Home»Economy of Maharashtra – महाराष्ट्राची अर्थव्यवस्था»महिंद्रा अँड महिंद्रा — चाकण, नाशिक

महाराष्ट्र अर्थव्यवस्था ऑटोमोबाईल उद्योग

महिंद्रा अँड महिंद्रा — चाकण, नाशिक

भारताचे अग्रणी ऑटोमोबाईल निर्माता आणि महाराष्ट्राचे औद्योगिक स्तंभ

📑 विषय-सूची

1 महिंद्रा अँड महिंद्रा — परिचय आणि इतिहास 2 चाकण आणि नाशिक संयंत्र — स्थान आणि महत्त्व 3 उत्पादन क्षमता आणि वाहन श्रेणी 4 आर्थिक प्रभाव आणि रोजगार सृजन 5 इलेक्ट्रिक वाहन आणि भविष्य धोरण 6 परीक्षा प्रश्न आणि सारांश

खण्ड 1

महिंद्रा अँड महिंद्रा — परिचय आणि इतिहास

महिंद्रा अँड महिंद्रा लिमिटेड (M&M) भारताचे सर्वात मोठे ऑटोमोबाईल निर्माता कंपन्या आहे आणि महाराष्ट्र अर्थव्यवस्थेचा प्रमुख स्तंभ आहे. चाकण (पुणे जिल्ह्यात) आणि नाशिक येथील संयंत्रे भारतीय ऑटोमोबाईल उद्योगातील सर्वाधिक आधुनिक आणि उत्पादनशील सुविधा आहेत.

1945 स्थापना वर्ष (मुंबई)

₹1.8 लाख करोड़ वार्षिक उत्पन्न (2023-24)

2,50,000+ कर्मचारी विश्वव्यापी

कंपनीचा विकास आणि मार्ग

महिंद्रा अँड महिंद्रा ची स्थापना 1945 मध्ये मुंबई येथे झाली. सुरुवातीला कंपनी ट्रॅक्टर आणि कृषी यंत्रांचे उत्पादन करत होती. 1960 च्या दशकात कंपनीने जीप आणि हल्के वाहनांचे उत्पादन सुरू केले. 1980 नंतर कंपनी पूर्ण ऑटोमोबाईल निर्माताच्या रूपात विकसित झाली.

महाराष्ट्रात महिंद्रा अँड महिंद्राचे विस्तार 1990 च्या दशकात सुरू झाला जेव्हा चाकण येथे प्रथम संयंत्र स्थापन केले गेले. नाशिक संयंत्र 2008 मध्ये चालू झाले आणि आज हे दोन्ही संयंत्र कंपनीचे मुख्य उत्पादन केंद्र आहेत.

📌

महिंद्रा अँड महिंद्रा — भारतीय ऑटोमोबाईल उद्योगातील नेतृत्व कंपनी SUV (स्पोर्ट्स यूटिलिटी व्हिकल्स) आणि कमर्शियल व्हिकल्स बाजारात भारतातील शीर्ष निर्माता आहे. XUV, Bolero, Scorpio, Thar आणि Mahindra Bolero Neo या मॉडेल्स भारतातील सर्वाधिक विक्रीत वाहन आहेत.

कोर व्यवसाय: यात्रीवाहन (Passenger Vehicles), व्यावसायिक वाहन (Commercial Vehicles), ट्रॅक्टर आणि कृषी यंत्र समाविष्ट आहेत.
बाजार स्थिती: भारतातील SUV बाजारात 35% बाजार हिस्सा (2023-24)
निर्यात: 50+ देशांमध्ये महिंद्रा वाहनांची विक्री होते
संशोधन आणि विकास: इलेक्ट्रिक वाहन, स्वायत्त ड्राइविंग आणि कनेक्टेड कार तंत्रज्ञानात गुंतवणूक

खण्ड 2

चाकण आणि नाशिक संयंत्र — स्थान आणि महत्त्व

चाकण (पुणे जिल्ह्यात) आणि नाशिक येथील महिंद्रा अँड महिंद्राचे संयंत्र महाराष्ट्रातील सर्वाधिक आधुनिक आणि कार्यक्षम ऑटोमोबाईल उत्पादन सुविधा आहेत. या दोन्ही संयंत्रांचे कौशल्य आणि भौगोलिक स्थान कंपनीचे भारतीय आणि आंतरराष्ट्रीय बाजारातील नेतृत्व सुनिश्चित करते.

