महाराष्ट्राची कला, संस्कृती, साहित्य, परंपरा व वारसा — Content Structure

1 महाराष्ट्राची सांस्कृतिक ओळख व परिचय

11 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• महाराष्ट्र — नाव व्युत्पत्ती, ‘महान राष्ट्र’ या अर्थाचा उल्लेख सातवाहन कालीन ताम्रपटांत
• विदर्भ, मराठवाडा, खानदेश, कोकण, पश्चिम महाराष्ट्र — सांस्कृतिक उपप्रदेश व त्यांचे वैशिष्ट्य
• सातवाहन राजवंश (इ.स.पू. 230 – इ.स. 220) — मराठी संस्कृतीचा पाया व प्राकृत भाषेचे संवर्धन
• महाराष्ट्री प्राकृत — साहित्यिक भाषा म्हणून गाथासप्तशती (हाल राजा, इ.स. पहिले शतक)
• मराठी भाषेचे वय — श्रवणबेळगोळ शिलालेख (इ.स. 983) हा मराठीचा सर्वात जुना लेखी पुरावा
• देशस्थ, कोकणस्थ, कर्हाडे ब्राह्मण — विविध सामाजिक समुदायांची सांस्कृतिक योगदाने
• महाराष्ट्र राज्य स्थापना — 1 मे 1960, संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीचे फलित
• महाराष्ट्राची सांस्कृतिक विविधता — 36 जिल्हे, 6 विभाग, 350+ आदिवासी उपजमाती
• ‘जय महाराष्ट्र’ — राज्यगीत, राज्यपक्षी हरियाल (Green Pigeon), राज्यप्राणी शेकरू (Giant Squirrel)
• महाराष्ट्राचा सांस्कृतिक वारसा — UNESCO मान्यताप्राप्त 5 स्थळे, 3 जागतिक दर्जाचे सण
• अजिंठा-वेरूळ — जागतिक सांस्कृतिक वारसा म्हणून महाराष्ट्राची जागतिक ओळख

2 लोककला व लोकनृत्य प्रकार

13 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• लावणी — महाराष्ट्राचा प्रमुख लोकनृत्य प्रकार, नऊवारी साडी, विदुषी नृत्यांगना; श्रृंगार व भक्ती असे दोन प्रकार
• तमाशा — ग्रामीण महाराष्ट्राचे लोकनाट्य, फड तमाशा व बारी तमाशा हे उपप्रकार, मराठा काळापासून प्रचलित
• कोळीनृत्य — कोकणातील मच्छीमार समाजाचे पारंपरिक नृत्य, कोळी गीतांवर आधारित
• धनगरी गोंधळ — धनगर समाजाचे पारंपरिक लोकनाट्य, खंडोबा देवाची उपासना, नृत्य-गायन-कथाकथन
• दशावतार — कोकणातील (गोव्याच्या सीमेवरील) पारंपरिक नृत्यनाट्य, विष्णूच्या दहा अवतारांवर आधारित
• पोवाडा — शाहीर कलावंतांनी सादर केलेले वीरगाथा, शिवाजी महाराजांच्या कार्याचे वर्णन; अग्रणी: शाहीर तुलसीदास
• वासुदेव — नारद मुनींच्या वेशात गायन करणारे, ‘नारायण-हरी’ गात घरोघरी जाणारे भिक्षुक कलावंत
• बहुरूपी — वेगवेगळी सोंगे घेऊन मनोरंजन करणारे पारंपरिक कलावंत
• कोंबडी नृत्य (Kombdi Nritya) — कोकण व विदर्भातील ग्रामीण लोकनृत्य प्रकार
• गोंडळ — देवीच्या उपासनेत होणारा धार्मिक-सांगीतिक कार्यक्रम, रात्रभर चालणारा
• कडक लक्ष्मी — लोकगीत व नृत्यातून लक्ष्मी देवीची उपासना; खेड्यापाड्यात लोकप्रिय
• मुखवटे नृत्य — सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील खेळ्या (Khelo) परंपरा, रंगीत मुखवटे वापरून
• झाडीपट्टी नृत्य — विदर्भातील चंद्रपूर-गडचिरोली भागातील आदिवासी नृत्य परंपरा

3 लोकसंगीत, वाद्ये व शास्त्रीय संगीत परंपरा

12 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• किर्तन — पंढरपूरच्या वारकरी परंपरेतील मुख्य संगीत प्रकार; टाळ-मृदंग वाद्यांसह भजन-कीर्तन
• भजन — ज्ञानेश्वर, तुकाराम, नामदेव यांचे अभंग; महानुभाव पंथाचे पदसाहित्य
• ढोलकी-ताशा पथक — गणेशोत्सवात वाजणारे पथक; पुण्याची ‘लेझीम’ परंपरा
• तुणतुणे — शाहीर व लोककलावंत वापरत असलेले एकतारी वाद्य; पोवाडा व भारुडात वापर
• सनई-चौघडा — मंगलप्रसंगी व देवळांत वाजणारी वाद्ये; हिंदुस्थानी शास्त्रीय संगीताशी निगडित
• हिंदुस्थानी शास्त्रीय संगीत — पंडित विष्णू दिगंबर पलुस्कर (1872–1931): ‘गांधर्व महाविद्यालय’ संस्थापक
• पंडित विष्णू नारायण भातखंडे (1860–1936) — हिंदुस्थानी संगीताचे शास्त्रोक्त संकलन, लखनौ संगीत महाविद्यालय
• किराणा घराणा — उस्ताद अब्दुल करीम खाँ (1872–1937) यांनी स्थापित; मिरज (सांगली) येथे उगम
• जयपूर-अतरौली घराणा — अल्लादिया खाँ (1855–1946) यांचे महाराष्ट्राशी ऋणानुबंध
• पंडित भीमसेन जोशी (1922–2011) — किराणा घराण्याचे ख्यालगायक, भारतरत्न 2008
• लता मंगेशकर (1929–2022) — भारतरत्न 2001, इंदूरमधून मुंबईत स्थायिक, सुमारे 30,000+ गाणी
• आशा भोसले — लावणी व हिंदी चित्रपट संगीतातील योगदान; ग्रॅमी लाइफटाइम अचीव्हमेंट पुरस्कार

4 महाराष्ट्राचे नाट्यशास्त्र व रंगभूमी

13 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• मराठी रंगभूमीचा उगम — 1843 साली विष्णुदास भावे यांचे ‘सीता स्वयंवर’ हे पहिले मराठी नाटक
• संगीत नाटक परंपरा — बालगंधर्व (नारायण श्रीपाद राजहंस, 1888–1967), ‘शाकुंतल’, ‘मानापमान’, ‘स्वयंवर’
• किर्लोस्कर नाटक मंडळी — अण्णासाहेब किर्लोस्कर (1843–1885) — ‘शाकुंतल’ (1880) व संगीत नाटकाचा पाया
• गोविंद बल्लाळ देवल (1855–1916) — ‘शारदा’ (1899) व सामाजिक विषयांवरील नाटकांची सुरुवात
• राम गणेश गडकरी (1885–1919) — ‘एकच प्याला’, ‘भावबंधन’, ‘पुण्यप्रभाव’; आधुनिक मराठी नाटकाचे जनक
• वि.वा. शिरवाडकर ‘कुसुमाग्रज’ (1912–1999) — ‘नटसम्राट’, ‘दुसरा पेशवा’; ज्ञानपीठ पुरस्कार 1987
• पु.ल. देशपांडे (1919–2000) — ‘तुझे आहे तुजपाशी’, ‘वार्‍यावरची वरात’; विनोदी नाटक परंपरा
• विजय तेंडुलकर (1928–2008) — ‘घाशीराम कोतवाल’, ‘शांतता! कोर्ट चालू आहे’, ‘सखाराम बाईंडर’; अनुवादित आंतरराष्ट्रीय
• महेश एलकुंचवार — ‘वाडा चिरेबंदी’ त्रयी; आधुनिक मराठी रंगभूमीतील महत्त्वाचे नाटककार
• बाल नाट्य चळवळ — विजया मेहता, सत्यदेव दुबे यांचे योगदान; पृथ्वी थिएटर मुंबई
• ग्रामीण रंगभूमी — चंद्रपूरची झाडीपट्टी रंगभूमी; वर्धा, अमरावती येथील ग्रामीण नाट्यपरंपरा
• प्रायोगिक रंगभूमी — थिएटर अकादमी (पुणे), रंग शंकर, आविष्कार संस्था
• नाट्यसंमेलन — अखिल भारतीय मराठी नाट्यसंमेलन (स्थापना 1947), दरवर्षी महाराष्ट्राच्या विविध शहरांत

