मराठ्यांचे उत्तरेकडे आगमन (1760) — दिल्ली कब्जा
परिचय — मराठ्यांचा उत्तरेकडे विस्तार
मराठा साम्राज्य 18व्या शतकाच्या मध्यभागात दक्षिणेतून उत्तर भारतात विस्तारित होऊ लागले. 1760 मध्ये सदाशिवराव भाऊ यांच्या नेतृत्वाखाली मराठा सेना उत्तरेकडे मोर्चा घेऊन दिल्लीवर कब्जा केला. हा मराठा शक्तीचा शिखर होता, परंतु अब्दालीचे आगमन या विजयाला अल्पकाळीन सिद्ध करणार होते.
मराठ्यांचा उत्तरेकडे आगमन हा पानिपतची तिसरी लढाई (1761) च्या आधीचा महत्वाचा टप्पा होता. नानासाहेब पेशवा यांनी अपनी शक्ती दिल्ली आणि उत्तर भारतात स्थापित करण्याचा निर्णय घेतला. या अभियानात मराठ्यांनी दिल्लीचा कब्जा घेऊन मुघल सत्तेला आव्हान दिले.
1760 मध्ये मराठा सेना उत्तरेकडे
1760 च्या सुरुवातीस नानासाहेब पेशवा यांनी मराठा सेना उत्तरेकडे पाठवली. सदाशिवराव भाऊ (नानासाहेबांचे चुलत भाऊ) हे मुख्य सेनापती होते. त्यांच्या सोबत विश्वासराव (पेशव्याचा तरुण पुत्र) आणि इब्राहिम खान गारदी (तोफखाना सेनापती) होते. मराठा सेना अत्यंत संघटित आणि शक्तिशाली होती.
मराठा सेनेचा संघटन
- पायदळ सैनिक: 30,000 पर्यंत पायदळ सैनिक होते
- घोडेस्वार: 60,000 घोडेस्वार आणि हल्लेबाज होते
- तोफखाना: 200 तोफा आणि अत्याधुनिक तोफखाना होता
- रसद व्यवस्था: दीर्घ मोहिमेसाठी सुव्यवस्थित रसद व्यवस्था होती
दिल्लीचा कब्जा — सदाशिवराव भाऊ
मे 1760 मध्ये सदाशिवराव भाऊ यांच्या नेतृत्वाखाली मराठा सेना दिल्लीवर कब्जा केली. दिल्लीतील मुघल सम्राट शाह आलम द्वितीय हे कमजोर होते आणि त्यांचे वजीर नजीब-उद-दौला यांचे नियंत्रण होते. मराठ्यांनी दिल्लीचे किल्ले आणि खजाने अपने ताब्यात घेतले.
दिल्ली कब्जाचे कारण
- मुघल सत्तेचा क्षय: मुघल साम्राज्य 18व्या शतकात कमजोर होऊ लागले होते
- आंतरिक संघर्ष: दिल्लीतील विविध गटांमध्ये सत्तेसाठी संघर्ष होत होता
- मराठा शक्ती: मराठ्यांचे सेना आणि सेनापती अत्यंत सक्षम होते
- रणनीतिक महत्व: दिल्ली उत्तर भारतात सत्ता स्थापित करण्यासाठी महत्वाचे होते
| घटना | तारीख | विवरण |
|---|---|---|
| 1 दिल्लीचा कब्जा | मे 1760 | सदाशिवराव भाऊ यांनी दिल्लीवर नियंत्रण स्थापित केले |
| 2 खजाने जप्त | मे-जून 1760 | मराठ्यांनी दिल्लीचे खजाने आणि संपत्ती जप्त केली |
| 3 प्रशासन स्थापना | जून 1760 | मराठा प्रशासन दिल्लीत स्थापित केले गेले |
सदाशिवराव भाऊ हे नानासाहेब पेशव्याचे चुलत भाऊ आणि मराठा साम्राज्याचे सर्वश्रेष्ठ सेनापती मानले जातात. त्यांनी दक्षिणेत आणि उत्तरेत मराठा शक्ती विस्तारली. पानिपतची तिसरी लढाई (1761) मध्ये त्यांचा मृत्यू झाला.
दिल्लीतील मराठा प्रशासन
दिल्ली कब्जा केल्यानंतर मराठ्यांनी तेथे प्रशासन स्थापित केले. विश्वासराव (पेशव्याचा पुत्र) आणि सदाशिवराव भाऊ यांच्या नेतृत्वाखाली दिल्लीचे शासन चालवले गेले. मराठ्यांनी मुघल सम्राटला नाममात्र सत्ता देऊन वास्तविक नियंत्रण आपल्या हातात ठेवले.
मराठा प्रशासनाचे स्तंभ
- कर संग्रहण: मराठ्यांनी दिल्लीतून नियमित कर संग्रहण सुरू केले
- खजाना: दिल्लीचे खजाने मराठा नियंत्रणाखाली होते
- आर्थिक नीति: मराठा आर्थिक नीति लागू करण्यात आली
- सेना तैनाती: मराठा सेना दिल्लीत तैनात केली गेली
- किल्ले नियंत्रण: दिल्लीचे सर्व किल्ले मराठा नियंत्रणाखाली होते
- सुरक्षा: मराठा सेना दिल्लीची सुरक्षा करत होती
- मराठा अधिकारी: दिल्लीत मराठा अधिकारी नियुक्त केले गेले
- स्थानीय सहयोग: स्थानीय मुघल अधिकारी मराठा नियंत्रणाखाली काम करत होते
- न्याय व्यवस्था: मराठा न्याय व्यवस्था लागू केली गेली
अब्दालीचे आगमन आणि संघर्ष
अहमद शाह अब्दाली (दुर्रानी) हा अफगानिस्तानचा शक्तिशाली शासक होता. त्याने भारतावर अनेक आक्रमण केले. 1760 च्या उत्तरार्धात अब्दाली पुन्हा भारतावर आक्रमण करण्यासाठी तयार होत होता. मराठ्यांचे दिल्ली कब्जा अब्दालीला अस्वीकार्य होते.
अब्दालीचे आक्रमणाचे कारण
अब्दाली दिल्ली आणि उत्तर भारतावर नियंत्रण ठेवू इच्छित होता. मराठ्यांचा दिल्ली कब्जा त्याच्या योजनेत अडथळा होता.
भारतातील धनसंपत्ती अब्दालीला आकर्षित करत होती. दिल्लीचे खजाने आणि उत्तर भारतातील संपत्ती अब्दालीचे लक्ष्य होते.
अब्दाली आपली सैन्य शक्ती प्रदर्शित करू इच्छित होता. मराठ्यांचे आव्हान स्वीकारून अब्दाली आपली शक्ती सिद्ध करू इच्छित होता.
नजीब-उद-दौला आणि सुजा-उद-दौला यांसारख्या स्थानीय शक्तींनी अब्दालीला आमंत्रण दिले होते. त्यांना मराठ्यांचा विरोध करायचा होता.
- विजय: मराठ्यांनी कुंजपुरा येथे अब्दालीचे सेना पराभूत केले
- महत्व: हा विजय मराठ्यांचे आत्मविश्वास वाढवला
- परिणाम: परंतु अब्दाली अधिक शक्तिशाली सेना घेऊन परत आला
Leave a Reply