Home»महाराष्ट्राचा इतिहास – History Of Maharashtra»नवडतोली, चांदोली, सोंगाव — इतर पुरातत्त्वीय स्थळे

नवडतोली, चांदोली, सोंगाव — इतर पुरातत्त्वीय स्थळे

महाराष्ट्रातील प्रागैतिहासिक काळातील महत्त्वाचे पुरातत्त्वीय स्थळे

MPSC Rajasthan Govt Exam Preparation प्रागैतिहासिक काळ

📑 विषय-सूची

1 परिचय — नवडतोली, चांदोली, सोंगाव 2 नवडतोली (इंदौर) — ताम्रपाषाणकालीन स्थळ 3 चांदोली (अमरावती) — मध्यपाषाण आणि ताम्रपाषाण काळ 4 सोंगाव (अहमदनगर) — ताम्रपाषाणकालीन संस्कृती 5 तुलनात्मक विश्लेषण आणि महत्त्व 6 परीक्षा प्रश्न आणि सारांश

खण्ड 1

परिचय — नवडतोली, चांदोली, सोंगाव

महाराष्ट्रातील नवडतोली, चांदोली आणि सोंगाव हे तीन महत्त्वाचे पुरातत्त्वीय स्थळे आहेत जे प्रागैतिहासिक काळातील मानवी संस्कृतीचे सुस्पष्ट पुरावे प्रदान करतात. ये स्थळे मुख्यतः ताम्रपाषाण काळ आणि मध्यपाषाण काळातील मानवी वस्तीचे प्रतिनिधित्व करतात. या तीनही स्थळांचा अभ्यास भारतीय पुरातत्त्वविदांनी केला आहे आणि त्यांच्या खोदकामातून महाराष्ट्रातील प्रागैतिहासिक संस्कृतीचे महत्त्वाचे तथ्य समोर आले आहेत.

नवडतोली इंदौर, मध्य प्रदेश

चांदोली अमरावती, महाराष्ट्र

सोंगाव अहमदनगर, महाराष्ट्र

ℹ️

महत्त्वाचे तथ्य या तीनही स्थळांचा अभ्यास डॉ. एच. डी. सांकलिया आणि इतर भारतीय पुरातत्त्वविदांनी केला आहे. ये स्थळे महाराष्ट्रातील ताम्रपाषाणकालीन संस्कृतीचे विविध पैलू समजून घेण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहेत.

या स्थळांचे सामान्य वैशिष्ट्य

काळ: मुख्यतः ताम्रपाषाण काळ (2500–1500 ईपू) आणि काही ठिकाणी मध्यपाषाण काळ
भौगोलिक स्थिती: दक्षिण-मध्य भारतातील नदी खोऱ्यांच्या जवळ स्थित
पुरावे: मातीचे भांडे, औजारे, अस्थिसंचय, घरांचे अवशेष
अर्थव्यवस्था: पशुपालन आणि कृषी यावर आधारित

खण्ड 2

नवडतोली (इंदौर) — ताम्रपाषाणकालीन स्थळ

नवडतोली हा इंदौर (मध्य प्रदेश) येथे स्थित एक महत्त्वाचा ताम्रपाषाणकालीन पुरातत्त्वीय स्थळ आहे. हा स्थळ नर्मदा नदीच्या खोऱ्यात स्थित आहे आणि या क्षेत्रातील ताम्रपाषाणकालीन संस्कृतीचे प्रतिनिधी स्थळ मानला जातो.

नवडतोली — खोदकाम आणि शोध

विषय	तपशील
खोदकाम काळ	1960–1965 (डॉ. एच. डी. सांकलिया)
संस्कृती काळ	ताम्रपाषाण काळ (2000–1500 ईपू)
मुख्य शोध	मातीचे भांडे, तांबे आणि कांस्यचे औजारे, घरांचे अवशेष
घरांची रचना	आयताकृती आणि वर्तुळाकार घरे, मातीचे फरशी
अर्थव्यवस्था	पशुपालन, कृषी, शिकार