5 मराठी साहित्य — प्राचीन व मध्ययुगीन

12 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• मुकुंदराज (12वे शतक) — ‘विवेकसिंधू’ व ‘परमामृत’ — मराठी भाषेतील सर्वात जुने ज्ञात ग्रंथकार
• ज्ञानेश्वर (1275–1296) — ‘ज्ञानेश्वरी’ (भगवद्गीतेवरील ओवीबद्ध टीका, 9,000+ ओव्या), ‘अमृतानुभव’
• नामदेव (1270–1350) — 27,000+ अभंग, हिंदी, पंजाबी भाषांतही रचना; गुरू ग्रंथ साहिबमध्ये समावेश
• एकनाथ (1533–1599) — ‘एकनाथी भागवत’, ‘रुक्मिणी स्वयंवर’, पैठण येथील संत; सामाजिक समतेचे पुरस्कर्ते
• तुकाराम (1608–1649) — सुमारे 4,500 अभंग, ‘गाथा’; देहू येथील वारकरी संत, इंद्रायणी नदीकाठ
• रामदास (1608–1681) — ‘दासबोध’ (205 समास), ‘मनाचे श्लोक’; शिवाजी महाराजांचे गुरू म्हणून उल्लेख
• मराठी शाहिरी साहित्य — अगनीदास, परमानंद यांचे 17व्या शतकातील काव्य
• बखर साहित्य — सभासद बखर, शिव भारत, पेशवे बखर; मराठा इतिहासाचे गद्य दस्तऐवज
• मोरोपंत (1729–1794) — ‘महाभारत’ व ‘रामायण’ यांचे मराठी आर्यांत रूपांतर; आर्या छंदाचे सम्राट
• वामन पंडित (1636–1695) — ‘यथार्थदीपिका’ (भगवद्गीता टीका), संस्कृत-मराठी साहित्याचा सेतू
• श्रीधर (1658–1729) — ‘पांडवप्रताप’, ‘हरिविजय’, ‘रामविजय’; भावपूर्ण पौराणिक काव्य
• लोकमान्य महाभारत टीका — महाराष्ट्रातील संस्कृत ज्ञानाचे मराठी रूपांतरण परंपरा

6 मराठी साहित्य — आधुनिक व समकालीन

13 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• विष्णुशास्त्री चिपळूणकर (1850–1882) — ‘निबंधमाला’, आधुनिक मराठी गद्याचे जनक; ‘आर्यभूषण’ छापखाना
• हरी नारायण आपटे (1864–1919) — मराठी कादंबरीचे जनक; ‘उष:काल’, ‘पण लक्षात कोण घेतो’
• नारायण वामन टिळक (1862–1919) — ‘स्मृतिचित्रे’ (पत्नी लक्ष्मीबाईंनी लिहिले), ख्रिश्चन धर्मांतरित कवी
• विनायक दामोदर सावरकर (1883–1966) — ‘1857 चे स्वातंत्र्यसमर’, ‘माझी जन्मठेप’; कवी म्हणूनही ओळख
• वि.स. खांडेकर (1898–1976) — ‘ययाती’ — पहिल्या मराठी साहित्यकृतीस ज्ञानपीठ पुरस्कार (1974)
• पु.ल. देशपांडे (1919–2000) — ‘बटाट्याची चाळ’, ‘असा मी असामी’, ‘व्यक्ती आणि वल्ली’; विनोदी साहित्य
• ग.दि. माडगूळकर (1919–1977) — ‘गीतरामायण’ (56 गीते, 1955); मराठी साहित्यातील अजरामर योगदान
• बाळ सीताराम मर्ढेकर (1909–1956) — आधुनिक मराठी कवितेचे जनक, ‘मार्ग सुचेना’
• विंदा करंदीकर (1918–2010) — ज्ञानपीठ पुरस्कार 2006; ‘जातक’, ‘विरूपिका’ प्रसिद्ध काव्यसंग्रह
• दलित साहित्य चळवळ — नामदेव ढसाळ (1949–2014): ‘गोलपीठा’; बाबुराव बागुल: ‘जेव्हा मी जात चोरली होती’
• लक्ष्मीबाई टिळक (1868–1936) — ‘स्मृतिचित्रे’: मराठीतील सर्वोत्तम आत्मकथन मानले जाते
• भालचंद्र नेमाडे — ‘कोसला’ (1963): मराठी Beat Generation कादंबरी; ज्ञानपीठ 2014
• साहित्य संमेलन — अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन (स्थापना 1878); दरवर्षी जानेवारी-फेब्रुवारी

7 वारकरी संप्रदाय व भक्ती चळवळ

13 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• वारकरी संप्रदाय — विठ्ठल (पांडुरंग) भक्तीवर आधारित; पंढरपूर (सोलापूर जि.) हे केंद्र
• आषाढी एकादशी व कार्तिकी एकादशी — वर्षातील दोन मुख्य वारी; लाखो वारकरी पायी चालत येतात
• दिंडी परंपरा — संताच्या पादुका घेऊन शिस्तबद्ध वाटचाल; पुणे-पंढरपूर, आळंदी-पंढरपूर मार्ग
• ज्ञानेश्वर महाराज — आळंदी (पुणे), संजीवन समाधी 1296; ज्ञानेश्वरी व अमृतानुभव हे ग्रंथ
• तुकाराम महाराज — देहू (पुणे), इंद्रायणी नदीकाठ; त्यांच्या गाथ्यात समाजसुधारणेचे संदेश
• नामदेव महाराज — पंढरपूर; शिंपी समाज; गुरू ग्रंथ साहिबात 61 अभंगांचा समावेश
• एकनाथ महाराज — पैठण (औरंगाबाद); जातिभेदाला विरोध; ‘एकनाथी भागवत’
• जनाबाई — नामदेवांची दासी-संत; 350+ अभंग; स्त्री-संत परंपरेचे उज्वल उदाहरण
• मुक्ताबाई — ज्ञानेश्वरांची बहीण; ‘ताटीचे अभंग’; महाराष्ट्रातील स्त्री-संत परंपरा
• चोखामेळा (14वे शतक) — मांग समाजातील संत; जातिभेदाविरुद्ध अभंग; ‘माझे महार पण’
• गोरा कुंभार — माती-मडके कामातून परमेश्वर भक्ती; ज्ञानेश्वरकालीन संत
• भक्ती चळवळ व समाजसुधारणा — जातिभेद, स्त्री-शूद्रांना ज्ञानाचा अधिकार; 13व्या-17व्या शतकातील परिवर्तन
• पंढरपूरचे विठ्ठल मंदिर — स्थापत्य, इतिहास, हेमाडपंथी बांधकाम; चंद्रभागा नदीकाठ

