Home»महाराष्ट्राचा इतिहास – History Of Maharashtra»नानासाहेबांचे कारकीर्द — साम्राज्याचा सर्वोच्च विस्तार

महाराष्ट्राचा इतिहास

नानासाहेबांचे कारकीर्द — साम्राज्याचा सर्वोच्च विस्तार

MPSC Rajasthan Govt Exam मराठा साम्राज्य

📑 विषय-सूची

1 नानासाहेब पेशवा — जीवन परिचय 2 पेशवाईचा विस्तार (1740-1761) 3 साम्राज्याचा सर्वोच्च विस्तार 4 प्रशासनिक सुधार आणि संस्था 5 पानिपतीची तिसरी लढाई (1761) 6 परीक्षा प्रश्न आणि सारांश

खण्ड 1

नानासाहेब पेशवा — जीवन परिचय

नानासाहेब पेशवा (बालाजी बाजीराव, 1720-1761) हे बाजीराव I चे पुत्र होते आणि मराठा साम्राज्याचा सर्वोच्च विस्तार त्यांच्या काळात घडला. 1740 ते 1761 या 21 वर्षांच्या कारकीर्दीत त्यांनी मराठा शक्तीला भारतातील सर्वाधिक शक्तिशाली राज्य बनवले.

1720 जन्म वर्ष

1740-1761 पेशवा काळ

21 वर्षे शासनकाल

🎖️ प्रारंभिक जीवन आणि शिक्षा

नानासाहेब पेशवा यांचा जन्म 1720 मध्ये झाला. त्यांचे वडील बाजीराव I हे मराठा साम्राज्याचे महान सेनापती होते. नानासाहेब यांनी बचपनातून ही राजकीय प्रशिक्षण घेतले. त्यांचे गुरु मोरोबा आणि राघोबा यांनी त्यांना सैन्य व्यवस्थापन आणि राजनीतीचे ज्ञान दिले.

बाजीराव I च्या मृत्यूनंतर 1740 मध्ये नानासाहेब पेशवा बनले. त्यावेळी शाहू महाराज अजून जिवंत होते, परंतु वास्तविक सत्ता नानासाहेब यांच्या हातात होती. त्यांनी पेशवाईचा विस्तार आणि केंद्रीकरण या दोन्ही कामांवर लक्ष दिले.

ℹ️

नानासाहेब पेशवा — पहिले नाव नानासाहेब हे उपनाम होते. त्यांचे वास्तविक नाव बालाजी बाजीराव होते. “नाना” म्हणजे काका, आणि “साहेब” म्हणजे मालिक. त्यांना “नानासाहेब” असे लोकप्रियपणे ओळखले जात होते.

खण्ड 2

पेशवाईचा विस्तार (1740-1761)

नानासाहेब पेशवा यांच्या 21 वर्षांच्या कारकीर्दीत मराठा साम्राज्य उत्तरेकडून दक्षिणेकडून पूर्वेकडून पश्चिमेकडून विस्तृत झाले. त्यांनी दिल्ली, बंगाल, कर्नाटक आणि गुजरात यांवर मराठा नियंत्रण स्थापन केले.

📍 भौगोलिक विस्तार

नानासाहेब पेशवा यांच्या काळात मराठा साम्राज्य खालील प्रदेशांवर नियंत्रण ठेवत होते:

महाराष्ट्र — पुणे, नागपूर, औरंगाबाद, अहमदनगर
उत्तर भारत — दिल्ली, आगरा, मथुरा, गंगा घाटी
दक्षिण भारत — कर्नाटक, तंजावूर, मैसूर
पूर्व भारत — बंगाल, बिहार, उड़ीसा
पश्चिम भारत — गुजरात, राजस्थान

⚔️ प्रमुख लढाई आणि विजय

1740-1742

कर्नाटक अभियान — निझाम-उल-मुल्क आणि चंद साहेब यांच्या विरुद्ध मराठा सेना भेजली. मराठा सेनापती रघुजी भोसले यांनी कर्नाटकात मराठा प्रभाव वाढवला.