नवडतोली — महत्त्वाचे पुरावे

मातीचे भांडे: काळ्या रंगाचे भांडे, लाल भांडे आणि काळ्या-लाल रंगाचे भांडे मिळाले
तांबे आणि कांस्यचे औजारे: कुर्हाड, खांगे, तीर, भाले आणि इतर शस्त्रे
अस्थिसंचय: गोरू, म्हैस, भेड, शूकर आणि हरिणाची हाडे मिळाली
घरांचे अवशेष: मातीचे फरशी असलेले घरे, ज्यात चूल्हे आणि भांडार कक्ष होते
मणी आणि आभूषण: सीपीचे मणी, हाडीचे मणी आणि दगडी मणी

✓

आधुनिक दृष्टिकोन नवडतोलीचे खोदकाम भारतीय पुरातत्त्वविज्ञानातील एक महत्त्वाचा मोड़ मानला जातो कारण यथेथे वैज्ञानिक पद्धतीने पहिल्यांदा ताम्रपाषाणकालीन संस्कृतीचा संपूर्ण अभ्यास केला गेला.

खण्ड 3

चांदोली (अमरावती) — मध्यपाषाण आणि ताम्रपाषाण काळ

चांदोली हा अमरावती जिल्ह्यात (महाराष्ट्र) स्थित एक महत्त्वाचा पुरातत्त्वीय स्थळ आहे. या स्थळाचा विशेष महत्त्व असा आहे की येथे मध्यपाषाण काळ आणि ताम्रपाषाण काळ दोन्ही संस्कृतीचे पुरावे मिळाले आहेत, ज्यामुळे या दोन काळांमधील संक्रमणाचा अभ्यास शक्य झाला.

चांदोली — संस्कृती आणि काळ

काळ: 10,000–4,000 ईपू
औजारे: सूक्ष्म पाषाण औजारे (मायक्रोलिथ्स), तीर, भाले
अर्थव्यवस्था: शिकार आणि संग्रहण
वस्ती: अस्थायी वस्तीचे पुरावे

काळ: 2500–1500 ईपू
औजारे: तांबे आणि कांस्यचे औजारे, पाषाण औजारे
अर्थव्यवस्था: कृषी आणि पशुपालन
वस्ती: स्थायी गावे, मातीचे घरे
मातीचे भांडे: काळ्या-लाल रंगाचे भांडे

चांदोली — महत्त्वाचे शोध

संक्रमण काळ: मध्यपाषाण आणि ताम्रपाषाण काळांमधील संक्रमणाचे पुरावे
सूक्ष्म पाषाण औजारे: तीर, भाले, कटर, ब्लेड
तांबे आणि कांस्य: कुर्हाड, खांगे, सुई, दागिने
मातीचे भांडे: विविध प्रकारचे भांडे, विशेषतः काळ्या-लाल रंगाचे
अस्थिसंचय: गोरू, भेड, शूकर, हरिण, वन्य प्राणी

📚

संदर्भ आणि अभ्यास चांदोलीचा अभ्यास डॉ. एच. डी. सांकलिया आणि डॉ. डी. सेन यांनी केला. या स्थळाचा महत्त्व असा आहे की येथे मध्यपाषाण आणि ताम्रपाषाण संस्कृतीचा सांस्कृतिक संक्रमण स्पष्टपणे दिसून येतो.

खण्ड 4

सोंगाव (अहमदनगर) — ताम्रपाषाणकालीन संस्कृती

सोंगाव हा अहमदनगर जिल्ह्यात (महाराष्ट्र) स्थित एक महत्त्वाचा ताम्रपाषाणकालीन पुरातत्त्वीय स्थळ आहे. या स्थळाचा विशेष महत्त्व असा आहे की येथे जोर्वे संस्कृतीचे पुरावे मिळाले आहेत आणि या क्षेत्रातील ताम्रपाषाणकालीन समाजाचे जीवन पद्धती समजून घेण्यास मदत होते.