8 महानुभाव पंथ व इतर धार्मिक परंपरा

10 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• महानुभाव पंथ — चक्रधर स्वामी (12वे शतक) यांनी स्थापना; ‘लीळाचरित्र’ — मराठी गद्याचा सर्वात जुना ग्रंथ
• नाथ पंथ — गोरक्षनाथ, मच्छिंद्रनाथ; योग, कानफाटा साधू परंपरा; अलंकापूरी (औरंगाबाद)
• दत्त संप्रदाय — नरसोबाची वाडी (कोल्हापूर), गाणगापूर (कर्नाटक, पण महाराष्ट्रातही लोकप्रिय)
• शैव परंपरा — त्र्यंबकेश्वर, भीमाशंकर, औंढा नागनाथ — ज्योतिर्लिंगांचे महत्त्व
• शक्ती उपासना — तुळजापूर (कुलदेवता), कोल्हापूरची महालक्ष्मी, वणीची सप्तशृंगी — साडेतीन शक्तिपीठे
• नवनाथ भक्तिसार — मत्स्येंद्रनाथ, गोरक्षनाथ यांची कथा; मराठी गद्यपद्य साहित्य
• इस्लामी सूफी परंपरा — औरंगाबादचे ख्वाजा शमसुद्दीन घाझी; पुण्याचे हजरत अली मियाँ दर्गा
• ख्रिस्ती मिशनरी व संस्कृती — गोवा-कोकण प्रदेशातील पोर्तुगीज प्रभाव; जुन्या गोव्याच्या चर्चेस
• बौद्ध धर्माचे पुनरुज्जीवन — डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (14 ऑक्टोबर 1956, नागपूर); 6 लाख अनुयायांसह धर्मांतर
• जैन परंपरा — श्रवणबेळगोळ शिलालेखाशी मराठीचा संबंध; दिगंबर-श्वेतांबर जैन तीर्थस्थळे

9 हस्तकला व पारंपरिक कारागिरी

13 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• पैठणी साडी — पैठण (औरंगाबाद); जरी आणि रेशीम धाग्यांचे विणकाम; GI Tag प्राप्त; 2,000+ वर्षांची परंपरा
• नारायणपेठ साडी — नारायणपेठ (गुलबर्गा सीमेवर); चौकडी डिझाईनसाठी प्रसिद्ध; GI Tag
• कोल्हापुरी चप्पल — कोल्हापूर; हातकाम केलेली चामड्याची चप्पल; GI Tag; निर्यातक्षम उत्पादन
• बीड हस्तकला — गंजीफा ताश (रंगीत हस्तचित्रित पत्ते), बीड जिल्ह्यातील विशिष्ट कला
• वारली चित्रकला — पालघर जिल्ह्यातील आदिवासी (वारली) समाजाची भित्तिचित्र कला; GI Tag; जगभर प्रसिद्ध
• पिठवार चित्र — विदर्भातील गोंड-गोवारी समाजातील भित्तिचित्र परंपरा; लग्न-सणांच्या वेळी
• बिदरी काम — बिदर (कर्नाटक-महाराष्ट्र सीमा); काळ्या जस्त-तांब्यावर चांदीचे कोरीव काम; GI Tag
• हिमरू शाल — औरंगाबाद; कापूस-रेशीम मिश्रित विणकाम; मुघल काळापासून प्रचलित
• माशी (बांबू) हस्तकला — आदिवासी जिल्ह्यांत (नंदुरबार, गडचिरोली); टोपल्या, चटया, शोभावस्तू
• तांब्या-पितळ कारागिरी — नाशिक, जळगाव; मूर्ती, भांडी; मंदिरांसाठी पितळी मूर्तींचे केंद्र
• रत्नागिरी फणस उत्पाद (Jackfruit craft) — कोकणी हस्तकला; पारंपरिक लाकूड कोरीव काम
• चंदेरी आणि महेश्वरी — विदर्भ-मध्यप्रदेश सीमेवरील पारंपरिक विणकाम परंपरा
• GI Tags महाराष्ट्र — नाशिक द्राक्षे, सोलापूर चादर, पुणेरी पगडी, जळगाव केळी — भौगोलिक संकेत

10 स्थापत्यकला व लेणी

11 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• अजिंठा लेणी — औरंगाबाद जि., इ.स.पू. 2रे शतक – इ.स. 6वे शतक; 29 बौद्ध लेणी; UNESCO 1983
• वेरूळ लेणी — औरंगाबाद जि.; 34 लेणी (बौद्ध+हिंदू+जैन); कैलास मंदिर (लेणी क्र.16) — एकाच खडकातून कोरलेले
• एलिफंटा (घारापुरी) लेणी — मुंबई बंदरात; UNESCO 1987; महेशमूर्ती (त्रिमूर्ती) — 6 मी उंची
• हेमाडपंथी स्थापत्य — रामदेवराव (13वे शतक); काळ्या दगडात बांधलेली मंदिरे; पार्वती मंदिर पुणे, बिट्रगाव
• मराठा किल्ले — 350+ किल्ले; रायगड (शिवाजी महाराजांची राजधानी), सिंधुदुर्ग, पन्हाळा, प्रतापगड
• रायगड किल्ला — महाड (रायगड जि.); शिवाजी महाराजांचे राज्याभिषेक स्थान (1674), समाधीस्थळ
• पुण्याचा शनिवारवाडा — 1732, पेशव्यांचा राजवाडा; नष्ट (1828 अग्नी), अवशेष UNESCO प्रतीक्षेत
• कोल्हापूरचे नवीन राजवाडा — 1884, इंडो-सार्सेनिक शैली; छत्रपती शाहू महाराजांशी संबंधित
• मुंबई व्हिक्टोरियन-आर्ट डेको — UNESCO 2018; CST (1888), हायकोर्ट, मुंबई विद्यापीठ
• बौद्ध स्तूप — सांची (मध्यप्रदेश) आणि महाराष्ट्रातील भोकरदन (जालना), पौनी (भंडारा) स्तूप
• यादव काळ स्थापत्य (9वे-14वे शतक) — देवगिरी किल्ला (दौलताबाद), अंबरनाथ मंदिर (ठाणे, 1060)

11 चित्रकला व शिल्पकला परंपरा

10 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• अजिंठा भित्तिचित्रे — टेम्पेरा तंत्र; जातक कथा, बोधिसत्त्व, राजसभा दृश्ये; जगातील सर्वोत्तम प्राचीन चित्रकला
• वारली चित्रकला — जीवा सोमा म्हसे (1940) यांनी जगासमोर आणले; पांढऱ्या रंगात गोल-त्रिकोणाच्या आकृत्या
• गणेश मूर्तीकला — पुण्याचे कस्बा गणपती, लालबागचा राजा (मुंबई); दरवर्षी नवीन थीम; कारागिरीचे उत्कृष्ट नमुने
• मुंबई कला महाविद्यालय (Sir J.J. School of Art) — 1857; महाराष्ट्रातील आधुनिक चित्रकलेचे केंद्र
• एम.एफ. हुसेन (1915–2011) — मुंबईत कारकीर्द; भारतीय चित्रकलेतील ‘पिकासो’; विवादास्पद कलाकृती
• वासुदेव गायतोंडे (1924–2001) — अमूर्त चित्रकला; मुंबईत कारकीर्द; राष्ट्रीय ललित कला अकादमी पुरस्कार
• अकबर पद्मसी (1928) — प्रोग्रेसिव्ह आर्टिस्ट ग्रुपचे सदस्य; मुंबई; ललित कला अकादमी पुरस्कार
• प्रोग्रेसिव्ह आर्टिस्ट ग्रुप (1947) — मुंबई; एस.एच. राझा, एफ.एन. सुझा, एम.एफ. हुसेन — आधुनिक भारतीय कला
• धातूशिल्प — कोल्हापूर, अमरावती; पंचधातू मूर्ती; देवळांसाठी मूर्तींची निर्मिती
• पुण्याचे राजा दिनकर केळकर संग्रहालय — 20,000+ कलावस्तू; दिनकर केळकर यांचे वैयक्तिक संकलन

