कोयना धरण (शिवसागर)
परिचय आणि भौगोलिक स्थिति
कोयना धरण, ज्याला शिवसागर असेही म्हणतात, हा महाराष्ट्रातील सर्वात महत्वाचा जलविद्युत धरण आहे. हा धरण कोयना नदीवर सातारा जिल्ह्यातील कोयनेवर येथे बांधण्यात आला आहे. Rajasthan Govt Exam Preparation साठी हा विषय महाराष्ट्र भूगोल अंतर्गत अत्यंत महत्वाचा आहे.
स्थानिक विवरण
कोयना धरण सातारा जिल्ह्यातील कोयनेवर येथे कोयना नदीवर बांधण्यात आला आहे. हा धरण पश्चिमी घाटांच्या पदरी भागात स्थित आहे. धरणाची उंची 103.6 मीटर आहे आणि हा भारतातील सर्वोच्च मेहराब धरण आहे. कोयना नदी कृष्णा नदीची महत्वाची उपनदी आहे.
निर्माण आणि इतिहास
निर्माण प्रक्रिया
कोयना धरणाचा निर्माण 1954 मध्ये सुरू झाला आणि 1963 मध्ये पूर्ण झाला. या धरणाचे डिজाइन अमेरिकन अभियंता Henry Coanda यांनी तयार केले होते. धरणाचे मुख्य उद्देश जलविद्युत शक्तीचा उत्पादन करणे हे होते.
अभियांत्रिकी विशेषता
कोयना धरण एक मेहराब धरण (arch dam) आहे. या प्रकारचे धरण अर्धचंद्राकार आकारात बांधले जातात. पाण्याचा दाब धरणाच्या पार्श्वभागी खडकांना हस्तांतरित होतो. हा डिजाइन पर्वतीय भागात अत्यंत प्रभावी आहे.
जलविद्युत उत्पादन आणि क्षमता
विद्युत उत्पादन क्षमता
कोयना धरण महाराष्ट्रातील सर्वात महत्वाचा जलविद्युत प्रकल्प आहे. या धरणाची कुल स्थापित क्षमता 2323 मेगावाट आहे. हा महाराष्ट्रातील एकूण जलविद्युत क्षमतेचा मोठा भाग प्रदान करतो.
| जलविद्युत इकाई | क्षमता (मेगावाट) | स्थापना वर्ष | स्थिति |
|---|---|---|---|
| 1 कोयना-I | 590 MW | 1963 | कार्यरत |
| 2 कोयना-II | 440 MW | 1969 | कार्यरत |
| 3 कोयना-III | 660 MW | 1988 | कार्यरत |
| 4 कोयना-IV | 633 MW | 1992 | कार्यरत |
विद्युत वितरण
कोयना धरणातून उत्पादित विद्युत महाराष्ट्र राज्य विद्युत उत्पादन निगम (MSGENCO) द्वारे व्यवस्थापित केली जाते. या विद्युतीचा वितरण महाराष्ट्रातील विविध जिल्ह्यांना केला जातो. विशेषतः पश्चिम महाराष्ट्र आणि दक्षिण महाराष्ट्रातील औद्योगिक भागांना या विद्युतीचा मोठा लाभ होतो.
कोयना नदी प्रणाली
कोयना नदीचे भूगोल
कोयना नदी कृष्णा नदीची महत्वाची उपनदी आहे. ही नदी पश्चिमी घाटांच्या पदरी भागात उद्भवते. कोयना नदी सातारा आणि कोल्हापूर जिल्ह्यांमधून वाहते. नदीची एकूण लांबी लगभग 150 किलोमीटर आहे.
जलाशय विवरण
कोयना धरणाने तयार केलेल्या जलाशयाला शिवसागर असे म्हणतात. या जलाशयाची क्षमता 2,745 दशलक्ष घन मीटर आहे. जलाशयाचा पृष्ठभाग क्षेत्र लगभग 89 चौरस किलोमीटर आहे. हा जलाशय महाराष्ट्रातील महत्वाचा पर्यटन स्थल देखील आहे.
- महाभारती नदी — कोयनाची महत्वाची उपनदी, सातारा जिल्ह्यातून वाहते
- कसारा नदी — दक्षिण दिशेने वाहते, कोयनामध्ये मिळते
- वेणा नदी — पश्चिमी घाटांतून उद्भवते, कोयनामध्ये संगम
- पंचगंगा नदी — कोल्हापूर जिल्ह्यातून, कोयनामध्ये मिळते
पर्यावरणीय प्रभाव आणि भूकंप
कोयना भूकंप (1967)
कोयना धरणाचे सर्वात महत्वाचे पर्यावरणीय परिणाम म्हणजे 1967 मध्ये आलेला भूकंप. डिसेंबर 10, 1967 रोजी कोयना क्षेत्रात 6.5 तीव्रतेचा भूकंप आला. हा भूकंप धरण-प्रेरित भूकंप (reservoir-induced seismicity) मानला जातो.
- कारण: जलाशयातील मोठ्या प्रमाणात पाण्याचा दाब खडकांवर पडतो. यामुळे खडकांमध्ये अंतर्गत ताण वाढतो.
- परिणाम: खडकांमध्ये दरार पडते आणि भूकंप आतो. हा भूकंप सामान्यतः धरणाच्या जवळ आतो.
- कोयना उदाहरण: 1967 च्या भूकंपात 177 लोक मरण पावले आणि हजारो घरे नष्ट झाली.
पर्यावरणीय प्रभाव
कोयना धरणाचे अनेक पर्यावरणीय परिणाम आहेत. जलाशयामुळे स्थानिक जलवायु बदलली आहे. वनस्पती आणि प्राणी जगतावर परिणाम झाला आहे. तथापि, कोयना अभयारण्य स्थापन करून जैव विविधता संरक्षण केले जात आहे.
कोयना अभयारण्य
कोयना अभयारण्य 1985 मध्ये स्थापित केले गेले. हे अभयारण्य 1,500 चौरस किलोमीटर क्षेत्रावर विस्तृत आहे. या अभयारण्यात विविध वन्यजीव प्रजाती संरक्षित आहेत. विशेषतः हिरण, बिबट्या, जंगली कुत्रे आणि विविध पक्षी प्रजाती येथे आहेत.
Leave a Reply