1742

बसीन (वसई) विजय — चिमाजी आप्पा यांनी पोर्तुगीजांचे किल्ले जिंकले. हा विजय मराठा नौसेनेचा महत्वाचा प्रदर्शन होता.

1751-1752

दिल्ली अभियान — मराठा सेना दिल्लीवर नियंत्रण स्थापन केले. मुघल सम्राट आहमद शाह बहादूर यांचे शक्तिहीन होते.

1753-1754

बंगाल अभियान — मराठा सेनापती रघुजी भोसले यांनी बंगालवर आक्रमण केले. बंगालचे नवाब अलीवर्दी खान यांनी मराठा सेनेला रोखण्याचा प्रयत्न केला.

1755-1756

गुजरात अभियान — मराठा सेना गुजरातवर नियंत्रण स्थापन केले. अहमद शाह दुर्रानी यांच्या विरुद्ध मराठा शक्तीचा प्रदर्शन.

✅

साम्राज्याचा विस्तार नानासाहेब पेशवा यांच्या काळात मराठा साम्राज्य 20 लाख चौरस किलोमीटर क्षेत्रावर विस्तृत होते. हा भारतातील सर्वाधिक विस्तृत साम्राज्य होता.

खण्ड 3

साम्राज्याचा सर्वोच्च विस्तार

1750-1760 या दशकात मराठा साम्राज्य आपल्या सर्वोच्च विस्तारावर पोहोचले. नानासाहेब पेशवा यांनी पाच प्रमुख सेनापती नियुक्त केले जे विविध दिशांमध्ये साम्राज्य विस्तृत करत होते.

🎖️ पाच प्रमुख सेनापती आणि त्यांचे क्षेत्र

⚔️ रघुजी भोसले (द्वितीय)

क्षेत्र: कर्नाटक, बंगाल, उड़ीसा
विजय: तंजावूर, मैसूर, बंगाल
महत्व: दक्षिण भारतातील मराठा शक्तीचा प्रतिनिधी

🏰 होलकर वंश

क्षेत्र: मध्य भारत, राजस्थान
विजय: इंदौर, उज्जैन
महत्व: पश्चिम-मध्य भारतातील शक्तिशाली सामंत

👑 सिंधिया वंश

क्षेत्र: उत्तर भारत, दिल्ली
विजय: ग्वालियर, आगरा
महत्व: उत्तर भारतातील मराठा शक्तीचा मुख्य स्तंभ

🎯 गायकवाड वंश

क्षेत्र: गुजरात
विजय: बड़ौदा, अहमदाबाद
महत्व: पश्चिम भारतातील मराठा नियंत्रण

📊 साम्राज्याचे आकार आणि जनसंख्या

वर्ष	क्षेत्र (लाख चौरस किमी)	जनसंख्या (अंदाजे)	वार्षिक राजस्व
1 1740	8-10	2 कोटी	2 कोटी रुपये
2 1750	15-18	4 कोटी	5 कोटी रुपये
3 1760	20-22	6 कोटी	8 कोटी रुपये

⚠️

विस्तार आणि नियंत्रण मराठा साम्राज्य भौगोलिकदृष्ट्या विस्तृत होते, परंतु केंद्रीय नियंत्रण कमजोर होते. प्रत्येक सेनापती आपल्या क्षेत्रात स्वतंत्र होता. हा विखंडन पानिपतीच्या तिसऱ्या लढाईला कारणीभूत ठरला.

खण्ड 4

प्रशासनिक सुधार आणि संस्था

नानासाहेब पेशवा यांनी मराठा साम्राज्याचे प्रशासन सुव्यवस्थित करण्यासाठी अनेक सुधार केले. त्यांनी पेशवाईची संस्था मजबूत केली आणि राजस्व व्यवस्था सुधारली.