12 सण, उत्सव व जत्रा

13 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• गणेशोत्सव — लोकमान्य टिळकांनी 1893 साली सार्वजनिक स्वरूप दिले; मुंबई-पुण्यात 10 दिवस; लालबागचा राजा
• नवरात्रोत्सव — कोल्हापूर, तुळजापूर, माहूर; गरबा-दांडिया; 9 रात्री उत्सव
• दिवाळी — लक्ष्मीपूजन, किल्ले बनवणे (खास महाराष्ट्रीय परंपरा); फराळ — चकली, करंजी, लाडू
• गुढी पाडवा — मराठी नववर्षारंभ (चैत्र शुक्ल प्रतिपदा); गुढी उभारण्याची परंपरा; मुंबईत शोभायात्रा
• होळी व रंगपंचमी — विदर्भात होळी नंतर 5व्या दिवशी रंगपंचमी मोठ्या उत्साहात
• मकरसंक्रांती — तिळगूळ देण्याची व घेण्याची परंपरा; ‘तिळगूळ घ्या, गोड बोला’; पतंग उत्सव
• नारळी पौर्णिमा — श्रावण पौर्णिमा; कोळी समाजाचा सागर पूजन उत्सव; मुंबईत मोठ्या प्रमाणात
• पंढरपूर वारी — आषाढी-कार्तिकी एकादशी; 8-10 लाख वारकरी; दिंड्यांची मिरवणूक
• खंडोबाची यात्रा — जेजुरी (पुणे); सोमवती अमावास्येला भव्य यात्रा; भंडारा (हळद) उधळणे
• काळाराम मंदिर उत्सव — नाशिक; बाबासाहेब आंबेडकरांच्या 1930 च्या सत्याग्रहाचे ऐतिहासिक स्थळ
• एलिफंटा महोत्सव — मुंबई (फेब्रुवारी); UNESCO वारसास्थळावर शास्त्रीय नृत्य-संगीत महोत्सव
• पुणे महोत्सव — डिसेंबर; पुणे महानगरपालिकेतर्फे; सांस्कृतिक कार्यक्रमांची मेजवानी
• नाशिक कुंभमेळा — 12 वर्षांनी; गोदावरी नदीतीर; करोडो भाविक; 2015 मध्ये 75 दशलक्ष सहभागी

13 खाद्यसंस्कृती व पाककला परंपरा

12 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• पुरणपोळी — गूळ-हरभऱ्याचे सारण; लग्न, सण, होळीस अनिवार्य; GI Tag प्रक्रियेत
• वरण-भात-तूप — महाराष्ट्रीय थाळीचा आधारस्तंभ; तूर डाळीचे वरण + तूप
• मिसळ पाव — कोल्हापूरी तिखट मिसळ व पुणेरी मिसळ — दोन्ही प्रसिद्ध; मटकी-शेव-पाव
• वडापाव — मुंबईचा स्ट्रीट फूड; 1971 साली अशोक वैद्य यांनी दादरमध्ये सुरू केले म्हणे
• कोल्हापुरी आहार — तांबडा रस्सा, पांढरा रस्सा; मसालेदार नॉनव्हेज; कोल्हापूर जिल्हा प्रसिद्ध
• कोकणी खाद्यसंस्कृती — सोलकढी (कोकम + नारळ दूध), मासे करी, आंबाडाळ; नारळ-मालवणी मसाला
• विदर्भी खाद्यपदार्थ — सावजी मटण (वर्धा-अमरावती), लावण्याबरोबरचे बाजरी भाकरी
• थालीपीठ — भाजणीचे थालीपीठ; बहुधान्य पीठ; खास महाराष्ट्रीय स्ट्रीट फूड
• श्रीखंड — दही-साखर-वेलची; पुरीसोबत खाल्ली जाते; महाराष्ट्र-गुजरातचे समान प्रेम
• उकडीचे मोदक — गणेशोत्सवातील अनिवार्य नैवेद्य; तांदूळ पीठ + नारळ-गूळ सारण
• महाराष्ट्रीय फराळ — दिवाळी विशेष; चकली, करंजी, अनारसे, शंकरपाळे, लाडू
• अंबा — हापूस (Alphonso) आंबा — रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग; GI Tag; जगभर निर्यात; कोकणाची ओळख

14 पेहराव, दागिने व वस्त्रोद्योग परंपरा

10 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• नऊवारी साडी — 9 यार्डांची; ब्राह्मण व मराठा महिलांचा पारंपरिक पोशाख; लावणी नृत्यांगनांची ओळख
• फेटा (पगडी) — पुणेरी फेटा; लग्नात वर आणि पाहुण्यांना दिला जाणारा; GI Tag असणारी ‘पुणेरी पगडी’
• कोल्हापुरी साज — मोठ्या हिरव्या कांचेच्या बांगड्या, ठुशी, नथ; कोल्हापूरच्या लग्नसोहळ्याची ओळख
• पैठणी साडी — सोन्याच्या जरीची; 120+ रंग; मोर-कमळ-पोपट आकृत्या; 2 ते 6 महिने तयारी
• महाराष्ट्रीय दागिने — ठुशी, वज्रटीक, बोरमाळ, नथ; सोन्याचे पारंपरिक दागिने; ग्रामीण महिलांच्या हौशीचे
• धोतर-कुर्ता — मराठी पुरुषांचा पारंपरिक पोशाख; विदुषी आणि धोतर-साडी (कोकण)
• मांगलागौर श्रृंगार — श्रावण महिन्यातील नवविवाहित महिलांचा पूजाविधी; विशेष पोशाख व दागिने
• इचलकरंजी विणकाम — कोल्हापूर जि.; कापड उद्योगाचे केंद्र; यंत्रमाग उद्योग
• भिलार (पुस्तकांचे गाव, महाबळेश्वर) — वस्त्रोद्योगापेक्षा वेगळे; सांस्कृतिक पर्यटनाचे नवे केंद्र
• सोलापूर चादर व टॉवेल — GI Tag; सोलापूर जिल्ह्याचे पारंपरिक विणकाम; राष्ट्रीय-आंतरराष्ट्रीय निर्यात

15 जनजाती, आदिवासी संस्कृती व लोकजीवन

11 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• महाराष्ट्रातील आदिवासी लोकसंख्या — 9.35% (2011 जनगणना); 47 अनुसूचित जमाती; पालघर, नंदुरबार, गडचिरोली, नाशिक
• भिल्ल जमात — नंदुरबार, धुळे; राजस्थानातूनही पसरलेली; बोली भाषा: भिली; डिंडोरा उत्सव
• गोंड जमात — गडचिरोली, चंद्रपूर; गोंडी भाषा; ‘गोंड राज्य’ — 13व्या-18व्या शतकातील इतिहास
• वारली जमात — पालघर; वारली चित्रकला; तारपा नृत्य; मोहळ उत्सव
• कोरकू जमात — अमरावती, मेळघाट; वाघ पूजन; पारंपरिक बांबू हस्तकला
• माडिया गोंड — गडचिरोली; अत्यंत दुर्गम; ‘नक्षलवाद-प्रभावित’ क्षेत्रातील आदिवासी अस्मिता
• कातकरी जमात — रायगड, पुणे; विटभट्टी कामगार; सर्वाधिक वंचित अनुसूचित जमातींपैकी एक
• महादेव कोळी — पुणे, नाशिक; शिवाजी महाराजांच्या मावळ्यांशी संबंध; डोंगरी शेती
• धनगर — मेंढपाळ समाज; विदर्भ-मराठवाड्यात; खंडोबा उपासना; ओव्या-गाणी-नृत्य
• मेळघाट व्याघ्र प्रकल्प — अमरावती; कोरकू आदिवासींचा अधिवास; 2,768 चौकिमी; पुनर्वसन वाद
• आदिवासी साहित्य चळवळ — नागपूर विद्यापीठ; डॉ. वाहरू सोनवणे, लक्ष्मण माने यांचे लेखन; आत्मकथन साहित्य