सोंगाव — खोदकाम आणि शोध

विषय	तपशील
स्थिती	अहमदनगर जिल्हा, महाराष्ट्र
संस्कृती	जोर्वे संस्कृती (ताम्रपाषाण काळ)
काळ	2000–1500 ईपू
मुख्य शोध	मातीचे भांडे, तांबे आणि कांस्यचे औजारे, घरांचे अवशेष
खोदकाम	डॉ. एच. डी. सांकलिया आणि इतर पुरातत्त्वविद

सोंगाव — संस्कृती आणि जीवन पद्धती

घरांची रचना: आयताकृती घरे, मातीचे फरशी, चूल्हे आणि भांडार कक्ष
मातीचे भांडे: काळ्या-लाल रंगाचे भांडे, लाल भांडे, काळे भांडे
तांबे आणि कांस्य: कुर्हाड, खांगे, सुई, दागिने, शस्त्रे
पाषाण औजारे: चक्की, पेषणी, तीर, भाले
अर्थव्यवस्था: कृषी (गहू, जव, तांदूळ), पशुपालन (गोरू, भेड, शूकर)
शिकार: हरिण, वन्य प्राणी शिकारचे पुरावे

🏺 मातीचे भांडे

काळ्या-लाल रंगाचे भांडे, जे जोर्वे संस्कृतीचे वैशिष्ट्य आहेत. या भांडांवर भौमितिक नक्षीकाम आणि पशु आकृत्या असतात.

⚒️ औजारे आणि शस्त्रे

तांबे आणि कांस्यचे औजारे, जे कृषी, शिकार आणि दैनंदिन कामकाजासाठी वापरले जात होते. पाषाण औजारे देखील मिळाले.

⚠️

सामान्य चूक सोंगाव हा सिंधू सभ्यतेचा भाग नाही. हा पूर्णपणे स्वतंत्र ताम्रपाषाणकालीन संस्कृती आहे. सिंधू सभ्यता मुख्यतः उत्तर-पश्चिमेकडे होती, तर सोंगाव दक्षिण-मध्य भारतात आहे.

खण्ड 5

तुलनात्मक विश्लेषण आणि महत्त्व

नवडतोली, चांदोली आणि सोंगाव हे तीन स्थळे महाराष्ट्र आणि मध्य प्रदेशातील प्रागैतिहासिक संस्कृतीचे विविध पैलू दर्शवतात. या तीनही स्थळांचा तुलनात्मक अभ्यास केल्यास ताम्रपाषाणकालीन समाजाचे संपूर्ण चित्र समोर येते.

तीनही स्थळांची तुलना

विषय	नवडतोली	चांदोली	सोंगाव
स्थिती	इंदौर, मध्य प्रदेश	अमरावती, महाराष्ट्र	अहमदनगर, महाराष्ट्र
काळ	2000–1500 ईपू	10,000–1500 ईपू	2000–1500 ईपू
संस्कृती	ताम्रपाषाण	मध्यपाषाण + ताम्रपाषाण	जोर्वे संस्कृती
मुख्य शोध	तांबे आणि कांस्य औजारे	सूक्ष्म पाषाण औजारे	काळ्या-लाल भांडे
अर्थव्यवस्था	कृषी + पशुपालन	शिकार + कृषी	कृषी + पशुपालन
घरे	आयताकृती + वर्तुळाकार	अस्थायी वस्तीचे पुरावे	आयताकृती घरे

महत्त्वाचे निष्कर्ष

🔄 सांस्कृतिक संक्रमण

चांदोलीचे उदाहरण दर्शवते की कसे मध्यपाषाण काळातील शिकार-संग्रहण अर्थव्यवस्था ताम्रपाषाण काळातील कृषी-पशुपालन अर्थव्यवस्थेत रूपांतरित झाली.

🏘️ वस्ती पद्धती

नवडतोली आणि सोंगाव दोन्ही स्थळांवर स्थायी गावे आणि संगठित समाज दिसून येतो, जो ताम्रपाषाणकालीन समाजाचा विकास दर्शवतो.

⚙️ तांत्रिक विकास

तांबे आणि कांस्यचे औजारे हे मानवी तांत्रिक विकासाचे महत्त्वाचे पुरावे आहेत. या धातूंचा वापर कृषी आणि शिकारमध्ये क्रांतिकारी बदल आणला.

