नानासाहेब पेशवा (दुसरा)

नानासाहेब पेशवा (दुसरा) हे दुसरा बाजीरावांचे दत्तक पुत्र होते आणि 1857 चा उठाव महाराष्ट्रातील सर्वात महत्त्वाचे नेते होते. बिठूरमधून त्यांनी ब्रिटिश राज्याविरुद्ध संघर्ष केला आणि कानपूरमध्ये विद्रोहाचे नेतृत्व केले.

नानासाहेब पेशवा यांचे वास्तविक नाव धोंडू पंत होते. त्यांचे बाजीरावांचे दत्तक पुत्र म्हणून स्वीकार केल्यानंतर त्यांना नानासाहेब हे नाव मिळाले. पेशवा साम्राज्यातील अंतिम पेशवा बाजीरावांचे मृत्यूनंतर, ब्रिटिश सरकारने नानासाहेबांना पेशवा पद स्वीकारले नाही, ज्यामुळे त्यांच्या मनात गहरा असंतोष निर्माण झाला.

नानासाहेब पेशवा यांचे जीवन विरासत आणि असंतोषाचा संघर्ष होता. बाजीरावांचे दत्तक पुत्र म्हणून त्यांना पेशवा पद मिळण्याची अपेक्षा होती, परंतु ब्रिटिश सरकारने हे अधिकार नाकारले.

ब्रिटिश नीति आणि असंतोष

ब्रिटिश सरकारने Doctrine of Lapse (लोप सिद्धांत) लागू केला होता, ज्याअंतर्गत दत्तक पुत्रांना राज्य उत्तराधिकार मिळत नव्हते. नानासाहेबांना पेशवा पद न देता, ब्रिटिशांनी त्यांना वार्षिक पेंशन देण्याचा निर्णय घेतला. या निर्णयामुळे नानासाहेबांचे मन ब्रिटिश राज्याविरुद्ध तीव्रपणे उत्तेजित झाले.

• दत्तक पुत्र असल्याचे कारण: बाजीरावांचा कोणी जैविक पुत्र नव्हता, म्हणून त्यांनी नानासाहेबांचे दत्तक पुत्र म्हणून स्वीकार केले
• पेंशन नीति: ब्रिटिशांनी 8 लाख रुपये वार्षिक पेंशन देण्याचा प्रस्ताव केला, परंतु पेशवा पद दिले नाही
• राजनीतिक असंतोष: नानासाहेबांना मराठा साम्राज्यातील अंतिम पेशवा म्हणून मान्यता मिळावी अशी अपेक्षा होती

बिठूर हे उत्तर प्रदेशमधील कानपूरजवळ असलेले शहर होते, जेथे नानासाहेब पेशवा राहत होते. हे स्थान 1857 च्या विद्रोहाचे मुख्य केंद्र बनले.

बिठूरमधील राजवाडा आणि संस्कृती

बिठूरमधील पेशवा राजवाडा हे मराठा संस्कृती आणि परंपरेचे प्रतीक होता. नानासाहेबांनी येथे हिंदू धर्मीय परंपरा आणि मराठा शिक्षा संरक्षित केली. बिठूरमध्ये अनेक विद्वान, सैनिक आणि प्रशासक राहत होते, जे नानासाहेबांचे विश्वस्त सहयोगी होते.

नानासाहेब पेशवा हे 1857 च्या उठावातील सर्वात महत्त्वाचे नेते होते. त्यांनी बिठूरमधून विद्रोह संघटित केला आणि कानपूरमध्ये ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध सशस्त्र संघर्ष केला.

नानासाहेबांचे नेतृत्व आणि रणनीति

नानासाहेब पेशवा यांनी मराठा परंपरेनुसार सैन्य संघटित केले. त्यांनी तात्या टोपे यांना सेनापति म्हणून नियुक्त केले आणि अजीमुल्ला खान यांना मुख्य सहायक बनवले. त्यांची रणनीति होती:

• स्थानिक जनता संघटित करणे: बिठूर आणि कानपूरमधील जनतेला विद्रोहात सामील करणे
• सैन्य शक्ती वाढवणे: पूर्व भारतातील विद्रोहियांशी संपर्क साधून एकत्रित सेना तयार करणे
• ब्रिटिश सत्तेचा प्रतिरोध: कानपूरमध्ये ब्रिटिश सैनिकांविरुद्ध सशस्त्र लढाई
• मराठा परंपरेचा संरक्षण: मराठा साम्राज्यातील अंतिम पेशवा म्हणून पदवी प्राप्त करणे

कानपूर हे 1857 च्या विद्रोहातील सर्वात महत्त्वाचे केंद्र होते. नानासाहेब पेशवा यांनी येथे ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध सशस्त्र संघर्ष केला आणि सुरुवातीला विजय मिळवला.

कानपूर विजय — नानासाहेबांचे शिखर क्षण

जून 1857 मध्ये, नानासाहेब पेशवा यांनी कानपूरमध्ये ब्रिटिश सैनिकांविरुद्ध सशस्त्र संघर्ष सुरू केला. त्यांचे सेना तात्या टोपे यांच्या नेतृत्वाखाली ब्रिटिश सैनिकांना पराभूत केले. या विजयानंतर, नानासाहेबांनी पेशवा पद घोषित केले आणि कानपूरमध्ये पेशवा राज्य स्थापन केले.

परंतु हा विजय अल्पकाळीन होता. जनरल हेनरी हॅव्लॉक आणि जनरल जेम्स आउटरम यांच्या नेतृत्वाखाली ब्रिटिश सेना पुन्हा कानपूरमध्ये आले. सप्टेंबर 1857 मध्ये, नानासाहेबांचे सैन्य पराभूत झाले आणि ते कानपूर सोडून पलायन करण्यास भाग पाडले गेले.

इंटरेक्टिव प्रश्न

पूर्वीचे परीक्षा प्रश्न (PYQ)