16 मराठा साम्राज्याचा सांस्कृतिक वारसा

11 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• शिवाजी महाराज (1630–1680) — ‘राजमुद्रा’ व ‘हिंदवी स्वराज्य’; मराठी भाषेचे संरक्षक; राज्याभिषेक 1674
• मराठी राजभाषा — शिवाजी महाराजांनी फारसी-अरबी ऐवजी मराठी व संस्कृत शब्दांचा वापर; ‘राज्यव्यवहारकोश’
• पेशवे काळातील कला — पुण्याचा ‘पेशवाई थाट’; पुरंदर, सातारा; चित्रकला व संगीताचा विकास
• पोवाडा व शाहीर परंपरा — अज्ञानदास, तुलसीदास, रामजोशी; शिवकाळाचे वर्णन करणारे शाहीर
• मराठी पत्र व्यवहार — शिवकालीन पत्रे (शककर्ते शिवराज) — मराठी भाषेचे अधिकृतकरण
• किल्ले स्थापत्य — गडकोट बांधणीची मराठा पद्धत; दुर्ग-जलदुर्ग-गिरिदुर्ग; ‘किल्ले’ हे महाराष्ट्राचे वेगळेपण
• रायगडाचे बाजार — शिवकालीन अर्थव्यवस्था; मराठी व्यापार व बंदरांचा विकास
• सरदेसाई दरबार — कोल्हापूर; करवीर संस्थान; ‘राधानगरी’ धरण बांधणारे शाहू महाराज
• छत्रपती शाहू महाराज (1874–1922) — कोल्हापूर; OBC आरक्षण 1902 (50%); सामाजिक न्यायाचे पुरस्कर्ते
• तंजावर मराठे — 17व्या-19व्या शतकात तामिळनाडूत मराठी संस्कृतीचा प्रसार; तंजावर चित्रकला शैली
• मराठी साम्राज्यातील स्त्रिया — राजमाता जिजाबाई, ताराबाई (पेशव्यांशी लढा), अहिल्याबाई होळकर — मराठा इतिहासातील शक्तिमान स्त्रिया

17 धार्मिक स्थळे, तीर्थक्षेत्रे व अष्टविनायक

12 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• अष्टविनायक — पुणे परिसरातील 8 गणपती तीर्थस्थळे; मोरेश्वर (मोरगाव), सिद्धिविनायक (सिद्धटेक), बल्लाळेश्वर (पाली)
• साडेतीन शक्तिपीठे — तुळजापूर (तुळजाभवानी), कोल्हापूर (महालक्ष्मी), माहूर (रेणुका), वणी (सप्तशृंगी – अर्धे)
• 12 ज्योतिर्लिंगांपैकी पाच महाराष्ट्रात — त्र्यंबकेश्वर (नाशिक), भीमाशंकर (पुणे), औंढा नागनाथ (हिंगोली), घृष्णेश्वर (औरंगाबाद), परळी वैजनाथ (बीड)
• पंढरपूर — विठ्ठल-रुक्मिणी मंदिर; चंद्रभागा (भीमा) नदी; वारकरी संप्रदायाचे केंद्र
• शिर्डी — साईबाबा समाधी मंदिर (अहमदनगर); वार्षिक 2.5 कोटी+ भाविक; आर्थिक महत्त्व
• नाशिक (पंचवटी) — रामाचे वनवास स्थळ; गोदावरी उगम; कुंभमेळ्याचे ठिकाण
• आळंदी — ज्ञानेश्वर महाराजांची संजीवन समाधी; इंद्रायणी नदीकाठ; वारकऱ्यांचे श्रद्धास्थान
• देहू — तुकाराम महाराजांची संजीवन समाधी; इंद्रायणीकाठ; पुण्यापासून 25 किमी
• गाणगापूर (कर्नाटक) — दत्त संप्रदायाचे पीठ; महाराष्ट्रातील भाविकही मोठ्या संख्येने येतात
• जेजुरी — खंडोबा मंदिर (पुणे); मल्हारी मार्तंड; भंडारा उधळण्याची परंपरा; वार्षिक यात्रा
• माहूर — रेणुकादेवी मंदिर (नांदेड); साडेतीन शक्तिपीठांपैकी एक; दत्त जन्मस्थान म्हणूनही मान्यता
• औरंगाबाद — दौलताबाद किल्ला, बीबी का मकबरा (1679), औरंगजेबाची कबर (खुलताबाद) — ऐतिहासिक धार्मिक स्थळे

18 UNESCO वारसा स्थळे व संरक्षित स्मारके

10 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• अजिंठा लेणी — UNESCO 1983; बौद्ध स्थापत्य व चित्रकलेचे विश्वस्तर; ASI संरक्षित
• वेरूळ लेणी — UNESCO 1983; 34 लेणी (12 बौद्ध + 17 हिंदू + 5 जैन); कैलास मंदिर अद्वितीय
• एलिफंटा लेणी — UNESCO 1987; शिव महेशमूर्ती; मुंबई बंदरातून नौकाने 1 तास
• छत्रपती शिवाजी टर्मिनस (CST) — UNESCO 2004; व्हिक्टोरियन गोथिक स्थापत्य; 1888 बांधलेले
• मुंबईचे व्हिक्टोरियन-आर्ट डेको एन्सेम्बल — UNESCO 2018; ओव्हल मैदान परिसर
• मराठा किल्ले — UNESCO Tentative List; 12 किल्ले नामांकित — रायगड, शिवनेरी, लोहगड, तोरणा इ.
• भीमबेटका — (मध्यप्रदेश, पण पूर्व-ऐतिहासिक संस्कृती महाराष्ट्राशी संबंधित); ASI संरक्षित स्थळे
• पुण्याचा आगा खान पॅलेस — 1942 साली गांधीजी, कस्तुरबा गांधी, महादेवभाई देसाई यांचे स्थान
• ASI संरक्षित स्मारके महाराष्ट्र — 285+ स्मारके; सर्वाधिक युनेस्को स्थळे असलेले राज्य
• राज्य पुरातत्त्व संचालनालय — महाराष्ट्र शासन; 400+ राज्यस्तरीय संरक्षित स्मारके

19 पत्रकारिता, प्रसारमाध्यमे व सामाजिक चळवळी

10 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• दर्पण — 1832; बाळशास्त्री जांभेकर; पहिले मराठी वृत्तपत्र; मुंबईत प्रकाशित
• लोकमान्य — लोकमान्य टिळकांनी 1881 साली ‘केसरी’ (मराठी) आणि ‘मराठा’ (इंग्रजी) सुरू केले
• केसरी वृत्तपत्र — 1881; पुणे; टिळकांच्या जहाल राष्ट्रवादाचे माध्यम; आजही सुरू
• साधना — स्वातंत्र्य सेनानी साने गुरुजींनी स्थापित; समाजवादी विचारांचे वृत्तपत्र
• लोकसत्ता, महाराष्ट्र टाइम्स — प्रमुख मराठी दैनिके; व्यापक प्रसार
• दूरदर्शन सह्याद्री — DD Sahyadri; मराठी प्रसारण; 1972 पासून; मराठी टेलिव्हिजनचे पहिले माध्यम
• झी मराठी, स्टार प्रवाह — खाजगी मराठी वाहिन्या; मालिका, रिअॅलिटी शो; 1990 नंतरचे युग
• आकाशवाणी मुंबई — 1927 साली स्थापित; भारतातील पहिले रेडिओ स्टेशन; मराठी-हिंदी प्रसारण
• सोशल मीडिया व मराठी — यूट्यूब, पॉडकास्ट; मराठी कंटेंट क्रिएटर; डिजिटल माध्यमांचा उदय
• मराठी साहित्याचे भाषांतर — ज्ञानपीठ विजेत्यांचे राष्ट्रीय भाषांत अनुवाद; आंतरराष्ट्रीय प्रसिद्धी