🎨 कला आणि संस्कृती

सोंगावचे काळ्या-लाल भांडे आणि त्यांचे नक्षीकाम हे ताम्रपाषाणकालीन समाजाच्या सौंदर्यबोधाचे प्रतीक आहेत.

🌾 कृषी क्रांती

गहू, जव, तांदूळ यांची लागवड आणि पशुपालन हे ताम्रपाषाणकालीन समाजाचे मूलभूत आधार होते, जे या तीनही स्थळांवर पुरावे मिळतात.

📍 भौगोलिक विस्तार

या तीन स्थळे दक्षिण-मध्य भारतातील विस्तृत क्षेत्रात पसरलेले आहेत, ज्यामुळे ताम्रपाषाणकालीन संस्कृतीचा भौगोलिक विस्तार समजून येतो.

✍️

मुख्य परीक्षा उत्तर नवडतोली, चांदोली आणि सोंगाव हे तीन स्थळे महाराष्ट्र आणि मध्य प्रदेशातील ताम्रपाषाणकालीन संस्कृतीचे प्रतिनिधी स्थळे आहेत. या स्थळांचा अभ्यास केल्यास प्रागैतिहासिक काळातील मानवी समाजाचे विकास, तांत्रिक प्रगती, अर्थव्यवस्था आणि सांस्कृतिक जीवन समजून येते. विशेषतः चांदोलीचे उदाहरण मध्यपाषाण आणि ताम्रपाषाण काळांमधील संक्रमणाचे स्पष्ट पुरावे देते.

खण्ड 6

परीक्षा प्रश्न आणि सारांश

स्मरणीय सूत्र (मनेमोनिक)

🔑 तीन स्थळे न – च – स

न = नवडतोली (इंदौर) — तांबे आणि कांस्य च = चांदोली (अमरावती) — मध्यपाषाण + ताम्रपाषाण स = सोंगाव (अहमदनगर) — जोर्वे संस्कृती

इंटरेक्टिव प्रश्न (MCQ)

1 नवडतोली कोठे स्थित आहे?

A. इंदौर, मध्य प्रदेश

B. अमरावती, महाराष्ट्र

C. अहमदनगर, महाराष्ट्र

D. पुणे, महाराष्ट्र

✅ उत्तर: A — नवडतोली इंदौर (मध्य प्रदेश) येथे नर्मदा नदीच्या खोऱ्यात स्थित आहे.

2 चांदोली कोणत्या दोन काळातील संस्कृतीचे पुरावे देते?

A. पाषाण काळ आणि लोह काळ

B. मध्यपाषाण काळ आणि ताम्रपाषाण काळ

C. नवपाषाण काळ आणि लोह काळ

D. कांस्य काळ आणि लोह काळ

✅ उत्तर: B — चांदोली मध्यपाषाण काळ (10,000–4,000 ईपू) आणि ताम्रपाषाण काळ (2500–1500 ईपू) दोन्ही संस्कृतीचे पुरावे देते.

3 सोंगाव कोणत्या संस्कृतीचे प्रतिनिधी स्थळ आहे?

A. हड़प्पा संस्कृती

B. नवपाषाण संस्कृती

C. जोर्वे संस्कृती

D. वैदिक संस्कृती

✅ उत्तर: C — सोंगाव जोर्वे संस्कृतीचा प्रतिनिधी स्थळ आहे, जो ताम्रपाषाणकालीन संस्कृती आहे.

त्वरित पुनरावलोकन (Quick Revision)

विषय

उत्तर

नवडतोली — स्थिती

इंदौर, मध्य प्रदेश (नर्मदा नदीच्या खोऱ्यात)

नवडतोली — काळ

2000–1500 ईपू (ताम्रपाषाण काळ)

नवडतोली — मुख्य शोध

तांबे आणि कांस्यचे औजारे, मातीचे भांडे, घरांचे अवशेष

चांदोली — स्थिती

अमरावती, महाराष्ट्र

चांदोली — विशेषता

मध्यपाषाण आणि ताम्रपाषाण काळांमधील संक्रमण

सोंगाव — स्थिती

अहमदनगर, महाराष्ट्र

सोंगाव — संस्कृती

जोर्वे संस्कृती (ताम्रपाषाण काळ)

