नेवासा (अहमदनगर) — मध्यपाषाण आणि ताम्रपाषाणकालीन स्थळ

नेवासा हा अहमदनगर जिल्ह्यातील एक महत्वाचा पुरातत्त्वीय स्थळ आहे जो मध्यपाषाण (8000–4000 ईपू) आणि ताम्रपाषाण काळ (3000–1500 ईपू) या दोन्ही संस्कृतींचे साक्ष्य प्रदान करतो. हा स्थळ महाराष्ट्रातील प्रागैतिहासिक संस्कृतीचा अभ्यास करण्यासाठी अत्यंत महत्वाचा आहे.

भौगोलिक स्थिती

नेवासा अहमदनगर जिल्ह्यातील नेवासा तालुक्यात स्थित आहे. हा स्थळ दक्षिण भारतातील प्रागैतिहासिक संस्कृतीचा प्रवेशद्वार मानला जातो. नेवासा पठारावर स्थित असून येथे जलस्रोत आणि उपजाऊ मातीचा अच्छा संयोजन आहे, ज्यामुळे प्राचीन मानवी वस्तीसाठी हे स्थळ आदर्श होते.

डॉ. एच. डी. सांकलिया यांनी 1956–1962 दरम्यान नेवासा येथे व्यवस्थित उत्खनन कार्य केले. या खोजीमुळे मध्यपाषाण आणि ताम्रपाषाण दोन्ही काळातील महत्वाचे पुरावे मिळाले.

काल निर्धारण पद्धती

नेवासा येथे कार्बन-14 डेटिंग आणि सांस्कृतिक स्तरांचे विश्लेषण करून काल निर्धारण केले गेले. उत्खनन कार्यात तीन मुख्य सांस्कृतिक स्तर आढळले:

• खोल स्तर (Lower Level): 8000–6000 ईपू — प्राचीन मध्यपाषाण
• मध्य स्तर (Middle Level): 6000–4000 ईपू — विकसित मध्यपाषाण
• वरचा स्तर (Upper Level): 3000–1500 ईपू — ताम्रपाषाण काळ

नेवासा येथे आढळलेली मध्यपाषाणकालीन संस्कृती (8000–4000 ईपू) भारतातील सर्वाधिक विकसित आणि समृद्ध मानली जाते. येथे सूक्ष्म पाषाण उपकरणे, शिकार आणि संग्रहण अर्थव्यवस्था, आणि प्रारंभिक पशुपालन यांचे साक्ष्य मिळाले.

पाषाण उपकरणे आणि तंत्रज्ञान

अर्थव्यवस्था आणि जीवनयापन

नेवासा येथे शिकार आणि संग्रहण हे मुख्य अर्थव्यवस्था होते. येथे आढळलेल्या पशु हाडांचे अवशेष दर्शवतात की मानव हरिण, गाय, भैंस, सुअर यांचा शिकार करत होते. वनस्पती अवशेष आणि बियांचे साक्ष्य दर्शवतात की ते जंगली अन्न संग्रहण करत होते.

सामाजिक संरचना

नेवासा येथे छोटे कुटुंब गट आणि शिकारी-संग्रहक समुदाय राहत होते. दफन पद्धती आणि कंकाल अवशेष दर्शवतात की समाज सरल आणि समतावादी होता.

नेवासा येथे ताम्रपाषाण काळ (3000–1500 ईपू) अत्यंत समृद्ध आणि विकसित होता. येथे तांबे आणि कांस्य धातूचा उपयोग, मातीचे पात्र, कृषि अर्थव्यवस्था, आणि स्थायी वस्तीचे साक्ष्य मिळाले.

धातु तंत्रज्ञान

नेवासा येथे तांबे आणि कांस्य धातूचा उपयोग सुरू झाल्याचे साक्ष्य आहे. येथे आढळलेल्या तांबेच्या उपकरणे आणि अलंकार दर्शवतात की ताम्रपाषाणकालीन समाज अत्यंत विकसित होता:

• तांबेचे उपकरणे: कुर्हाड, छुरी, बाण टोक, हुक
• तांबेचे अलंकार: कंगन, हार, अंगठी
• कांस्य वस्तू: दर्पण, घंटा, बाण
• धातु प्रक्रिया: वितळवणे, ढालाई, हातकरी

कृषि आणि पशुपालन

मातीचे पात्र आणि कला

नेवासा येथे उच्च दर्जाचे मातीचे पात्र आढळले. लाल, काळे आणि भूरे रंगाचे पात्र, भूमिती नक्षे, आणि पशु आकृत्या यांचे साक्ष्य मिळाले. हे पात्र भोजन साठवणे, पाणी ठेवणे आणि अनुष्ठान उद्देशांसाठी वापरले जात होते.

सामाजिक संरचना आणि धर्म

ताम्रपाषाणकालीन नेवासा समाज कृषक समुदाय होता. दफन पद्धती दर्शवते की समाज कुटुंब आधारित होता. पशु बलिदान आणि धार्मिक अनुष्ठान यांचे साक्ष्य मिळाले. महिलाओं के गहने आणि विशेष दफन दर्शवतात की समाज पितृसत्तात्मक होता.

नेवासा येथील पुरातत्त्वीय खोज भारतातील प्रागैतिहासिक संस्कृतीच्या विकासाबद्दल महत्वाचे माहिती प्रदान करते. मध्यपाषाण आणि ताम्रपाषाण दोन्ही काळातील सांस्कृतिक संक्रमण येथे स्पष्टपणे दिसून येतो.

नेवासा संस्कृतीचे महत्व

नेवासा आणि इतर पुरातत्त्वीय स्थळे

नेवासा महाराष्ट्रातील इनामगाव, जोर्वे, दैमाबाद यांसारख्या इतर महत्वाच्या ताम्रपाषाणकालीन स्थळांशी तुलनीय आहे. तथापि, नेवासा हा मध्यपाषाण आणि ताम्रपाषाण दोन्ही काळातील संस्कृती दर्शवणारा अद्वितीय स्थळ आहे.

इंटरेक्टिव्ह प्रश्न

परीक्षा प्रश्न (PYQ)