🏛️ प्रशासनिक संरचना

पेशवा — सर्वोच्च कार्यकारी अधिकारी, सेनापती आणि राजस्व प्रमुख
दबीर (सचिव) — पेशवा यांचा मुख्य सहायक, दस्तावेज व्यवस्थापन
सुमंत (विदेश मंत्री) — राजनयिक संबंध आणि संधि व्यवस्थापन
सेनापती — सैन्य नेतृत्व आणि लष्कर संचालन
दीवान (वित्त मंत्री) — राजस्व संग्रहण आणि खर्च व्यवस्थापन

चौथ — विजित प्रदेशांवर 25% कर. नानासाहेब यांनी हा कर नियमितपणे संग्रहित केला
सरदेशमुखी — 10% अतिरिक्त कर, जमिनीच्या व्यवस्थापनासाठी
भूमिकर — मराठा नियंत्रित प्रदेशांमध्ये 33% कर
व्यापार कर — व्यापारी मार्गांवर टोल आणि कर
सीमा शुल्क — बंदरांवर आयात-निर्यात कर

पैदल सेना — 1,50,000 सैनिक (अनुमानित)
घोडेस्वार — 50,000 घोडेस्वार, तेज गतीचे आक्रमण
तोपखाना — 300-400 तोपे, मुघल आणि यूरोपीय तोपे
नौसेना — 50-60 जहाजे, अरब समुद्रात नियंत्रण
किल्ले — 200+ किल्ले, रणनीतिक स्थानांवर

💰 आर्थिक सुधार

नानासाहेब पेशवा यांनी पुणे ला आर्थिक केंद्र बनवले. व्यापार, हस्तशिल्प आणि कृषीला प्रोत्साहन दिले. पुणे बाजार भारतातील प्रमुख व्यापार केंद्र बनले.

📈

आर्थिक वृद्धी नानासाहेब पेशवा यांच्या काळात मराठा साम्राज्याचा वार्षिक राजस्व 2 कोटी रुपये वरून 8 कोटी रुपये पर्यंत वाढला. हा 4 पटीचा वाढ होता.

खण्ड 5

पानिपतीची तिसरी लढाई (1761)

14 जानेवारी 1761 ला पानिपतीची तिसरी लढाई झाली. यात अहमद शाह दुर्रानी आणि मराठा सेना यांच्यात भीषण युद्ध झाले. हा लढाई मराठा साम्राज्याचा टर्निंग पॉइंट ठरला.

⚔️ लढाईचे कारण

उत्तर भारतातील नियंत्रण — दिल्ली आणि उत्तर भारतावर मराठा नियंत्रण दुर्रानीला मान्य नव्हते
पंजाब अभियान — मराठा सेना पंजाबवर आक्रमण करत होते
दुर्रानीचा प्रतिशोध — अहमद शाह दुर्रानी यांनी भारतावर आक्रमण केले
सैन्य शक्तीचा प्रदर्शन — दुर्रानी 60,000 सैनिकांसह भारतात आले

📍 लढाईचे स्थान आणि तारीख

पानिपत दिल्लीच्या उत्तरेस

14 जानेवारी 1761 लढाईची तारीख

💔 लढाईचे परिणाम

पानिपतीची तिसरी लढाई मराठ्यांचे भीषण पराभव होते. 20,000-30,000 मराठा सैनिक मारले गेले. मराठा सेनापती विश्वासराव (नानासाहेब पेशवा यांचा पुत्र) आणि सदाशिवराव भाऊ यांची मृत्यू झाली.

