकार्य, कोल्हापूर धातु कारुकार्य.

👥

कारिगर संख्या

महाराष्ट्रात 50+ क्लस्टर्समध्ये 5 लाख हून अधिक कारिगर कार्यरत.

💰

वित्तीय सहाय्य

PMEGP, CMEGP, CLCSS, SIDBI कर्ज योजना, Udyam पोर्टल.

🌍

निर्यात

वार्षिक उत्पादन मूल्य ₹2,000 कोटी, अंतरराष्ट्रीय बाजारात मांग.

🏛️

GI टॅग

चिखली पॉटरी, औरंगाबाद सिल्क यांना GI टॅग प्राप्त.

त्वरित संशोधन तालिका

विषय

उत्तर

क्लस्टर डेव्हलपमेंट म्हणजे?

एकाच क्षेत्रातील समान उद्योगांचा सामूहिक विकास

चिखली क्लस्टर कोठे आहे?

अहमदनगर जिल्ह्यात, महाराष्ट्र

औरंगाबाद प्रसिद्ध कशासाठी?

रेशीम वस्त्र (सिल्क) — GI टॅग प्राप्त

महाराष्ट्रात कारिगर संख्या?

5 लाख हून अधिक

PMEGP योजना — कर्ज रक्कम?

₹25 लाख तक, 35% अनुदान

CMEGP योजना — कर्ज रक्कम?

₹10 लाख तक, 50% अनुदान

Udyam पोर्टल — नोंदणी खर्च?

विनामूल्य, ऑनलाइन

इंटरॅक्टिव MCQ प्रश्न

1 क्लस्टर डेव्हलपमेंट प्रोग्रॅमचा मुख्य उद्देश्य काय आहे?

A. केवळ मोठ्या उद्योगांचा विकास करणे

B. पारंपरिक हस्तकला आणि लघु उद्योगांचा सामूहिक विकास

C. केवळ निर्यात बाजारांमध्ये प्रवेश

D. केवळ सरकारी कर्मचारी नियुक्त करणे

✅ उत्तर: B — क्लस्टर डेव्हलपमेंट प्रोग्रॅम पारंपरिक हस्तकला, लघु आणि सूक्ष्म उद्योगांचा सामूहिक विकास करतो.

2 चिखली क्लस्टर कोठे आहे आणि तेथे कोणते काम होते?

A. पुणे — लकडी कारुकार्य

B. अहमदनगर — मातीचे पात्र आणि मूर्ती

C. औरंगाबाद — रेशीम वस्त्र

D. कोल्हापूर — धातु कारुकार्य

✅ उत्तर: B — चिखली अहमदनगर जिल्ह्यातील एक प्रसिद्ध क्लस्टर आहे जेथे मातीचे पात्र आणि मूर्ती बनवली जातात.

3 PMEGP योजनेतून कर्ज आणि अनुदान किती मिळते?

A. ₹5 लाख कर्ज, 20% अनुदान

B. ₹25 लाख कर्ज, 35% अनुदान

C. ₹10 लाख कर्ज, 50% अनुदान

D. ₹50 लाख कर्ज, 75% अनुदान

✅ उत्तर: B — PMEGP योजनेतून ₹25 लाख तक कर्ज आणि 35% अनुदान (SC/ST/महिलांसाठी 45%) मिळते.

परीक्षा प्रश्न (PYQ)

📚

परीक्षा प्रश्न

लघु उत्तर प्र. 1: क्लस्टर डेव्हलपमेंट प्रोग्रॅम म्हणजे काय? यात कारिगरांना कोणते लाभ मिळतात?

उत्तर: क्लस्टर डेव्हलपमेंट प्रोग्रॅम हा एकाच क्षेत्रातील समान उद्योगांचा सामूहिक विकास करण्याचा कार्यक्रम आहे. यामध्ये कारिगरांना तंत्रज्ञान, प्रशिक्षण, बाजार संपर्क, वित्तीय सहाय्य आणि GI टॅग यांचे लाभ मिळतात. सामूहिकरित्या काम करून ते मोठ्या ऑर्डर पूर्ण करू शकतात आणि आंतरराष्ट्रीय बाजारांमध्ये प्रवेश करू शकतात.