चाकण संयंत्र — तांत्रिक उत्कृष्टता

चाकण पुणे जिल्ह्यातील औरंगाबाद-पुणे महामार्गावर स्थित आहे. हे संयंत्र 1997 मध्ये स्थापन केले गेले आणि आज हे महिंद्रा अँड महिंद्राचे सर्वाधिक उत्पादनशील संयंत्र आहे.

🏭 भौगोलिक लाभ

पुणे-मुंबई-औरंगाबाद त्रिकोणात स्थित, जो भारताचा सर्वाधिक विकसित औद्योगिक क्षेत्र आहे. पोर्ट, रेल्वे आणि महामार्गांचा सुलभ नेटवर्क आहे.

⚙️ तांत्रिक सुविधा

रोबोटिक्स, AI-आधारित गुणवत्ता नियंत्रण, पूर्ण स्वचालित उत्पादन लाइन, आणि Industry 4.0 मानकांचे पालन.

नाशिक संयंत्र — विस्तार आणि विविधता

नाशिक संयंत्र 2008 मध्ये चालू झाले आणि हे मुख्यतः SUV आणि कमर्शियल व्हिकल्स उत्पादनासाठी समर्पित आहे. नाशिक महाराष्ट्रातील औद्योगिक विकासाचे एक महत्त्वपूर्ण केंद्र आहे.

पैलू	चाकण संयंत्र	नाशिक संयंत्र
स्थापना	1997	2008
मुख्य उत्पाद	XUV, Bolero, Scorpio, Thar	Bolero Pik-Up, Mahindra Bolero Neo, कमर्शियल वाहन
वार्षिक क्षमता	3,50,000+ वाहन	2,00,000+ वाहन
कर्मचारी संख्या	12,000+	8,000+
तांत्रिक विशेषता	पूर्ण स्वचालित, रोबोटिक्स	अर्ध-स्वचालित, लचकदार उत्पादन

✅

महाराष्ट्रातील महिंद्रा अँड महिंद्राचे योगदान चाकण आणि नाशिक संयंत्रांमधून महिंद्रा अँड महिंद्रा भारतातील एकूण वाहन उत्पादनाचे 15-18% उत्पादन करते. या दोन्ही संयंत्रांचे एकत्रित वार्षिक उत्पादन 5.5 लाख वाहनांपेक्षा अधिक आहे.

खण्ड 3

उत्पादन क्षमता आणि वाहन श्रेणी

महिंद्रा अँड महिंद्राचे चाकण आणि नाशिक संयंत्र विविध प्रकारचे वाहन उत्पादन करतात — SUV, कमर्शियल व्हिकल्स, पिक-अप ट्रक आणि इलेक्ट्रिक वाहन. या विविधतेमुळे कंपनी विभिन्न ग्राहक खंडांमध्ये प्रभावशाली आहे.

प्रमुख वाहन मॉडेल्स

🚙 SUV श्रेणी

XUV700, XUV500, Scorpio, Bolero, Thar, Bolero Neo — या मॉडेल्स भारतातील सर्वाधिक विक्रीत SUV आहेत. XUV700 प्रीमियम सेगमेंटमध्ये आणि Bolero बजेट सेगमेंटमध्ये बाजार नेता आहे.

🚛 कमर्शियल व्हिकल्स

Bolero Pik-Up, Supro, Xylo — या वाहनांचा उपयोग व्यावसायिक आणि वाहतूक कार्यांसाठी होतो. नाशिक संयंत्र मुख्यतः या श्रेणीचे उत्पादन करते.

उत्पादन क्षमता आणि विस्तार

चाकण संयंत्रची वार्षिक उत्पादन क्षमता 3.5 लाख वाहन आहे, तर नाशिक संयंत्रची क्षमता 2 लाख वाहन आहे. एकूण, महिंद्रा अँड महिंद्रा महाराष्ट्रातून वार्षिक 5.5 लाख वाहन उत्पादन करते.

