नद्यांच्या खोऱ्यांनुसार विभाजन
नद्यांच्या खोऱ्यांचा परिचय
महाराष्ट्राचे भौगोलिक विभाजन नद्यांच्या खोऱ्यांनुसार करणे हे एक महत्वाचे भूगोलीय दृष्टिकोन आहे. महाराष्ट्रातील प्रमुख नद्या आणि त्यांचे खोरे राज्याचे प्राकृतिक संरचना, जलवहन, कृषी क्षेत्र आणि सांस्कृतिक विभाजन निर्धारित करतात.
महाराष्ट्रातील नद्यांचे खोरे मुख्यतः पाच प्रमुख प्रणालींमध्ये विभागले जातात: गोदावरी, कृष्णा-भीमा, तापी, नर्मदा आणि कोंकणच्या लहान नद्या. हे खोरे राज्याच्या भूरचनेचे मूळ आधार तयार करतात आणि स्थानिक अर्थव्यवस्था, कृषी पद्धती आणि लोकसंख्या वितरणावर प्रभाव टाकतात.
गोदावरी नदीचा खोरा
गोदावरी महाराष्ट्रातील सर्वात मोठी नदी आहे आणि त्याचा खोरा राज्याच्या उत्तर-पूर्व भागात विस्तृत आहे. गोदावरी नदी नासिक जिल्ह्यातील त्र्यंबकेश्वर येथून उद्भवते आणि 1312 किलोमीटर लांबीचा प्रवास करून बंगालच्या उपसागरात मिळते.
गोदावरी खोऱ्याचा विस्तार महाराष्ट्रातील 60 टक्के भागावर आहे. यामध्ये नासिक, अहमदनगर, औरंगाबाद, परभणी, लातूर, उस्मानाबाद, बुलढाणा, अमरावती, यवतमाळ, वर्धा, नागपूर, भंडारा आणि गोंदिया जिल्हे समाविष्ट आहेत. गोदावरी खोऱ्यातील मुख्य उपनद्या म्हणजे प्रवरा, गोदावरी, पेनगंगा, वर्धा, वैनगंगा आणि वर्धा आहेत.
गोदावरी खोऱ्याचे वैशिष्ट्य
- उद्भव: त्र्यंबकेश्वर, नासिक जिल्हा (समुद्रसपाटीपासून 1158 मीटर उंचीवर)
- लांबी: 1312 किलोमीटर (महाराष्ट्रातील 465 किलोमीटर)
- प्रवाह दिशा: पश्चिमेकडून पूर्वेकडे (दक्षिण-पूर्व दिशा)
- समाप्ती: बंगालच्या उपसागरात (आंध्र प्रदेशात)
- मुख्य उपनद्या: प्रवरा, पेनगंगा, वर्धा, वैनगंगा
| गोदावरी खोऱ्याचे जिल्हे | विस्तार क्षेत्र | मुख्य नगरे |
|---|---|---|
| उत्तर महाराष्ट्र | नासिक, अहमदनगर, औरंगाबाद | नासिक, औरंगाबाद, परभणी |
| विदर्भ | वर्धा, नागपूर, भंडारा, गोंदिया | नागपूर, वर्धा, अमरावती |
| मराठवाडा | परभणी, लातूर, उस्मानाबाद | परभणी, लातूर, उस्मानाबाद |
कृष्णा-भीमा नदीचा खोरा
कृष्णा नदी महाराष्ट्रातील दूसरी सर्वात महत्वाची नदी आहे. कृष्णा नदी महाबळेश्वर (सातारा जिल्हा) येथून उद्भवते आणि 1290 किलोमीटर लांबीचा प्रवास करून बंगालच्या उपसागरात मिळते. भीमा नदी कृष्णा नदीची सर्वात महत्वाची उपनदी आहे.
कृष्णा-भीमा खोऱ्याचा विस्तार महाराष्ट्रातील दक्षिण आणि दक्षिण-पूर्व भागावर आहे. यामध्ये सातारा, कोल्हापूर, सांगली, सोलापूर, बीड, उस्मानाबाद, परभणी आणि अमरावती जिल्हे समाविष्ट आहेत. कृष्णा खोऱ्यातील मुख्य उपनद्या म्हणजे भीमा, घाटप्रभा, कोयना, तुंगभद्रा आणि मूसी आहेत.
कृष्णा-भीमा खोऱ्याचे वैशिष्ट्य
- कृष्णा नदीचा उद्भव: महाबळेश्वर, सातारा जिल्हा (समुद्रसपाटीपासून 1372 मीटर उंचीवर)
- कृष्णा नदीची लांबी: 1290 किलोमीटर (महाराष्ट्रातील 300 किलोमीटर)
- भीमा नदीचा उद्भव: मुळे (पुणे जिल्हा)
- भीमा नदीची लांबी: 458 किलोमीटर
- मिलन बिंदू: भीमा नदी कृष्णा नदीत परभणी जिल्ह्यात मिळते
दिशा: पश्चिमेकडून पूर्वेकडे
प्रमुख शहरे: सातारा, कोल्हापूर, सांगली
मुख्य धरण: कोयना, वीरा, दक्षिण कोयना
दिशा: पश्चिमेकडून पूर्वेकडे
प्रमुख शहरे: पुणे, सोलापूर
मुख्य धरण: भीमा धरण, उज्जनी धरण
तापी नदीचा खोरा
तापी नदी महाराष्ट्रातील तीसरी महत्वाची नदी आहे. तापी नदी मुलताई (मध्य प्रदेश) येथून उद्भवते परंतु महाराष्ट्रातील खानदेश भागातून प्रवाहित होते. तापी नदी 960 किलोमीटर लांबीचा प्रवास करून खंभात की खाडीात मिळते.