20 मराठी चित्रपट, दूरदर्शन व आधुनिक माध्यमे

11 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• पहिला मराठी चित्रपट — ‘अयोध्येचा राजा’ (1932); V. Shantaram दिग्दर्शित; पहिला बोलपट
• V. शांताराम (1901–1990) — ‘शेजारी’, ‘दो आँखें बारह हाथ’; राष्ट्रीय-आंतरराष्ट्रीय ख्याती
• दादासाहेब फाळके — ‘राजा हरिश्चंद्र’ (1913): पहिला भारतीय मूकपट; नाशिक येथील निवासी
• राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार — मराठी चित्रपटांना 50+ राष्ट्रीय पुरस्कार; ‘श्वास’ (2004): ऑस्कर प्रवेश
• नागराज मंजुळे — ‘फँड्री’ (2013), ‘सैराट’ (2016); दलित अनुभव व प्रेमकथा; बॉक्स ऑफिस विक्रम
• उमेश कुलकर्णी — ‘देऊळ’ (2011): राष्ट्रीय पुरस्कार; ग्रामीण व्यंगचित्रण
• बोलीवूड-मराठी संबंध — मुंबई हिंदी चित्रपट उद्योगात अनेक मराठी कलाकार; लता मंगेशकर, आशा भोसले
• मराठी टेलिव्हिजन — ‘असंभव’, ‘तू तिथे मी’, ‘होणार सून मी या घरची’; सास-बहू मालिकांचे मराठी रूप
• OTT महाराष्ट्र — Netflix, Zee5 वर मराठी कंटेंट; ‘आभाळमाया’, ‘रात्र आहे बाकी’ सारख्या वेब सीरीज
• मराठी संगीत उद्योग — ‘झिंग झिंग झिंगाट’ (सैराट), ‘यड लागलंय’ — तरुणांत प्रचंड लोकप्रिय
• दादासाहेब फाळके पुरस्कार — भारतीय चित्रपट क्षेत्रातील सर्वोच्च पुरस्कार; महाराष्ट्रातील व्यक्तीच्या नावाने

21 क्रीडा व पारंपरिक खेळ

10 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• कबड्डी — महाराष्ट्राचा राज्यखेळ; पुणेरी पलटण (PKL); आशियाई क्रीडा स्पर्धांत भारताचे वर्चस्व
• मल्लखांब — पेशवेकालीन पारंपरिक व्यायाम प्रकार; उभे खांब, दोरी मल्लखांब; युवा राष्ट्रीय स्तरावर
• लेझीम — पेशव्यांच्या काळातील व्यायाम; गणेशोत्सवात लेझीम पथके; पुण्यात प्रसिद्ध
• आट्यापाट्या — पारंपरिक महाराष्ट्रीय सांघिक खेळ; ग्रामीण भागात आजही लोकप्रिय
• विठ्ठल रामजी शिंदे (क्रिकेट) — सचिन तेंडुलकर (1973), अजित वाडेकर, सुनील गावस्कर — मुंबईतून आलेले क्रिकेट दिग्गज
• सचिन तेंडुलकर — मुंबई; 100 आंतरराष्ट्रीय शतके; ‘क्रिकेटचा देव’; भारतरत्न 2014
• वानखेडे स्टेडियम — मुंबई; 1975 बांधलेले; 2011 विश्वचषक अंतिम सामना
• पुणे मॅरेथॉन — दरवर्षी जानेवारी; आशियातील मोठ्या मॅरेथॉन स्पर्धांपैकी एक
• खो-खो — बडोदे येथे उगम म्हटले जाते; महाराष्ट्रातही लोकप्रिय; Ultimate Khokho League 2022
• मुंबई इंडियन्स (IPL) — 5 वेळा IPL विजेते (सर्वाधिक); रिलायन्स मालकीची; महाराष्ट्राची क्रिकेट अस्मिता

22 भाषावैविध्य व बोली भाषा

10 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• मराठी — महाराष्ट्राची राजभाषा; इंडो-आर्यन कुटुंब; 9.2 कोटी बोलणारे (जगात 10वी सर्वाधिक बोलली जाणारी)
• मालवणी — सिंधुदुर्ग-गोव्याच्या सीमेवरील बोली; कोंकणी भाषेशी जवळीक
• वऱ्हाडी — विदर्भातील बोली; ‘व्हय’ म्हणजे ‘हो’; ‘कां’ प्रश्नार्थक; विशिष्ट उच्चारण
• अहिराणी — खानदेश (धुळे, जळगाव, नंदुरबार); गुजराती-मराठी-भिली मिश्रण
• झाडीबोली — विदर्भातील चंद्रपूर-गडचिरोली; वनक्षेत्रातील विशिष्ट बोली
• कोकणी — रत्नागिरी-सिंधुदुर्ग; गोव्याशी साम्य; भारतात अधिकृत भाषा (गोव्यात)
• तेलंगी (महाराष्ट्रातील) — नांदेड, यवतमाळ; तेलगू-मराठी मिश्रण; हैदराबादशी जवळीक
• कन्नड प्रभावित बोली — सोलापूर, सांगली; कर्नाटक सीमेवर; बोलीमिश्रण
• उर्दू — औरंगाबाद, नांदेड, मुंबई; मराठवाडा व जुन्या हैदराबाद संस्थानातील प्रभाव
• मराठी लिपी — देवनागरी; 52 अक्षरे; महाराष्ट्रात एकसंध लिपी परंपरा; डिजिटल युगात Unicode

23 सामाजिक सुधारणा चळवळ व सांस्कृतिक परिवर्तन

12 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• महात्मा जोतीराव फुले (1827–1890) — सत्यशोधक समाज (1873); मुलींसाठी पहिली शाळा 1848; ‘गुलामगिरी’
• सावित्रीबाई फुले (1831–1897) — पहिल्या भारतीय महिला शिक्षिका; मुलींच्या शिक्षणासाठी संघर्ष
• डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (1891–1956) — ‘जाती निर्मूलन’; भारतीय राज्यघटनेचे शिल्पकार; बौद्ध धर्म स्वीकार
• महर्षी धोंडो केशव कर्वे (1858–1962) — विधवा विवाह; हिंगणे स्त्री शिक्षण संस्था (1896); भारतरत्न
• गोपाळ गणेश आगरकर (1856–1895) — ‘सुधारक’ पत्र; जातिभेद-धार्मिक अंधश्रद्धा विरोध
• लोकमान्य टिळक (1856–1920) — ‘स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क’; गणेशोत्सव; शिवजयंती उत्सव सार्वजनिक केला
• छत्रपती शाहू महाराज (1874–1922) — OBC आरक्षण 1902; महिला शिक्षण; जातिभेद निर्मूलन
• आण्णा भाऊ साठे (1920–1969) — दलित-कामगार साहित्य; ‘फकीरा’ कादंबरी; वामपंथी चळवळीशी जोडणी
• साने गुरुजी (1899–1950) — ‘श्यामची आई’; पंढरपूर मंदिर प्रवेश सत्याग्रह; समाजवादी विचार
• प्रार्थना समाज (1867) — आत्माराम पांडुरंग; महाराष्ट्रातील ब्राह्मो समाज; जातिभेदाला विरोध
• संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ (1956–1960) — भाषावार प्रांत रचना; 107 हुतात्मे; मुंबई महाराष्ट्रात
• पुणे करार (1932) — डॉ. आंबेडकर-गांधी; दलितांसाठी आरक्षण; ऐतिहासिक राजकीय-सांस्कृतिक घटना