1997

चाकण संयंत्र स्थापन — प्रारंभिक क्षमता 50,000 वाहन/वर्ष

2005

चाकण संयंत्र विस्तार — क्षमता 2 लाख वाहन/वर्ष

2008

नाशिक संयंत्र चालू — कमर्शियल व्हिकल्स उत्पादन सुरू

2015

चाकण संयंत्र क्षमता 3.5 लाख वाहन/वर्ष पर्यंत वाढ

2020

इलेक्ट्रिक वाहन (e-KUV100, e-Bolero) उत्पादन सुरू

📊

बाजार हिस्सा आणि विक्री आकडे महिंद्रा अँड महिंद्रा भारतातील SUV बाजारात 35% हिस्सा धारण करते. 2023-24 मध्ये कंपनीने 4.2 लाख वाहनांची विक्री केली, ज्यामध्ये चाकण आणि नाशिक संयंत्रांचा मुख्य योगदान होता.

गुणवत्ता आणि मानकीकरण

चाकण आणि नाशिक संयंत्र ISO 9001, ISO 14001, OHSAS 18001 आणि Industry 4.0 मानकांचे पालन करतात. उत्पादन प्रक्रियामध्ये रोबोटिक्स, AI-आधारित गुणवत्ता नियंत्रण आणि स्वचालित परीक्षण प्रणाली वापरली जातात.

खण्ड 4

आर्थिक प्रभाव आणि रोजगार सृजन

महिंद्रा अँड महिंद्राचे चाकण आणि नाशिक संयंत्र महाराष्ट्र अर्थव्यवस्थेचे महत्त्वपूर्ण स्तंभ आहेत. या संयंत्रांचे प्रत्यक्ष आणि अप्रत्यक्ष आर्थिक योगदान लाखो लोकांचे जीवन प्रभावित करते.

रोजगार सृजन

चाकण आणि नाशिक संयंत्रांमध्ये एकूण 20,000+ कर्मचारी कार्यरत आहेत. यामध्ये अभियंते, तांत्रिक कर्मचारी, उत्पादन कामगार आणि प्रशासकीय कर्मचारी समाविष्ट आहेत.

20,000+ प्रत्यक्ष कर्मचारी

1,00,000+ अप्रत्यक्ष रोजगार (आपूर्तिकर्ता, सेवा)

₹5,000 करोड़ वार्षिक वेतन आणि लाभ

आपूर्तिकर्ता इकोसिस्टम

महिंद्रा अँड महिंद्रा चाकण आणि नाशिक संयंत्रांसाठी 500+ आपूर्तिकर्ता कंपन्या कार्यरत आहेत. या आपूर्तिकर्ता कंपन्यांमध्ये इंजिन, ट्रांसमिशन, इलेक्ट्रॉनिक्स, प्लास्टिक आणि स्टील घटक निर्माता समाविष्ट आहेत.

🏢 आपूर्तिकर्ता नेटवर्क

भारत फोर्ज: इंजिन आणि ट्रांसमिशन घटक
क्रॅन्कस: ऑटो कंपोनंट्स
बजाज ऑटो: इलेक्ट्रॉनिक्स आणि सेंसर
स्थानीय लघु आणि मध्यम उद्यम (SME): प्लास्टिक, स्टील, रबर घटक

राजस्व आणि कर योगदान

महिंद्रा अँड महिंद्रा महाराष्ट्र सरकारला वार्षिक ₹800 करोड़+ कर (GST, आयकर, संपत्ति कर) देते. चाकण आणि नाशिक संयंत्र अकेले महाराष्ट्र राजस्वचे 2-3% योगदान करतात.

GST योगदान ₹450 करोड़

कर्पोरेट आयकर ₹250 करोड़

अन्य कर (संपत्ति, स्टाम्प) ₹100 करोड़

सामाजिक जिम्मेदारी

महिंद्रा अँड महिंद्रा चाकण आणि नाशिक संयंत्रांच्या आसपासच्या गावांमध्ये शिक्षा, आरोग्य आणि कृषी विकास कार्यक्रमांमध्ये गुंतवणूक करते. कंपनी वार्षिक ₹50 करोड़ सामाजिक कल्याण कार्यक्रमांमध्ये खर्च करते.

🌱

पर्यावरण आणि स्थिरता महिंद्रा अँड महिंद्रा चाकण आणि नाशिक संयंत्र 100% नवीकरणीय ऊर्जा वापरण्याचे लक्ष्य 2030 पर्यंत साध्य करण्यासाठी प्रतिबद्ध आहे. वर्तमानमध्ये, दोन्ही संयंत्र 60% नवीकरणीय ऊर्जा वापरतात.