लघु उत्तर प्र. 2: महाराष्ट्रातील प्रमुख क्लस्टर्स कोणते आहेत? त्यांचे विशेष काय आहे?

उत्तर: महाराष्ट्रातील प्रमुख क्लस्टर्स: (1) चिखली पॉटरी क्लस्टर — अहमदनगरात, मातीचे पात्र, 15,000+ कारिगर; (2) औरंगाबाद सिल्क क्लस्टर — रेशीम वस्त्र, GI टॅग; (3) पुणे लकडी कारुकार्य — फर्निचर आणि खेळणे; (4) कोल्हापूर धातु कारुकार्य — तांबे, पितळ कारुकार्य; (5) सांगली हातमुद्रित वस्त्र — साड़ी आणि कपडे; (6) नाशिक काचेचे मणिहार — काचेचे दिवे आणि सजावटीचे वस्तू.

दीर्घ उत्तर प्र. 3: पारंपरिक हस्तकला क्षेत्रचे संरक्षण आणि आधुनिकीकरण कसे करावे? क्लस्टर डेव्हलपमेंट प्रोग्रॅम यात कोणती भूमिका बजावते?

उत्तर: पारंपरिक हस्तकला भारतीय संस्कृतीचा अभिन्न अंग आहे. त्याचे संरक्षण आणि आधुनिकीकरण खालील उपायांद्वारे करावे: (1) कौशल विकास — तरुणांना पारंपरिक कला शिकवणे आणि डिजिटल कौशल देणे; (2) तंत्रज्ञान उन्नयन — आधुनिक मशीनरी आणि उपकरणे उपलब्ध करणे; (3) बाजार विस्तार — निर्यात बाजारांमध्ये प्रवेश, ई-कॉमर्स प्लॅटफॉर्म; (4) GI टॅग — भौगोलिक संकेत प्राप्त करणे; (5) वित्तीय सहाय्य — सरकारी योजनांद्वारे कर्ज आणि अनुदान. क्लस्टर डेव्हलपमेंट प्रोग्रॅम हे सर्व उपाय एकत्रित करून पारंपरिक हस्तकलाचा आधुनिक आणि टिकाऊ विकास सुनिश्चित करते.

लघु उत्तर प्र. 4: PMEGP आणि CMEGP योजनांमध्ये काय फरक आहे?

उत्तर: PMEGP (प्रधानमंत्री रोजगार निर्मिती योजना) — भारत सरकारचा योजना, ₹25 लाख कर्ज, 35% अनुदान, सर्व भारतीयांसाठी. CMEGP (मुख्यमंत्री रोजगार निर्मिती कार्यक्रम) — महाराष्ट्र सरकारचा योजना, ₹10 लाख कर्ज, 50% अनुदान, केवळ महाराष्ट्र निवाससाठी. CMEGP अनुदान अधिक आहे परंतु कर्ज रक्कम कमी आहे.

दीर्घ उत्तर प्र. 5: चिखली पॉटरी क्लस्टरचा आंतरराष्ट्रीय महत्व काय आहे? त्याचे GI टॅग कसे महत्वाचे आहे?

उत्तर: चिखली पॉटरी क्लस्टर भारतातील सर्वाधिक विकसित हस्तकला क्लस्टर्सपैकी एक आहे. 300 वर्षांचा इतिहास असलेल्या या क्लस्टरचे काम आंतरराष्ट्रीय बाजारात अत्यंत प्रसिद्ध आहे. 2008 मध्ये चिखली पॉटरीला GI (भौगोलिक संकेत) टॅग प्राप्त झाला. GI टॅग महत्वाचे कारण: (1) मूळ आणि गुणवत्ता प्रमाणीकरण; (2) नकली उत्पादनांपासून संरक्षण; (3) आंतरराष्ट्रीय बाजारात ब्रांड मूल्य वाढ; (4) निर्यात बाजारांमध्ये प्रवेश सहज होणे; (5) कारिगरांचे आय वाढणे. वार्षिक निर्यात ₹50 कोटी हून अधिक आहे.

←◂ पिछला विषय"Make in Maharashtra" — स्थानिक उत्पादनाला चालना अगला विषय ▸MSME वित्त सहाय्य — SIDBI, बँकांकडून ऋण योजना→