मराठवाड्यातील पर्जन्य — 600-900 मिमी (दुष्काळप्रवण)
मराठवाड्याचा परिचय व भौगोलिक स्थिती
मराठवाड्य हा महाराष्ट्राचा पूर्व-मध्य भाग आहे जो 600-900 मिमी वार्षिक पर्जन्य प्राप्त करतो आणि भारतातील सर्वाधिक दुष्काळप्रवण क्षेत्रांपैकी एक मानला जातो। यह क्षेत्र सह्याद्रीच्या पूर्वेकडे पर्जन्यछाया प्रदेशात स्थित आहे.
भौगोलिक विस्तार
मराठवाड्य क्षेत्रामध्ये औरंगाबाद, परभणी, हिंगोली, जालना आणि नांदेड जिल्हे समाविष्ट आहेत. हा क्षेत्र दक्कन पठारावर स्थित असून सह्याद्रीपासून 100-200 किमी पूर्वेकडे आहे. मराठवाड्य हा गोदावरी नदीच्या पश्चिम किनाऱ्यावर विस्तारलेला आहे.
पर्जन्य वितरण — 600-900 मिमी
मराठवाड्यातील पर्जन्य वितरण अत्यंत असमान आहे. पश्चिमेकडील भाग (औरंगाबाद) 800-900 मिमी पर्जन्य मिळतो, तर पूर्वेकडील भाग (नांदेड) 600-700 मिमी पर्जन्य मिळतो.
| जिल्हा | वार्षिक पर्जन्य (मिमी) | मुख्य शहर | पर्जन्य प्रकार |
|---|---|---|---|
| औरंगाबाद | 800-900 | औरंगाबाद | मध्यम |
| परभणी | 700-800 | परभणी | मध्यम-कमी |
| हिंगोली | 650-750 | हिंगोली | कमी |
| जालना | 700-800 | जालना | मध्यम-कमी |
| नांदेड | 600-700 | नांदेड | कमी |
मौसमी पर्जन्य वितरण
मराठवाड्यातील पर्जन्य जून ते सप्टेंबर (दक्षिण-पश्चिम मान्सून) या काळात 70-80% पर्जन्य मिळतो. ऑक्टोबर-नोव्हेंबर मध्ये ईशान्य मान्सूनमुळे 10-15% अतिरिक्त पर्जन्य मिळतो. बाकी महिन्यांमध्ये पर्जन्य अत्यंत कमी असते.
दुष्काळप्रवणता — कारणे व विशेषताएं
मराठवाड्य भारतातील सर्वाधिक दुष्काळप्रवण क्षेत्रांपैकी एक आहे. येथे 3-4 वर्षांमध्ये 1 वर्ष दुष्काळ आणि अकाल अनुभवायला मिळतो.
सह्याद्रीच्या पूर्वेकडे स्थित असल्याने मान्सूनी वाऱ्याचा मुख्य भाग सह्याद्रीवर पडतो. मराठवाड्य केवळ कमजोर वाऱ्याचा भाग मिळतो.
वर्षानुवर्षे पर्जन्यात 30-40% फरक असतो. कधी 400 मिमी तर कधी 1000 मिमी पर्जन्य मिळतो.
गर्मीत तापमान 45-48°C पर्यंत पोहोचते. उच्च वाष्पीकरणामुळे मातीतील आर्द्रता कमी होते.
काळी माती जलधारण क्षमता कमी असते. पर्जन्य झाल्यानंतर पाणी खोलात जाते आणि पुरते नाही.
दुष्काळाची व्याख्या
मराठवाड्यातील दुष्काळ अनियमित पर्जन्य आणि अपर्याप्त जलसंचयामुळे निर्माण होतो. जेव्हा पर्जन्य 600 मिमीपेक्षा कमी होतो किंवा मान्सून विलंबित होतो, तेव्हा दुष्काळ निर्माण होतो.
- मान्सून विलंब: जेव्हा मान्सून 15-20 दिवस विलंबित होतो
- अकाली मान्सून: जेव्हा मान्सून अपेक्षेपेक्षा लवकर संपतो
- मान्सून ब्रेक: मान्सून काळात 2-3 आठवडे पर्जन्य न होणे
- कमजोर मान्सून: सामान्य पर्जन्यपेक्षा 30-40% कमी पर्जन्य
जिल्हेवार पर्जन्य विश्लेषण
मराठवाड्यातील प्रत्येक जिल्ह्याचे पर्जन्य वितरण भिन्न आहे. पश्चिमेकडील जिल्हे (औरंगाबाद) अधिक पर्जन्य मिळतो, तर पूर्वेकडील जिल्हे (नांदेड) कमी पर्जन्य मिळतो.
पर्जन्य: 800-900 मिमी
विशेषता: मराठवाड्यातील सर्वाधिक पर्जन्य. पश्चिमेकडील भाग अधिक पर्जन्य मिळतो.
कृषी: कपास, ज्वार, मूंगफळी
पर्जन्य: 700-800 मिमी
विशेषता: मध्यम पर्जन्य. परभणी शहरभोवती अधिक पर्जन्य.
कृषी: ज्वार, दाळ, तूर
पर्जन्य: 650-750 मिमी
विशेषता: कमी पर्जन्य. दुष्काळप्रवण क्षेत्र.
कृषी: ज्वार, बाजरी, मूंगफळी
पर्जन्य: 600-700 मिमी
विशेषता: सर्वात कमी पर्जन्य. सर्वाधिक दुष्काळप्रवण.
कृषी: ज्वार, दाळ, तेल बियाणे
जिल्हेवार दुष्काळ संभाव्यता
मराठवाड्यातील दुष्काळ संभाव्यता जिल्हेनुसार भिन्न आहे:
कृषी व अर्थव्यवस्था पर अनुभव
मराठवाड्यातील कमी पर्जन्य (600-900 मिमी) कृषी आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर गंभीर परिणाम करतो. येथील 70% लोकसंख्या कृषीवर अवलंबून आहे.
कृषी प्रणाली
मराठवाड्यातील कृषी वर्षाकृषी (rainfed agriculture) आहे. मान्सूनी पर्जन्यावर संपूर्ण अवलंबन आहे. सिंचन सुविधा अत्यंत मर्यादित आहे.
- खरीप पिकें (जून-ऑक्टोबर): ज्वार, कपास, मूंगफळी, सोयाबीन
- रबी पिकें (नोव्हेंबर-मार्च): गहू, चणा, मसूर, तूर
- गर्मी पिकें (मार्च-मे): बाजरी, दाळ (मर्यादित)
- कृषी उत्पादन: 30-50% कमी होतो
- शेतकरी आय: 60-70% घटतो
- कर्ज: शेतकरी कर्जात अडकतात
- पलायन: शहरांकडे स्थलांतर वाढते
- पशुपालन: पशुधन विक्रय करावे लागते
सरकारी उपाय
मराठवाड्यातील दुष्काळ मुकाबलासाठी सरकार विविध योजना राबवते:
- तलाव बांधकाम
- बोरवेल खोदणे
- ड्रिप सिंचन
- जलसंचय प्रकल्प
- सूखा सहन शील बियाणे
- मल्च पद्धति
- जैव खते
- पर्यायी पिकें
- उद्देश: दुष्काळ काळात ग्रामीण रोजगार निर्माण
- कार्य: तलाव, रस्ते, जलसंरक्षण प्रकल्प
- लाभ: मराठवाड्यातील लाखो लोकांना रोजगार
Leave a Reply