खण्ड 5

इलेक्ट्रिक वाहन आणि भविष्य धोरण

महिंद्रा अँड महिंद्रा इलेक्ट्रिक वाहन (EV) क्षेत्रात भारताचा अग्रणी आहे. चाकण आणि नाशिक संयंत्र इलेक्ट्रिक वाहन उत्पादनाचे प्रमुख केंद्र बनत आहेत, ज्यामुळे भारतातील EV क्रांतीमध्ये महाराष्ट्राची भूमिका अधिक महत्त्वपूर्ण होत आहे.

इलेक्ट्रिक वाहन मॉडेल्स

⚡ e-KUV100 (2019)

महिंद्रा अँड महिंद्राचे पहिले इलेक्ट्रिक SUV. 150 किमी रेंज, 6 तास चार्जिंग वेळ. भारतातील सर्वाधिक विक्रीत इलेक्ट्रिक SUV आहे.

⚡ XUV400 (2023)

प्रीमियम इलेक्ट्रिक SUV, 456 किमी रेंज, 50 किमी/घंटा त्वरण. भारतातील सर्वाधिक विक्रीत प्रीमियम इलेक्ट्रिक वाहन.

⚡ e-Bolero (2023)

बजेट इलेक्ट्रिक SUV, 200 किमी रेंज, ₹10 लाख किंमत. ग्रामीण आणि शहरी बाजारांसाठी डिजाइन केलेले.

⚡ BE 6 (2024)

अत्याधुनिक इलेक्ट्रिक SUV, 500+ किमी रेंज, 0-100 किमी/घंटा 6.5 सेकंदात. भविष्य तंत्रज्ञान प्रदर्शन.

भविष्य धोरण आणि लक्ष्य

EV उत्पादन क्षमता: 2025 पर्यंत 1 लाख EV/वर्ष, 2030 पर्यंत 3 लाख EV/वर्ष
नवीन मॉडेल्स: 2024-2026 मध्ये 8 नवीन इलेक्ट्रिक मॉडेल्स लॉन्च करणे
बॅटरी तंत्रज्ञान: स्वतःचे बॅटरी उत्पादन सुविधा स्थापन (चाकण किंवा नाशिकमध्ये)
चार्जिंग इन्फ्रास्ट्रक्चर: 500+ चार्जिंग स्टेशन स्थापन
निर्यात: इलेक्ट्रिक वाहनांचा निर्यात 30+ देशांमध्ये

Level 2 स्वायत्तता: XUV700 आणि XUV400 मध्ये Advanced Driver Assistance Systems (ADAS) समाविष्ट
कनेक्टेड कार: IoT-आधारित वाहन निरीक्षण, रिमोट डायग्नोस्टिक्स, OTA अपडेट्स
AI आणि मशीन लर्निंग: भविष्य मॉडेल्समध्ये Level 3-4 स्वायत्तता
संशोधन केंद्र: चाकण आणि बेंगलुरु येथे स्वायत्त ड्राइविंग संशोधन केंद्र

📝

महिंद्रा अँड महिंद्राचे EV धोरण — मुख्य बिंदू महिंद्रा अँड महिंद्रा 2030 पर्यंत सर्व नवीन मॉडेल्स इलेक्ट्रिक किंवा हायब्रिड असतील असे लक्ष्य ठेवले आहे. कंपनी इलेक्ट्रिक वाहन क्षेत्रात ₹5,000 करोड़ गुंतवणूक करत आहे. चाकण आणि नाशिक संयंत्र या गुंतवणूकचे मुख्य लाभार्थी असतील.

बॅटरी तंत्रज्ञान आणि आपूर्ति साखळी

महिंद्रा अँड महिंद्रा LG Energy Solution, CATL, BYD यांच्याशी बॅटरी आपूर्तीसाठी करार केले आहेत. कंपनी भारतातील स्वतःचे बॅटरी उत्पादन सुविधा स्थापन करण्याचे योजना करत आहे, ज्यामुळे EV उत्पादन खर्च कमी होईल.

