नानासाहेब पेशव्यांचा मृत्यू (1761)

नानासाहेब पेशव्य (1721–1761) हे बाजीराव पेशव्य II यांचे ज्येष्ठ पुत्र होते आणि मराठा साम्राज्याचे तीसरे पेशव्य (1740–1761) होते. त्यांचे मूळ नाव बाळाजी राव होते. ते मराठा शक्तीचे शिखर काळात पेशव्य होते, परंतु पानिपतची तिसरी लढाई (14 जानेवारी 1761) या विनाशकारी पराभवाने त्यांचे जीवन सर्वांगीण बदलून दिले.

नानासाहेबांचे शासनकाळ

नानासाहेब पेशव्य हे बाजीराव पेशव्य I यांचे पुत्र होते, ज्यांनी मराठा साम्राज्य विस्तारित केले होते. नानासाहेब यांच्या काळात मराठा शक्ती दक्षिण भारतात अत्यंत शक्तिशाली होती. त्यांनी निजाम, हैदराबाद आणि कर्नाटकातील राजे यांच्या विरुद्ध अनेक यशस्वी मोहिम केल्या होत्या. परंतु उत्तर भारतातील अहमद शाह अब्दालीचे आक्रमण आणि सदाशिवराव भाऊ यांचे नेतृत्व हे त्यांच्या साम्राज्यासाठी घातक ठरले.

14 जानेवारी 1761 रोजी पानिपतच्या मैदानात मराठ्यांचा भीषण पराभव झाला. या लढाईत सदाशिवराव भाऊ (नानासाहेबांचे चुलत भाऊ), विश्वासराव (नानासाहेबांचे पुत्र) आणि इब्राहिम खान गारदी (तोफखाना सेनापती) यांचा मृत्यू झाला. मराठा सेना पूर्णपणे नष्ट झाली.

पानिपतचे समाचार पुणेला पोहोचणे

लढाईचे समाचार फरवरी-मार्च 1761 मध्ये पुणेला पोहोचले. नानासाहेब पेशव्य यांना आपल्या प्रिय पुत्र विश्वासराव आणि चुलत भाऊ सदाशिवराव भाऊ यांच्या मृत्यूचा समाचार मिळाला. या समाचारांनी नानासाहेबांचे मन पूर्णपणे तोडून दिले. ते गंभीर अवसादग्रस्त झाले.

नानासाहेबांची प्रतिक्रिया

नानासाहेब पेशव्य यांनी सदाशिवराव भाऊ यांना पानिपतच्या मोहिमेला पाठवले होते. ते त्यांच्या सैन्यिक कौशल्यावर विश्वास करत होते. परंतु अहमद शाह अब्दाली यांचे अनुभवी सेना आणि रोहिल्ल्यांचा विश्वासघात यामुळे मराठे पराभूत झाले. नानासाहेब यांना हा धक्का सहन करता आला नाही.

पानिपतचे समाचार नानासाहेब पेशव्य यांच्या मनावर गहरा आघात केला. ते एक शक्तिशाली आणि आत्मविश्वासी शासक होते, परंतु या पराभवाने त्यांचा आत्मविश्वास पूर्णपणे नष्ट केला.

मानसिक संकट

नानासाहेब पेशव्य यांना तीन मोठे धक्के एकाच वेळी लागले:

• पुत्रशोक: त्यांचा प्रिय पुत्र विश्वासराव (लगभग 17 वर्षांचा) पानिपतच्या लढाईत मारला गेला
• भाऊशोक: त्यांचे चुलत भाऊ आणि सेनापती सदाशिवराव भाऊ (त्यांचे विश्वस्त सहयोगी) मारले गेले
• साम्राज्यशोक: 20 वर्षांचे कठोर परिश्रम आणि विजय एका दिवसात नष्ट झाले

शारीरिक क्षय

मानसिक व्यथेचा परिणाम नानासाहेबांच्या शरीरावर दिसू लागला. ते अत्यंत दुर्बल झाले. त्यांना अन्नग्रहण करता येत नव्हते. ते रोग-शय्येवर पडले. पुणेचे वैद्य आणि हकीम यांनी त्यांच्या उपचारासाठी सर्व प्रयत्न केले, परंतु कोणीही उपाय काम आला नाही.

23 जून 1761 रोजी नानासाहेब पेशव्य यांचा मृत्यू झाला. त्यांचे मृत्यू पुणे येथे घडले. ते मात्र 40 वर्षांचे होते.

मृत्यूचे अंतिम दिवस

नानासाहेब पेशव्य यांचे अंतिम दिवस अत्यंत दुःखद होते. ते पूर्ण रोग-शय्येवर होते. त्यांचा शरीर अत्यंत दुर्बल झाला होता. पुणेचे सर्व महत्वाचे लोक त्यांच्या भेटीला येत होते. परंतु कोणीही त्यांना सांत्वन देऊ शकत नव्हते.

अंतिम वसीयत

नानासाहेब पेशव्य यांनी अपने अंतिम दिवसांमध्ये बाळाजी बाजीराव (त्यांचे दुसरे पुत्र) यांना पेशव्यपदाचा उत्तराधिकारी नियुक्त केला. परंतु बाळाजी बाजीराव यांना पानिपतच्या पराभवाचा भार सहन करावा लागला. त्यांचे शासनकाळ अत्यंत कठीण होते.

नानासाहेब पेशव्य यांचा मृत्यू केवळ एक व्यक्तिगत दुःख नव्हता, तर मराठा साम्राज्याचा संकट होता. त्यांच्या मृत्यूने मराठा शक्तीचे अंतिम अध:पतन सुरू केले.

राजकीय परिणाम

नानासाहेब पेशव्य यांचा मृत्यू मराठा साम्राज्यासाठी अत्यंत घातक ठरला:

• नेतृत्वाचा अभाव: नानासाहेब पेशव्य हे मराठा साम्राज्याचे सर्वाधिक शक्तिशाली शासक होते. त्यांच्या मृत्यूने नेतृत्वाचा अभाव निर्माण झाला
• उत्तरेकडील साम्राज्य नष्ट: दिल्ली, आगरा आणि उत्तर भारतातील सर्व मराठा विजय व्यर्थ ठरले
• दक्षिणात केंद्रीकरण: मराठा शक्ती पुन्हा दक्षिण भारतात केंद्रित होऊन गेली
• अंतर्गत संघर्ष: विविध मराठा सरदारांमध्ये सत्तेसाठी संघर्ष सुरू झाला

बाळाजी बाजीराव यांचा कठीण शासनकाळ

नानासाहेब पेशव्य यांच्या मृत्यूनंतर बाळाजी बाजीराव (1761–1776) पेशव्य बनले. परंतु त्यांना पानिपतचा भार सहन करावा लागला. ते अंग्रेजांचे विरोध करत होते, परंतु मराठा शक्ती क्षीण होत होती. बाळाजी बाजीराव यांचे शासनकाळ मराठा साम्राज्याचा अवसान होता.

🎯 इंटरेक्टिव्ह प्रश्न

📚 पूर्वपरीक्षा प्रश्न (PYQ)