तापी खोऱ्याचा विस्तार महाराष्ट्रातील उत्तर-पश्चिम भागावर आहे. यामध्ये जळगाव, धुळे आणि नंदुरबार जिल्हे मुख्यतः समाविष्ट आहेत. तापी खोऱ्यातील मुख्य उपनद्या म्हणजे पूर्णा, बोरी, गिरना आणि अर्नोद आहेत. तापी नदी महाराष्ट्र आणि गुजरातच्या सीमा निर्धारित करते.
तापी खोऱ्याचे वैशिष्ट्य
- उद्भव: मुलताई, मध्य प्रदेश (परंतु महाराष्ट्रातून प्रवाहित)
- लांबी: 960 किलोमीटर (महाराष्ट्रातील 250 किलोमीटर)
- प्रवाह दिशा: पूर्वेकडून पश्चिमेकडे
- समाप्ती: खंभात की खाडी (गुजरातात)
- मुख्य उपनद्या: पूर्णा, बोरी, गिरना, अर्नोद
- सीमा: महाराष्ट्र-गुजरात सीमा निर्धारित करते
नर्मदा आणि कोंकणच्या नद्या
नर्मदा नदी महाराष्ट्रातील उत्तर-पश्चिम सीमा निर्धारित करते. नर्मदा नदी अमरकंटक (मध्य प्रदेश) येथून उद्भवते आणि 1312 किलोमीटर लांबीचा प्रवास करून खंभात की खाडीात मिळते. कोंकणच्या नद्या महाराष्ट्रातील पश्चिम किनारपट्टीवर प्रवाहित होतात.
नर्मदा खोऱ्याचा विस्तार महाराष्ट्रातील उत्तर-पश्चिम भागावर मर्यादित आहे. यामध्ये धुळे आणि नंदुरबार जिल्हे समाविष्ट आहेत. कोंकणच्या नद्यांमध्ये साहित्य, उल, शास्त्री, वैतरणा, मुळा, उल, कुंडी आणि शिरोडी यांचा समावेश आहे. या नद्या पश्चिम घाटातून उद्भवतात आणि अरब समुद्रात मिळतात.
नर्मदा नदीचे वैशिष्ट्य
- उद्भव: अमरकंटक, मध्य प्रदेश (समुद्रसपाटीपासून 1057 मीटर)
- लांबी: 1312 किलोमीटर (महाराष्ट्रातील 100 किलोमीटर)
- प्रवाह दिशा: पूर्वेकडून पश्चिमेकडे
- समाप्ती: खंभात की खाडी
- सीमा: महाराष्ट्र-मध्य प्रदेश सीमा निर्धारित करते
- महत्वाचा धरण: सरदार सरोवर धरण (गुजरातात)
कोंकणच्या नद्या
- साहित्य नदी: रत्नागिरी जिल्ह्यातून अरब समुद्रात मिळते
- उल नदी: रायगड जिल्ह्यातून अरब समुद्रात मिळते
- वैतरणा नदी: ठाणे जिल्ह्यातून अरब समुद्रात मिळते
- मुळा नदी: पुणे आणि ठाणे जिल्ह्यातून प्रवाहित होते
- कुंडी नदी: सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातून अरब समुद्रात मिळते
दिशा: पूर्व → पश्चिम
सीमा: महाराष्ट्र-मध्य प्रदेश
महत्व: सीमा निर्धारण
दिशा: पश्चिम घाट → अरब समुद्र
लांबी: 50-150 किमी
महत्व: जलवहन, पर्यटन
उल: रायगड
वैतरणा: ठाणे
कुंडी: सिंधुदुर्ग
साहित्य नदी
साहित्य नदी महाराष्ट्रातील सर्वात महत्वाची कोंकणी नदी आहे. ती रत्नागिरी जिल्ह्यातून अरब समुद्रात मिळते. साहित्य नदीचा खोरा 1500 चौरस किलोमीटर आहे.
उल नदी
उल नदी रायगड जिल्ह्यातून प्रवाहित होते. ती अरब समुद्रात मिळते. उल नदीचा खोरा 1200 चौरस किलोमीटर आहे.
वैतरणा नदी
वैतरणा नदी ठाणे जिल्ह्यातून प्रवाहित होते. ती अरब समुद्रात मिळते. वैतरणा नदीचा खोरा 1000 चौरस किलोमीटर आहे.
मुळा नदी
मुळा नदी पुणे आणि ठाणे जिल्ह्यातून प्रवाहित होते. ती अरब समुद्रात मिळते. मुळा नदीचा खोरा 1500 चौरस किलोमीटर आहे.
Leave a Reply