खण्ड 6

परीक्षा प्रश्न आणि सारांश

महत्त्वपूर्ण मुद्दे — स्मरण सूत्र

📌 महिंद्रा अँड महिंद्रा — मुख्य बिंदू C-N-P-E-R-S

C = Chakan (चाकण) — 1997, 3.5 लाख वाहन/वर्ष N = Nashik (नाशिक) — 2008, 2 लाख वाहन/वर्ष P = Products (उत्पाद) — SUV, Commercial Vehicles, Tractors E = Employment (रोजगार) — 20,000+ प्रत्यक्ष, 1,00,000+ अप्रत्यक्ष R = Revenue (राजस्व) — ₹800 करोड़+ वार्षिक कर S = Sustainability (स्थिरता) — 60% नवीकरणीय ऊर्जा, 2030 पर्यंत 100%

त्वरित पुनरावलोकन तालिका

विषय

उत्तर

महिंद्रा अँड महिंद्रा स्थापना

1945 (मुंबई)

चाकण संयंत्र स्थापना

1997, पुणे जिल्ह्यात

नाशिक संयंत्र स्थापना

2008, कमर्शियल व्हिकल्स

एकूण वार्षिक क्षमता

5.5 लाख वाहन

प्रमुख उत्पाद

XUV, Bolero, Scorpio, Thar, e-KUV100, XUV400

कर्मचारी संख्या

20,000+ प्रत्यक्ष

वार्षिक कर योगदान

₹800 करोड़+

SUV बाजार हिस्सा

35% (भारत)

इंटरेक्टिव प्रश्न — परीक्षा अभ्यास

1 महिंद्रा अँड महिंद्राचे चाकण संयंत्र कोणत्या वर्षी स्थापन केले गेले?

A. 1990

B. 1997

C. 2005

D. 2008

✅ उत्तर: B — चाकण संयंत्र 1997 मध्ये स्थापन केले गेले आणि आज हे महिंद्रा अँड महिंद्राचे सर्वाधिक उत्पादनशील संयंत्र आहे.

2 नाशिक संयंत्र मुख्यतः कोणत्या प्रकारचे वाहन उत्पादन करते?

A. केवळ SUV

B. कमर्शियल व्हिकल्स आणि पिक-अप ट्रक

C. केवळ इलेक्ट्रिक वाहन

D. केवळ ट्रॅक्टर

✅ उत्तर: B — नाशिक संयंत्र मुख्यतः Bolero Pik-Up, Supro आणि कमर्शियल व्हिकल्स उत्पादन करते.

3 महिंद्रा अँड महिंद्रा भारतातील SUV बाजारात किती प्रतिशत हिस्सा धारण करते?

A. 20%

B. 25%

C. 35%

D. 45%

✅ उत्तर: C — महिंद्रा अँड महिंद्रा भारतातील SUV बाजारात 35% हिस्सा धारण करते, ज्यामुळे हे बाजार नेता आहे.

पूर्वीच्या परीक्षांतील प्रश्न (PYQ)

📋

महाराष्ट्र सरकारी परीक्षा — पूर्वीचे प्रश्न

लघु उत्तर प्र. 1: महिंद्रा अँड महिंद्राचे चाकण आणि नाशिक संयंत्र महाराष्ट्र अर्थव्यवस्थेमध्ये कोणती भूमिका बजावतात?

उत्तर: चाकण आणि नाशिक संयंत्र महाराष्ट्रातून वार्षिक 5.5 लाख वाहन उत्पादन करतात, 20,000+ प्रत्यक्ष रोजगार सृजन करतात, 1,00,000+ अप्रत्यक्ष रोजगार निर्माण करतात, आणि वार्षिक ₹800 करोड़+ कर राजस्व देतात. या संयंत्रांचे आपूर्तिकर्ता इकोसिस्टम 500+ कंपन्यांचा समावेश करते, ज्यामुळे महाराष्ट्र अर्थव्यवस्थेचे महत्त्वपूर्ण स्तंभ बनतात.

लघु उत्तर प्र. 2: महिंद्रा अँड महिंद्राचे प्रमुख उत्पाद कोणते आहेत आणि त्यांचे बाजार स्थान काय आहे?