24 महाराष्ट्राचे लोकसाहित्य — ओव्या, पोवाडे, लावण्या

10 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• ओवी — महिलांनी दळण-कांडण करताना गायलेल्या चार चरणाच्या गीते; ग्रामीण जीवनाचे दर्पण
• पोवाडा — वीरगाथा गीत; शाहीरांनी शिवाजी महाराजांच्या पराक्रमाचे वर्णन; ढोलकी-तुणतुण्यावर
• लावणी — श्रृंगार व भक्ती असे दोन प्रकार; रामजोशी (1758–1812) लावण्याचे प्रसिद्ध शाहीर
• भारूड — एकनाथ महाराजांचे सामाजिक प्रबोधनाचे गीत प्रकार; कडक भाषेत समाजसुधारणा
• गोंधळ — देवीच्या उपासनेत गायला जाणारा; गोंधळी कलावंत रात्रभर गाणी म्हणतात
• किर्तन — पौराणिक कथा व नैतिक उपदेश; पूर्वरंग व उत्तररंग अशा दोन भागांत; कीर्तनकार परंपरा
• जागरण-गोंधळ — खंडोबा, तुळजाभवानी उपासना; ढोल-ताशे; ग्रामीण रात्रोत्सव
• म्हणी व वाक्प्रचार — ‘करावे तसे भरावे’, ‘जशास तसे’; मराठी भाषेची लोकप्रज्ञा
• बालगीते — ‘चांदोबा चांदोबा भागलास का’, ‘ये रे ये रे पावसा’; पिढ्यानपिढ्या प्रचलित
• लोककथा — ‘वेताळ पंचविशी’, ‘संताजी-धनाजी कथा’, ‘पेशव्यांच्या गोष्टी’; मौखिक परंपरेतून

25 संत साहित्य — अभंग, भारूड व किर्तन परंपरा

10 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• अभंग — ‘न भंगणारे’ असे वारकरी संतांचे काव्य; 4 चरणांचे छंदबद्ध काव्य; टाळ-मृदंगावर गाणे
• ज्ञानेश्वरांचे हरिपाठ — 28 अभंगांचा संच; रोज म्हटले जाणारे नित्य पठण; विठ्ठल भक्तीसाठी
• तुकारामांची गाथा — 4,500+ अभंग; ‘येणे बहु जन्म फिरलो’; 1632 मध्ये इंद्रायणीत बुडवले, चमत्कारिकरित्या परत आले
• नामदेवांचे अभंग — 27,000+ रचना; पंढरपूर, पंजाब दोन्ही ठिकाणी गायले; सिख परंपरेशी सांगड
• एकनाथांचे भारूड — विविध जातींचे सोंग घेऊन सामाजिक टीका; ‘माझे माहेर पंढरी’ प्रसिद्ध अभंग
• रामदासांचे मनाचे श्लोक — 205 श्लोक; ‘मना सज्जना भक्तिपंथेचि जावे’; नैतिक उपदेश काव्य
• किर्तनकार परंपरा — ह.भ.प. (हरिभक्तपरायण) ही पदवी; निवृत्तीनाथ, चोखामेळा, कान्होपात्रा
• भजनी परंपरा — रात्री भजन मंडळ; हार्मोनियम, ताळ, टाळ; गावोगावी ‘भजनी मंडळे’
• कान्होपात्रा — मुरळी नृत्यांगना संत; अभंगातून विठ्ठल भक्ती; स्त्री-संत परंपरेतील महत्त्वाच्या
• सोपानदेव — ज्ञानेश्वरांचे भाऊ; ‘सोपानदेवी’ ग्रंथ; सासवड (पुणे) येथील समाधी

26 महाराष्ट्राचे शिक्षण, विद्यापीठे व ज्ञान परंपरा

10 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• मुंबई विद्यापीठ — 1857 स्थापना; ब्रिटिश भारतातील पहिल्या तीन विद्यापीठांपैकी एक; राजाबाई टॉवर
• पुणे विद्यापीठ (सावित्रीबाई फुले) — 1948; ‘Oxford of East’ — 650+ संलग्न महाविद्यालये
• नागपूर विद्यापीठ (राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज) — 1923; विदर्भातील उच्च शिक्षणाचे केंद्र
• डेक्कन महाविद्यालय (पुणे) — 1821; पुरातत्त्व व संस्कृत अभ्यासाचे जागतिक केंद्र
• भांडारकर प्राच्यविद्या संशोधन संस्था (पुणे) — 1917; संस्कृत हस्तलिखितांचे जगातील मोठे संग्रह
• TIFR (Tata Institute of Fundamental Research) — 1945; मुंबई; होमी भाभा यांनी स्थापित; परमाणु विज्ञान
• IIT मुंबई — 1958; भारतातील प्रमुख अभियांत्रिकी संस्था; पवई (मुंबई)
• फर्ग्युसन महाविद्यालय (पुणे) — 1885; लोकमान्य टिळक व आगरकर यांचे शिक्षणस्थान
• गोखले राजकारण व अर्थशास्त्र संस्था (पुणे) — 1930; सामाजिक-आर्थिक संशोधनाचे केंद्र
• महाराष्ट्र साहित्य परिषद (1906) — पुणे; मराठी भाषा-साहित्याचे संवर्धन; मराठी ग्रंथ जगत

27 सांस्कृतिक संस्था, अकादमी व पुरस्कार

10 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• महाराष्ट्र साहित्य परिषद (1906) — पुणे; मराठी साहित्याचे संवर्धन; वार्षिक ‘साहित्य संमेलन’
• अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन — 1878 पासून; 97वे संमेलन 2024 (नवी मुंबई)
• महाराष्ट्र राज्य साहित्य-संस्कृती मंडळ — राज्य शासनाची संस्था; पुस्तक प्रकाशन व पुरस्कार
• लोकमान्य टिळक पुरस्कार — पुणे; वार्षिक; देशसेवा व ज्ञान क्षेत्रातील योगदानासाठी
• महाराष्ट्र भूषण पुरस्कार — राज्य शासन; सर्वोच्च नागरी पुरस्कार; पु.ल. देशपांडे, सचिन तेंडुलकर यांना
• साहित्य अकादमी पुरस्कार (मराठी) — केंद्र सरकार; मराठी साहित्यकृतींना; विंदा करंदीकर, भालचंद्र नेमाडे
• ज्ञानपीठ पुरस्कार (मराठी) — वि.स. खांडेकर (1974), विंदा करंदीकर (2006), भालचंद्र नेमाडे (2014)
• नाट्यदर्पण पुरस्कार — मराठी रंगभूमीसाठी; श्रेष्ठ नाट्यकृती, दिग्दर्शन, अभिनय पुरस्कार
• झी गौरव पुरस्कार — मराठी टेलिव्हिजनसाठी; सर्वश्रेष्ठ मालिका, अभिनेते-अभिनेत्री
• महाराष्ट्र राज्य चित्रपट पुरस्कार — राज्य शासन; दरवर्षी; सर्वश्रेष्ठ मराठी चित्रपट, दिग्दर्शक

28 पर्यटन, इको-कल्चर व वारसा पर्यटन

10 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• महाराष्ट्र पर्यटन विकास महामंडळ (MTDC) — 1975 स्थापना; राज्य पर्यटनाचे नियोजन; ‘महाराष्ट्र अनलिमिटेड’ मोहीम
• किल्ले पर्यटन — रायगड, सिंधुदुर्ग, प्रतापगड, लोहगड — UNESCO नामांकनानंतर पर्यटकवाढ
• कोकण पर्यटन — मालवण, तारकर्ली, गणपतीपुळे — समुद्रकिनारे; स्कूबा डायव्हिंग, होमस्टे
• अजिंठा-वेरूळ पर्यटन — औरंगाबाद; वार्षिक 6 लाख+ विदेशी पर्यटक; ‘एलोरा-अजंठा आंतरराष्ट्रीय महोत्सव’
• भीलार — ‘पुस्तकांचे गाव’ (महाबळेश्वर); 2017 मध्ये सुरू; 25 घरांत 15,000+ पुस्तके
• इको-टूरिझम — मेळघाट, चंद्रपूर, कोयना; जंगल सफारी, आदिवासी संस्कृती अनुभव
• धार्मिक पर्यटन — शिर्डी, पंढरपूर, नाशिक, तुळजापूर; वार्षिक कोट्यवधी भाविक
• वारसा पर्यटन सर्किट — ‘बुद्धिस्ट सर्किट’ (नागपूर-औरंगाबाद), ‘मराठा ट्रेल’ (पुणे-रायगड-कोल्हापूर)
• ग्रामीण पर्यटन — कोकणातील आंबा बागा, द्राक्ष बागा (नाशिक), स्ट्रॉबेरी (महाबळेश्वर)
• मुंबई — ‘सपनों का शहर’; गेटवे ऑफ इंडिया, मरीन ड्राइव्ह, धारावी टूर; वार्षिक 5+ कोटी पर्यटक