सोंगाव — मुख्य शोध

काळ्या-लाल भांडे, तांबे आणि कांस्य औजारे

तीनही स्थळे — अर्थव्यवस्था

कृषी, पशुपालन, शिकार

सारांश

📋 मुख्य बिंदू

📍

नवडतोली

इंदौरमधील ताम्रपाषाणकालीन स्थळ, तांबे आणि कांस्यचे औजारे, कृषी आणि पशुपालन

🔄

चांदोली

अमरावतीमधील स्थळ, मध्यपाषाण आणि ताम्रपाषाण काळांमधील संक्रमण, सूक्ष्म पाषाण औजारे

🎨

सोंगाव

अहमदनगरमधील जोर्वे संस्कृतीचा स्थळ, काळ्या-लाल भांडे, संगठित गावे

⚙️

तांत्रिक विकास

तांबे आणि कांस्यचा वापर, पाषाण औजारे, औजारांचा विकास

🌾

अर्थव्यवस्था

कृषी (गहू, जव, तांदूळ), पशुपालन (गोरू, भेड, शूकर), शिकार

🏘️

समाज आणि संस्कृती

स्थायी गावे, आयताकृती घरे, सामाजिक संगठन, कला आणि नक्षीकाम

परीक्षा प्रश्न (PYQ)

📚

परीक्षा प्रश्न

लघु उत्तर प्र. 1: नवडतोली पुरातत्त्वीय स्थळ कोठे स्थित आहे आणि त्याचे महत्त्व काय आहे?

उत्तर: नवडतोली इंदौर (मध्य प्रदेश) येथे नर्मदा नदीच्या खोऱ्यात स्थित आहे. हा ताम्रपाषाणकालीन स्थळ आहे आणि यथेथे तांबे आणि कांस्यचे औजारे, मातीचे भांडे, घरांचे अवशेष मिळाले. या स्थळाचा खोदकाम डॉ. एच. डी. सांकलिया यांनी 1960–1965 मध्ये केला. नवडतोली भारतीय पुरातत्त्वविज्ञानातील एक महत्त्वाचा स्थळ आहे कारण यथेथे वैज्ञानिक पद्धतीने ताम्रपाषाणकालीन संस्कृतीचा संपूर्ण अभ्यास केला गेला.

लघु उत्तर प्र. 2: चांदोली पुरातत्त्वीय स्थळ कोणत्या दोन काळातील संस्कृतीचे पुरावे देते?

उत्तर: चांदोली (अमरावती, महाराष्ट्र) मध्यपाषाण काळ (10,000–4,000 ईपू) आणि ताम्रपाषाण काळ (2500–1500 ईपू) दोन्ही संस्कृतीचे पुरावे देते. या स्थळाचा विशेष महत्त्व असा आहे की येथे या दोन काळांमधील सांस्कृतिक संक्रमणाचे स्पष्ट पुरावे मिळतात. मध्यपाषाण काळातील सूक्ष्म पाषाण औजारे आणि ताम्रपाषाण काळातील तांबे आणि कांस्यचे औजारे दोन्ही येथे मिळाले.

लघु उत्तर प्र. 3: सोंगाव पुरातत्त्वीय स्थळ कोणत्या संस्कृतीचा प्रतिनिधी आहे?

उत्तर: सोंगाव (अहमदनगर, महाराष्ट्र) जोर्वे संस्कृतीचा प्रतिनिधी स्थळ आहे. जोर्वे संस्कृती ताम्रपाषाणकालीन संस्कृती आहे (2000–1500 ईपू). सोंगावमधून काळ्या-लाल रंगाचे भांडे, तांबे आणि कांस्यचे औजारे, घरांचे अवशेष आणि अस्थिसंचय मिळाले. या स्थळाचा अभ्यास केल्यास जोर्वे संस्कृतीचे जीवन पद्धती, अर्थव्यवस्था आणि सामाजिक संगठन समजून येते.