उत्तर: महिंद्रा अँड महिंद्राचे प्रमुख उत्पाद: (1) XUV700, XUV500 — प्रीमियम SUV; (2) Bolero — बजेट SUV, सर्वाधिक विक्रीत; (3) Scorpio — मिड-रेंज SUV; (4) Thar — ऑफ-रोड SUV; (5) Bolero Pik-Up — कमर्शियल व्हिकल; (6) e-KUV100, XUV400 — इलेक्ट्रिक वाहन. महिंद्रा भारतातील SUV बाजारात 35% हिस्सा धारण करते आणि बाजार नेता आहे.

दीर्घ उत्तर प्र. 3: महिंद्रा अँड महिंद्राचे इलेक्ट्रिक वाहन धोरण आणि भविष्य योजना विस्तारपूर्वक वर्णन करा.

उत्तर: महिंद्रा अँड महिंद्रा इलेक्ट्रिक वाहन क्षेत्रात भारताचा अग्रणी आहे. वर्तमान EV मॉडेल्स: e-KUV100 (150 किमी रेंज), XUV400 (456 किमी रेंज), e-Bolero (200 किमी रेंज), BE 6 (500+ किमी रेंज). भविष्य योजना: (1) 2025 पर्यंत 1 लाख EV/वर्ष उत्पादन क्षमता; (2) 2030 पर्यंत 3 लाख EV/वर्ष; (3) 2024-2026 मध्ये 8 नवीन EV मॉडेल्स लॉन्च; (4) स्वतःचे बॅटरी उत्पादन सुविधा स्थापन; (5) 500+ चार्जिंग स्टेशन; (6) 2030 पर्यंत सर्व नवीन मॉडेल्स इलेक्ट्रिक/हायब्रिड. चाकण आणि नाशिक संयंत्र या EV विस्तारचे मुख्य केंद्र असतील.

लघु उत्तर प्र. 4: चाकण संयंत्र नाशिक संयंत्रपेक्षा अधिक महत्त्वपूर्ण का आहे?

उत्तर: चाकण संयंत्र (1) 1997 पासून कार्यरत आहे, अधिक अनुभव आणि तांत्रिक कौशल्य आहे; (2) वार्षिक 3.5 लाख वाहन उत्पादन क्षमता (नाशिकपेक्षा अधिक); (3) पूर्ण स्वचालित, रोबोटिक्स आणि AI-आधारित; (4) प्रीमियम SUV (XUV700, XUV500) उत्पादन करते; (5) पुणे-मुंबई-औरंगाबाद त्रिकोणात स्थित, भौगोलिक लाभ; (6) निर्यात आणि उच्च-मूल्य उत्पादनासाठी केंद्र.

दीर्घ उत्तर प्र. 5: महिंद्रा अँड महिंद्राचे चाकण आणि नाशिक संयंत्र महाराष्ट्र अर्थव्यवस्थेचे विकास कसे प्रभावित करतात? विस्तृत विश्लेषण करा.

उत्तर: महिंद्रा अँड महिंद्राचे चाकण आणि नाशिक संयंत्र महाराष्ट्र अर्थव्यवस्थेचे विकास अनेक प्रकारे प्रभावित करतात: (1) रोजगार सृजन: 20,000+ प्रत्यक्ष आणि 1,00,000+ अप्रत्यक्ष रोजगार. (2) राजस्व योगदान: ₹800 करोड़+ वार्षिक कर, महाराष्ट्र राजस्वचे 2-3%. (3) आपूर्तिकर्ता इकोसिस्टम: 500+ कंपन्यांचा विकास, लघु आणि मध्यम उद्यमांचा समर्थन. (4) तांत्रिक विकास: Industry 4.0, रोबोटिक्स, AI, इलेक्ट्रिक वाहन तंत्रज्ञान. (5) निर्यात आय: 50+ देशांमध्ये निर्यात, विदेशी मुद्रा आय. (6) सामाजिक विकास: शिक्षा, आरोग्य, कृषी कार्यक्रमांमध्ये ₹50 करोड़ वार्षिक गुंतवणूक. (7) भविष्य विकास: इलेक्ट्रिक वाहन, स्वायत्त ड्राइविंग, कनेक्टेड कार तंत्रज्ञान.

←◂ पिछला विषयप्रमुख ऑटोमोबाईल कंपन्या — टाटा मोटर्स (पिंपरी), बजाज ऑटो (पुणे, औरंगाबाद)अगला विषय ▸मर्सिडीज-बेंझ, फोक्सवॅगन, स्कोडा — चाकण-औरंगाबाद→