पक्ष	सैनिक संख्या	हताहत	परिणाम
1 मराठा	80,000	20,000-30,000	पराभव
2 दुर्रानी	60,000	10,000-15,000	विजय

🔍 लढाईचे महत्व

मराठा शक्तीचा ह्रास — पानिपतीनंतर मराठा साम्राज्य कमजोर झाले
नानासाहेब पेशवा यांचा मृत्यू — 23 जून 1761 ला नानासाहेब पेशवा यांचा मृत्यू झाला
उत्तर भारतातील नियंत्रण गमावले — दिल्ली आणि उत्तर भारत दुर्रानीचे होते
पेशवाईचा विभाजन — नानासाहेब पेशवा यांच्या मृत्यूनंतर पेशवाई कमजोर झाली

⚠️

पानिपतीची तिसरी लढाई — निर्णायक क्षण पानिपतीची तिसरी लढाई हा भारतीय इतिहासातील सर्वाधिक महत्वाचा लढाई होता. यानंतर मराठा साम्राज्य कधीच पूर्वीचे वैभव परत मिळवू शकले नाही. ब्रिटिश साम्राज्यचा उदय हा या लढाईनंतरचा परिणाम होता.

खण्ड 6

परीक्षा प्रश्न आणि सारांश

📋 सारांश

📌 नानासाहेबांचे कारकीर्द — मुख्य बिंदू

👑

पेशवा काळ

नानासाहेब पेशवा (1740-1761) यांच्या 21 वर्षांच्या कारकीर्दीत मराठा साम्राज्य सर्वोच्च विस्तारावर पोहोचले.

🗺️

साम्राज्य विस्तार

20 लाख चौरस किलोमीटर क्षेत्र, 6 कोटी जनसंख्या, 8 कोटी रुपये वार्षिक राजस्व.

⚔️

प्रमुख लढाई

कर्नाटक, बंगाल, दिल्ली, गुजरात यांवर विजय. पानिपतीची तिसरी लढाई (1761) — पराभव.

🏛️

प्रशासन

पेशवाई संस्था मजबूत, राजस्व व्यवस्था सुधारली, पुणे आर्थिक केंद्र.

💔

पतन

पानिपतीची तिसरी लढाई (1761) मराठा शक्तीचा टर्निंग पॉइंट. नानासाहेब पेशवा यांचा मृत्यू.

📚

विरासत

नानासाहेब पेशवा यांनी मराठा साम्राज्याचा सर्वोच्च विस्तार केला, परंतु केंद्रीय नियंत्रण कमजोर होते.

🧠 स्मरणीय सूत्र

📝 नानासाहेब पेशवा — मुख्य बिंदू V – E – S – P – D

V = Vistar (विस्तार) — 20 लाख चौरस किमी E = Economy (अर्थव्यवस्था) — 8 कोटी रुपये राजस्व S = Senapati (सेनापती) — 5 प्रमुख सेनापती P = Panipat (पानिपत) — 1761 पराभव D = Death (मृत्यू) — 23 जून 1761

❓ इंटरेक्टिव प्रश्न

1 नानासाहेब पेशवा यांचा पेशवा काळ कोणता होता?

A. 1720-1740

B. 1740-1761

C. 1760-1780

D. 1750-1770

✅ उत्तर: B — नानासाहेब पेशवा 1740 ते 1761 पर्यंत पेशवा होते. हा 21 वर्षांचा काळ होता.

2 पानिपतीची तिसरी लढाई कोणत्या वर्षी झाली?

A. 1757

B. 1759

C. 1761

D. 1763

✅ उत्तर: C — पानिपतीची तिसरी लढाई 14 जानेवारी 1761 ला झाली. यात अहमद शाह दुर्रानी आणि मराठा सेना यांच्यात भीषण युद्ध झाले.

3 नानासाहेब पेशवा यांच्या काळात मराठा साम्राज्याचा क्षेत्र किती होता?

A. 10 लाख चौरस किमी

B. 15 लाख चौरस किमी

C. 20 लाख चौरस किमी

D. 25 लाख चौरस किमी

✅ उत्तर: C — नानासाहेब पेशवा यांच्या काळात मराठा साम्राज्य 20-22 लाख चौरस किलोमीटर क्षेत्रावर विस्तृत होते.

