नाशिक षड्यंत्र खटला (1910) — सावरकर बंधू

नाशिक षड्यंत्र खटला (1910) हा भारतीय क्रांतिकारी चळवळीचा सर्वाधिक महत्त्वाचा खटला होता, ज्यामध्ये विनायक दामोदर सावरकर आणि त्यांचे भाई शरीफ सावरकर यांच्यावर राजद्रोहाचे आरोप करण्यात आले होते. हा खटला ब्रिटिश साम्राज्यविरोधी क्रांतिकारी संघटना अभिनव भारत आणि त्यांच्या क्रांतिकारी कार्यक्रमांचे प्रमाण होता.

नाशिक शहरात 1909 च्या जून महिन्यात कलेक्टर अँड्रू जॅक्सन यांची हत्या अनंत कान्हेरे यांनी केली होती. या घटनेनंतर ब्रिटिश सरकारने क्रांतिकारी संघटनांवर कडक कारवाई केली आणि सावरकर बंधूंना गिरफ्तार केले. हा खटला केवळ कायदेशीर प्रक्रिया नव्हती, तर ब्रिटिश साम्राज्य आणि भारतीय क्रांतिकारी चळवळीमधील संघर्षाचे प्रतीक होता.

20 व्या शतकाच्या सुरुवातीला महाराष्ट्रात क्रांतिकारी चळवळ तीव्र होत होती. 1904 मध्ये विनायक दामोदर सावरकरांनी अभिनव भारत संघटना स्थापन केली होती, ज्याचा उद्देश्य ब्रिटिश साम्राज्यविरोधी सशस्त्र क्रांती करणे होता. या संघटनेचे सदस्य भारतीय स्वातंत्र्यासाठी हिंसक पद्धतीचा वापर करत होते.

अभिनव भारत संघटनेचे उद्देश्य

• सशस्त्र क्रांती: ब्रिटिश साम्राज्यविरोधी सशस्त्र संघर्ष करणे
• राष्ट्रीय चेतना: भारतीय जनतेमध्ये राष्ट्रीय चेतना जागृत करणे
• स्वराज्य: भारताचा संपूर्ण स्वातंत्र्य प्राप्त करणे
• हिंदू राष्ट्रवाद: हिंदू राष्ट्रवादी विचारांचा प्रसार करणे

नाशिक षड्यंत्र खटला हा 1910 मध्ये पुणे आणि नाशिक शहरांमध्ये क्रांतिकारी संघटनांविरुद्ध दाखल केला गेला होता. या खटल्यामध्ये 30 क्रांतिकारकांवर राजद्रोह, हत्या आणि विस्फोटक पदार्थ वापरण्याचे आरोप करण्यात आले होते.

मुख्य आरोप

विनायक दामोदर सावरकर (1883-1966) हे अभिनव भारत संघटनेचे संस्थापक आणि मुख्य नेता होते. त्यांनी “1857 चा स्वातंत्र्ययुद्ध” या पुस्तकाद्वारे भारतीय क्रांतिकारी चळवळीला सैद्धांतिक आधार दिला. त्यांचा भाई शरीफ सावरकर देखील संघटनेचा सक्रिय सदस्य होता.

गिरफ्तारी आणि खटला

विनायक दामोदर सावरकर यांची गिरफ्तारी 1910 मध्ये केली गेली. त्यांच्यावर राजद्रोह, हत्या आणि विस्फोटक पदार्थ वापरण्याचे आरोप करण्यात आले. खटल्यामध्ये ब्रिटिश सरकारने सावरकर बंधूंविरुद्ध मजबूत साक्ष्य सादर केले. अंतिम निर्णयामध्ये विनायक दामोदर सावरकरांना आजीवन कारावास दिला गेला.

नाशिक षड्यंत्र खटला भारतीय क्रांतिकारी चळवळीचा एक महत्त्वाचा मोड होता. या खटल्यामुळे अभिनव भारत संघटना कमजोर झाली, परंतु क्रांतिकारी चळवळ संपूर्णपणे समाप्त झाली नाही. विनायक दामोदर सावरकरांचा आजीवन कारावास हा भारतीय क्रांतिकारी चळवळीचा एक महत्त्वाचा प्रतीक बनला.

खटल्याचे प्रत्यक्ष परिणाम

दीर्घकालीन प्रभाव

• क्रांतिकारी चळवळ: नाशिक षड्यंत्र खटला हा क्रांतिकारी चळवळीचा एक महत्त्वाचा मोड होता
• राष्ट्रीय चेतना: खटल्यामुळे भारतीय जनतेमध्ये राष्ट्रीय चेतना वाढली
• हिंदू राष्ट्रवाद: सावरकरांचे हिंदू राष्ट्रवादी विचार भारतीय राजकारणामध्ये महत्त्वाचे बनले
• अंदमान कारावास: सावरकरांचा अंदमानमधील 11 वर्षांचा कारावास क्रांतिकारी चळवळीचा एक महत्त्वाचा अध्याय बनला

द्रुत पुनरावलोकन

परीक्षा प्रश्न — अभ्यास