क्रांतिकारी चळवळ — अभिनव भारत संघटना
परिचय — अभिनव भारत संघटना
अभिनव भारत संघटना (Abhinav Bharat Society) ही विनायक दामोदर सावरकर यांनी 1904 मध्ये स्थापन केलेली एक गुप्त क्रांतिकारी संस्था होती. ही संघटना भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीचा एक महत्त्वाचा भाग होती आणि MPSC परीक्षेसाठी अत्यंत महत्त्वाचा विषय आहे.
अभिनव भारत संघटना हा महाराष्ट्रातील क्रांतिकारी चळवळीचा मूळ स्तंभ होता. या संघटनेने सशस्त्र क्रांती आणि हिंसक प्रतिकार यांचा मार्ग अवलंबला. सावरकर यांच्या नेतृत्वाखाली हा संघटना भारतीय स्वातंत्र्य संग्रामात एक नवीन परिमाण जोडला.
सावरकरचे जीवन आणि विचार
विनायक दामोदर सावरकर — जीवन परिचय
विनायक दामोदर सावरकर (1883–1966) हे महाराष्ट्रातील एक प्रभावशाली क्रांतिकारी नेते होते. त्यांचा जन्म नाशिक जिल्ह्यातील भागूर गावात झाला. त्यांनी पुणे आणि लंडन मध्ये शिक्षा घेतली. लंडनमध्ये असताना त्यांनी भारतीय स्वातंत्र्य संग्रामाचा इतिहास लिहिला.
सावरकर हे एक बहुमुखी व्यक्तिमत्व होते. ते लेखक, क्रांतिकारी, विचारक आणि राजकीय कार्यकर्ते होते. त्यांनी “1857 चा स्वातंत्र्य युद्ध” हे ऐतिहासिक ग्रंथ लिहिले ज्यामध्ये 1857 च्या विद्रोहाला स्वातंत्र्य संग्राम म्हणून प्रस्तुत केले.
सावरकरचे विचारदर्शन
सावरकर यांचे विचार हिंदू राष्ट्रवाद आणि सशस्त्र क्रांती यांच्या वर आधारित होते. त्यांनी मानले की भारतीय स्वातंत्र्य केवळ शांतिपूर्ण साधनांद्वारे मिळू शकत नाही. त्यांचे मुख्य विचार होते:
- सशस्त्र क्रांती: ब्रिटिश राज्याविरुद्ध हिंसक प्रतिकार आवश्यक आहे
- हिंदू राष्ट्रवाद: भारतीय संस्कृती आणि हिंदू परंपरेचा गौरव करणे
- युवा शक्ती: युवकांना क्रांतिकारी कार्यात सामील करणे
- संघटित प्रयास: गुप्त संघटनेद्वारे संघटित क्रांतिकारी कार्य
संघटनेचे उद्देश्य आणि कार्यक्रम
अभिनव भारत संघटनेचे उद्देश्य
अभिनव भारत संघटनेचे मुख्य उद्देश्य होते ब्रिटिश राज्याचा उच्छेद करणे आणि भारतीय स्वतंत्रता प्राप्त करणे. या संघटनेने सशस्त्र क्रांती आणि आतंकवादी कार्यवाहीचा मार्ग अवलंबला.
ब्रिटिश राज्याचा अंत करणे आणि भारतीय स्वराज्य स्थापन करणे.
हिंसक प्रतिकार आणि क्रांतिकारी कार्यवाहीद्वारे स्वतंत्रता मिळवणे.
देशभक्त युवकांना संघटित करणे आणि त्यांना क्रांतिकारी कार्यात प्रशिक्षण देणे.
राष्ट्रवादी विचारांचा प्रसार करणे आणि जनसंचेतना निर्माण करणे.
संघटनेचे कार्यक्रम आणि कार्यपद्धती
अभिनव भारत संघटनेने अनेक क्रांतिकारी कार्यक्रम हाती घेतले. या संघटनेने गुप्त रीतीने काम केले आणि सशस्त्र क्रांती यांचा प्रचार केला.
- गुप्त संघटना: संघटनेचा अस्तित्व गुप्त ठेवणे आणि सदस्यांना गोपनीयता राखण्याचा शपथ घेणे
- क्रांतिकारी प्रशिक्षण: युवकांना शस्त्र प्रशिक्षण आणि सैन्य कौशल्य शिकवणे
- बम निर्माण: विस्फोटक साधने तयार करणे आणि त्यांचा उपयोग करणे
- सरकारी अधिकारी हत्या: ब्रिटिश अधिकारी आणि भारतीय सहयोगीची हत्या करणे
- साहित्य प्रकाशन: क्रांतिकारी साहित्य आणि पत्रिकांचे प्रकाशन
- विदेशी संपर्क: परदेशातील क्रांतिकारी संघटनांशी संपर्क स्थापन करणे
क्रांतिकारी क्रियाकलाप
अभिनव भारत संघटनेचे प्रमुख क्रांतिकारी कार्य
अभिनव भारत संघटनेने अनेक महत्त्वाचे क्रांतिकारी कार्य केले. या संघटनेचे सदस्य चाफेकर बंधू, अनंत कान्हेरे, मदनलाल धिंग्रा आणि इतर अनेक क्रांतिकारी होते.
प्रमुख क्रांतिकारी सदस्य
दामोदर चाफेकर
(1870–1898)बाळकृष्ण चाफेकर
(1872–1899)अनंत कान्हेरे
(1885–1909)मदनलाल धिंग्रा
(1887–1909)महत्त्व आणि प्रभाव
अभिनव भारत संघटनेचे ऐतिहासिक महत्त्व
अभिनव भारत संघटना भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीतील एक महत्त्वाचा पर्याय होता. या संघटनेने सशस्त्र क्रांती आणि क्रांतिकारी राष्ट्रवाद यांचा प्रचार केला. या संघटनेचे प्रभाव महाराष्ट्रातील युवकांवर गहरा होता.
संघटनेचे दीर्घकालीन परिणाम
अभिनव भारत संघटना 1910 च्या नाशिक षड्यंत्र खटल्यानंतर कमजोर पडले. तथापि, या संघटनेचे विचार आणि प्रभाव भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीत दीर्घकाळ टिकून राहिले.
- क्रांतिकारी परंपरा: अभिनव भारत संघटनेने भारतीय क्रांतिकारी चळवळीची एक परंपरा स्थापन केली
- युवा प्रेरणा: या संघटनेचे सदस्य आणि कार्य भारतीय युवकांना प्रेरणा देत राहिले
- राष्ट्रवादी विचार: सावरकरचे हिंदू राष्ट्रवाद आणि सशस्त्र क्रांतीचे विचार भारतीय राजकारणात प्रभावशाली राहिले
- स्वातंत्र्य संग्राम: या संघटनेचे कार्य भारतीय स्वातंत्र्य संग्रामाचा एक महत्त्वाचा अंग बनले
सावरकरचा कारावास आणि अंतिम वर्षे
नाशिक षड्यंत्र खटल्यामध्ये सावरकर यांना अंदमान कारागृहात 50 वर्षांचा कारावास सुनावण्यात आला. अंदमानमध्ये त्यांनी कठोर यातनांचा सामना केला. 1921 मध्ये त्यांना रिहा करण्यात आले. त्यानंतर त्यांनी राजकीय कार्यात भाग घेतला आणि हिंदू महासभेचे अध्यक्ष बनले.
Leave a Reply