नानासाहेब पेशवा (बालाजी बाजीराव) — पेशवा (1740–1761)

नानासाहेब पेशवा (बालाजी बाजीराव) हे बाजीराव I आणि राधाबाई यांचे ज्येष्ठ पुत्र होते. त्यांचा जन्म 1720 मध्ये झाला आणि 1740 ते 1761 या 21 वर्षांच्या काळात ते मराठा साम्राज्याचे पेशवा (प्रधानमंत्री) होते. नानासाहेब हे मराठा साम्राज्याचे सर्वात शक्तिशाली आणि विस्तारवादी पेशवा मानले जातात.

पारिवारिक पार्श्वभूमी

बाजीराव I (1700–1740) हे मराठा साम्राज्याचे सर्वात महान सेनानायक होते. त्यांनी मुघल साम्राज्याला चुनौती दिली आणि मराठा शक्तीचा विस्तार केला. नानासाहेब त्यांचे ज्येष्ठ पुत्र होते आणि पिता यांच्या मृत्यूनंतर (1740) त्यांना पेशवाईचे उत्तरदायित्व मिळाले. त्यांचा भाऊ चिमाजी आप्पा (1707–1740) एक प्रसिद्ध सेनानायक होता जो वसईचा विजय (1739) साधून प्रसिद्ध झाला.

नानासाहेब पेशवा हे अत्यंत शिक्षित, बुद्धिमान आणि दूरदर्शी नेता होते. त्यांचे पिता बाजीराव I यांनी त्यांना सैन्य विज्ञान, राजनीति आणि प्रशासनाची उत्तम शिक्षा दिली होती. 1740 मध्ये बाजीराव I च्या अचानक मृत्यूनंतर, नानासाहेब मात्र 20 वर्षांच्या वयात पेशवा बनले.

राजकीय परिस्थिती

1740 मध्ये नानासाहेबांचे पेशवा बनणे हे एक महत्वाचा क्षण होता. त्या वेळी:

• शाहू महाराज (1682–1749) अजूनही मराठा साम्राज्याचे नाममात्र राजा होते, परंतु वास्तविक सत्ता पेशव्यांकडे होती.
• मुघल साम्राज्य कमजोर पडत होते आणि मराठे त्यांचे प्रभाव वाढवत होते.
• निजाम-उल-मुल्क, अवध आणि बंगालचे नवाब स्वतंत्र शक्तीच्या रूपात उदयास आले होते.
• दक्षिण भारतात फ्रेंच आणि इंग्रज व्यापारी वाढत होते.

नानासाहेब पेशवा हे मराठा साम्राज्याचे सर्वात विस्तारवादी नेता होते. त्यांच्या 21 वर्षांच्या शासनकाळात, मराठा साम्राज्य उत्तर भारतातून दक्षिण भारतापर्यंत विस्तृत झाले. त्यांनी चार प्रमुख दिशांमध्ये सैन्य मोहिम चलवल्या.

साम्राज्य विस्तारचे चार दिशा

प्रमुख सैन्य मोहिम

नानासाहेब पेशवा केवळ सैन्य विजेता नव्हते, तर एक दूरदर्शी प्रशासक देखील होते. त्यांनी मराठा साम्राज्याचे प्रशासनिक ढांचा सुधारला आणि राजस्व व्यवस्था आधुनिकीकरण केली.

प्रशासनिक सुधार

• केंद्रीय प्रशासन: पुणे येथे एक मजबूत केंद्रीय प्रशासनिक यंत्रणा स्थापित केली.
• सरदारांचा नियंत्रण: विविध सरदारांचे शक्तिशाली राज्य नियंत्रणात आणले.
• राजस्व विभाग: कर संकलनाची व्यवस्थित प्रणाली स्थापित केली.
• न्यायव्यवस्था: न्याय विभागाचा सुधार केला आणि कायद्याचे शासन स्थापित केले.
• सेना संघटन: नियमित सेना आणि तोपखान्याचा विकास केला.

राजस्व व्यवस्था

नानासाहेब पेशवा यांनी अत्यंत कुशल विदेशी नीति अवलंबित केली. त्यांनी विविध शक्तींशी संबंध स्थापित केले आणि मराठा साम्राज्याचे हित सुरक्षित केले.

मुख्य विदेशी संबंध

सामरिक नीति

नानासाहेब पेशवा यांचा मृत्यू 1761 मध्ये झाला. त्यांचे 21 वर्षांचे शासनकाल मराठा साम्राज्याचा स्वर्णकाल मानला जातो. त्यांनी मराठा साम्राज्यास भारताचा सर्वात शक्तिशाली साम्राज्य बनवले.

मृत्यूचे परिस्थिती

नानासाहेब पेशवा यांचा मृत्यू 1761 मध्ये पुणे येथे झाला. त्यांचे मृत्यूनंतर त्यांचा पुत्र माधवराव I पेशवा बनला. परंतु माधवराव I हा अल्पवयीन होता, त्यामुळे त्यांचे काका रघुनाथराव (राघोबा) यांनी संरक्षक म्हणून कार्य केले.

विरासत आणि प्रभाव

नानासाहेब पेशवांचे मूल्यांकन