29 महाराष्ट्राचे योगदान — राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय स्तरावर

10 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• स्वातंत्र्य संग्रामातील योगदान — लोकमान्य टिळक, गोपाळ कृष्ण गोखले, सावरकर; असहयोग-सविनय कायदेभंग
• भारतीय राज्यघटना — डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (मुंबई-नागपूर); घटनेचे शिल्पकार
• अणुऊर्जा कार्यक्रम — डॉ. होमी भाभा (1909–1966), मुंबई; BARC (ट्रॉम्बे), तारापूर अणुऊर्जा केंद्र
• सूचना तंत्रज्ञान — पुणे IT हब; Infosys, Wipro, TCS कार्यालये; ‘पूर्वेचे IT Valley’
• अंतराळ योगदान — ISRO मुंबई कार्यालय; विक्रम साराभाई यांचे मुंबई कार्य; BARC-ISRO सहकार्य
• ऑलिम्पिक योगदान — के.डी. जाधव (1952 हेलसिंकी, कुस्ती कांस्य) — स्वतंत्र भारताचे पहिले वैयक्तिक ऑलिम्पिक पदक
• आंतरराष्ट्रीय साहित्य — अरुणा धनपत (मराठी अनुवाद), दिलीप चित्रे (इंग्रजी-मराठी); जागतिक साहित्य जगतात
• वित्त व उद्योग — मुंबई हे भारताचे आर्थिक केंद्र; BSE (1875 — आशियातील पहिला शेअर बाजार)
• सामाजिक उद्योजकता — Teach For India, Akanksha Foundation — मुंबईत स्थापित; राष्ट्रीय प्रभाव
• मराठी डायस्पोरा — अमेरिका, UK, ऑस्ट्रेलियात मराठी संघटना; मराठी भाषा जागतिक पातळीवर

30 मराठी लिपी, व्याकरण व भाषाशास्त्र

10 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• देवनागरी लिपी — संस्कृत-मराठी-हिंदीसाठी समान; डावीकडून उजवीकडे; 52 वर्णमाला
• मराठी व्याकरण — दादोबा पांडुरंग तर्खडकर (1814–1882) — ‘मराठी भाषेचे व्याकरण’ (1836) पहिले व्याकरण
• मराठीचे संस्कृतशी नाते — 70% शब्दसंपदा संस्कृतमधून; ‘तत्सम’ व ‘तद्भव’ शब्द
• फारसी-अरबी प्रभाव — मुघल-आदिलशाही काळातील; ‘जमीन’, ‘दुकान’, ‘खिडकी’ — मराठीत रुजलेले
• पोर्तुगीज प्रभाव — ‘साबण’, ‘बटाटा’, ‘पाव’, ‘तोफ’ — कोकण मार्गे मराठीत
• इंग्रजी प्रभाव — आधुनिक मराठीत ‘टेबल’, ‘कॉलेज’, ‘बस’, ‘ट्रेन’
• महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश — 1976; 20 खंड; रा.चिं. ढेरे, कृ.पां. कुलकर्णी संपादन
• मराठी शब्दसंपदा — 90,000+ शब्द; मराठी विश्वकोश; डिजिटल कोश निर्मिती सुरू
• मराठी भाषा गौरव दिन — 27 फेब्रुवारी (कुसुमाग्रजांचा वाढदिवस); महाराष्ट्र शासनाने अधिकृत
• शास्त्रीय भाषेचा दर्जा — मराठीला ‘शास्त्रीय भाषा’ (Classical Language) म्हणून मान्यतेसाठी मागणी; 2024 साली केंद्राने मान्यता दिली

31 आधुनिक सांस्कृतिक प्रवाह व जागतिकीकरण

10 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• मुंबईचे कॉस्मोपॉलिटन स्वरूप — 12.4 कोटी+ मेट्रो लोकसंख्या; 100+ भाषा बोलणाऱ्या लोकांचे शहर
• मराठी रंगभूमीचे पुनरुज्जीवन — 2010 नंतर; ‘नटसम्राट’ (2015) हिट चित्रपट; रंगभूमी-चित्रपट सांगड
• मराठी पुस्तक उद्योग — वार्षिक 8,000+ नवी मराठी पुस्तके; पुणे, मुंबईत प्रकाशन केंद्रे
• डिजिटल मराठी — Wikipedia मराठी (60,000+ लेख); YouTube मराठी चॅनेल; Podcast परंपरा
• स्टँड-अप कॉमेडी — भाऊ कदम, प्रवीण तरडे; मराठी विनोदाचे नवे माध्यम
• मराठी फ्युजन संगीत — शंकर-एहसान-लॉय, Ajay-Atul; पारंपरिक लावणी + आधुनिक बीट
• फॅशन व मराठी ओळख — ‘Puneri Pagote’ फॅशन; पैठणी साडीचे आंतरराष्ट्रीय बाजारात स्थान
• Prithvi Theatre, NCPA मुंबई — राष्ट्रीय स्तरावरील सांस्कृतिक केंद्रे; महाराष्ट्रात स्थित
• वारसा जतन — ‘इनटॅक्ट महाराष्ट्र’, ‘मुंबई हेरिटेज कन्झर्वेशन’ — नागरी स्वयंसेवी संस्था
• महाराष्ट्र — GDP ₹36+ लाख कोटी; देशातील सर्वाधिक GDP राज्य; आर्थिक-सांस्कृतिक महाशक्ती

32 MPSC परीक्षेसाठी महत्त्वाचे सांस्कृतिक मुद्दे

11 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• GI Tags महाराष्ट्र — पैठणी, कोल्हापुरी चप्पल, नाशिक द्राक्षे, सोलापूर चादर, हापूस आंबा, वारली — MPSC आवडते प्रश्न
• UNESCO स्थळे — अजिंठा (1983), वेरूळ (1983), एलिफंटा (1987), CST (2004), व्हिक्टोरियन एन्सेम्बल (2018)
• ज्ञानपीठ पुरस्कार — वि.स. खांडेकर (1974), विंदा करंदीकर (2006), भालचंद्र नेमाडे (2014) — वर्षासह लक्षात ठेवा
• महाराष्ट्र भूषण पुरस्कारप्राप्त — पु.ल. देशपांडे, लता मंगेशकर, सचिन तेंडुलकर, आशा भोसले
• पहिले मराठी वृत्तपत्र — ‘दर्पण’ (1832, बाळशास्त्री जांभेकर)
• पहिला मराठी बोलपट — ‘अयोध्येचा राजा’ (1932)
• पहिले मराठी नाटक — ‘सीता स्वयंवर’ (1843, विष्णुदास भावे)
• मराठी भाषेचा पहिला लेखी पुरावा — श्रवणबेळगोळ शिलालेख (इ.स. 983)
• राज्यखेळ — कबड्डी; राज्यपक्षी — हरियाल; राज्यप्राणी — शेकरू; राज्यफूल — जारुळ
• अष्टविनायक — 8 गणपती; मोरेश्वर, सिद्धिविनायक, बल्लाळेश्वर, वरदविनायक, चिंतामणी, गिरिजात्मज, विघ्नहर, महागणपती
• वारकरी संप्रदाय — आषाढी-कार्तिकी एकादशी; पंढरपूर; ज्ञानेश्वर-तुकाराम-नामदेव-एकनाथ-रामदास — पंचसंत