📚 परीक्षा प्रश्न (PYQ)

📖

परीक्षा प्रश्न

लघु उत्तर प्र. 1: नानासाहेब पेशवा यांचे वास्तविक नाव काय होते?

उत्तर: नानासाहेब पेशवा यांचे वास्तविक नाव बालाजी बाजीराव होते. “नाना” म्हणजे काका आणि “साहेब” म्हणजे मालिक. त्यांचे वडील बाजीराव I होते.

लघु उत्तर प्र. 2: नानासाहेब पेशवा यांच्या काळात मराठा साम्राज्याचा वार्षिक राजस्व किती होता?

उत्तर: नानासाहेब पेशवा यांच्या काळात मराठा साम्राज्याचा वार्षिक राजस्व 8 कोटी रुपये होता. हा 1740 मध्ये 2 कोटी रुपये होता, त्यामुळे 4 पटीचा वाढ झाली.

दीर्घ उत्तर प्र. 3: नानासाहेब पेशवा यांच्या काळात मराठा साम्राज्याचा भौगोलिक विस्तार कसा झाला? प्रमुख सेनापती कोण होते?

उत्तर: नानासाहेब पेशवा यांच्या काळात (1740-1761) मराठा साम्राज्य चारही दिशांमध्ये विस्तृत झाले. उत्तरेकडे दिल्ली आणि आगरा, दक्षिणेकडे कर्नाटक आणि तंजावूर, पूर्वेकडे बंगाल आणि उड़ीसा, पश्चिमेकडे गुजरात आणि राजस्थान यांवर मराठा नियंत्रण स्थापन झाले.प्रमुख सेनापती: (1) रघुजी भोसले (द्वितीय) — दक्षिण भारत, (2) होलकर वंश — मध्य भारत, (3) सिंधिया वंश — उत्तर भारत, (4) गायकवाड वंश — गुजरात. या सेनापतींनी मराठा साम्राज्य विस्तृत केले.

दीर्घ उत्तर प्र. 4: पानिपतीची तिसरी लढाई (1761) मराठा साम्राज्यासाठी का महत्वाची होती? यात कोण जिंकले?

उत्तर: पानिपतीची तिसरी लढाई 14 जानेवारी 1761 ला पानिपत (दिल्लीच्या उत्तरेस) येथे झाली. यात अहमद शाह दुर्रानी आणि मराठा सेना यांच्यात भीषण युद्ध झाले. मराठा सेना 80,000 सैनिकांसह होती, तर दुर्रानीचे सेना 60,000 सैनिकांसह होते.परिणाम: दुर्रानी जिंकले. मराठा सेना पराभूत झाली. 20,000-30,000 मराठा सैनिक मारले गेले. मराठा सेनापती विश्वासराव (नानासाहेब पेशवा यांचा पुत्र) आणि सदाशिवराव भाऊ यांची मृत्यू झाली.महत्व: हा लढाई मराठा साम्राज्याचा टर्निंग पॉइंट होता. यानंतर मराठा शक्ती कमजोर झाली. उत्तर भारतावर मराठा नियंत्रण गमावले. नानासाहेब पेशवा यांचा मृत्यू 23 जून 1761 ला झाला. ब्रिटिश साम्राज्याचा उदय हा या लढाईनंतरचा परिणाम होता.

MCQ प्र. 5: नानासाहेब पेशवा यांच्या काळात मराठा साम्राज्याचे प्रशासनिक केंद्र कोणते होते?

A. दिल्ली
B. आगरा
C. पुणे ✓
D. नागपूर
उत्तर: C — पुणे नानासाहेब पेशवा यांनी पुणे ला आर्थिक आणि प्रशासनिक केंद्र बनवले. पुणे बाजार भारतातील प्रमुख व्यापार केंद्र बनले.

←◂ पिछला विषयनानासाहेब पेशवा (बालाजी बाजीराव) — पेशवा (1740-1761)अगला विषय ▸शाहू महाराजांचा मृत्यू (1749) आणि पेशवाईला सर्वोच्च सत्ता→