दीर्घ उत्तर प्र. 4: नवडतोली, चांदोली आणि सोंगाव या तीन पुरातत्त्वीय स्थळांचे तुलनात्मक अभ्यास करा. या स्थळांचे महत्त्व काय आहे?

उत्तर: नवडतोली (इंदौर), चांदोली (अमरावती) आणि सोंगाव (अहमदनगर) हे तीन स्थळे महाराष्ट्र आणि मध्य प्रदेशातील प्रागैतिहासिक संस्कृतीचे महत्त्वाचे प्रतिनिधी आहेत.नवडतोली हा पूर्णपणे ताम्रपाषाणकालीन स्थळ आहे (2000–1500 ईपू). येथे तांबे आणि कांस्यचे औजारे, मातीचे भांडे, घरांचे अवशेष मिळाले. नवडतोलीचा खोदकाम वैज्ञानिक पद्धतीने केला गेला आणि ताम्रपाषाणकालीन समाजाचे संपूर्ण चित्र समोर आले.चांदोली विशेष महत्त्वाचा आहे कारण येथे मध्यपाषाण काळ (10,000–4,000 ईपू) आणि ताम्रपाषाण काळ (2500–1500 ईपू) दोन्ही संस्कृतीचे पुरावे मिळतात. या स्थळाचा अभ्यास केल्यास शिकार-संग्रहण अर्थव्यवस्थेतून कृषी-पशुपालन अर्थव्यवस्थेत संक्रमण कसे झाले हे समजून येते.सोंगाव जोर्वे संस्कृतीचा प्रतिनिधी स्थळ आहे. येथे काळ्या-लाल भांडे, तांबे आणि कांस्यचे औजारे, संगठित गावे मिळाले. सोंगावचा अभ्यास केल्यास ताम्रपाषाणकालीन समाजाचे जीवन पद्धती, कला आणि संस्कृती समजून येते.या तीन स्थळांचा महत्त्व असा आहे की: (1) ते दक्षिण-मध्य भारतातील प्रागैतिहासिक संस्कृतीचे व्यापक चित्र देतात, (2) तांत्रिक विकास (पाषाण ते तांबे-कांस्य) दर्शवतात, (3) अर्थव्यवस्थेचा विकास (शिकार ते कृषी) दर्शवतात, (4) सामाजिक संगठन आणि वस्ती पद्धती समजून घेण्यास मदत करतात, (5) कला आणि संस्कृतीचे विकास दर्शवतात.

दीर्घ उत्तर प्र. 5: ताम्रपाषाणकालीन समाजाचे वैशिष्ट्य नवडतोली, चांदोली आणि सोंगाव या स्थळांच्या उदाहरणांद्वारे स्पष्ट करा.

उत्तर: ताम्रपाषाणकालीन समाजाचे वैशिष्ट्य या तीन स्थळांच्या उदाहरणांद्वारे स्पष्ट होते:(1) अर्थव्यवस्था: नवडतोली, चांदोली आणि सोंगाव तीनही स्थळांवर कृषी आणि पशुपालन अर्थव्यवस्थेचे पुरावे मिळतात. गहू, जव, तांदूळ यांची लागवड होती आणि गोरू, भेड, शूकर यांचे पालन होते. शिकारही अर्थव्यवस्थेचा महत्त्वाचा भाग होता.(2) तांत्रिक विकास: तांबे आणि कांस्यचे औजारे (कुर्हाड, खांगे, सुई, शस्त्रे) हे ताम्रपाषाणकालीन तांत्रिक विकासाचे प्रतीक आहेत. पाषाण औजारे देखील वापरले जात होते. या औजारांचा वापर कृषी, शिकार आणि दैनंदिन कामकाजासाठी होता.(3) वस्ती पद्धती: नवडतोली आणि सोंगाव दोन्ही स्थळांवर आयताकृती आणि वर्तुळाकार घरे मिळाली. या घरांमध्ये मातीचे फरशी, चूल्हे आणि भांडार कक्ष होते. हे स्थायी गावे होते, जे संगठित समाजाचे प्रतीक आहेत.(4) कला आणि संस्कृती: सोंगावचे काळ्या-लाल भांडे आणि त्यांचे भौमितिक नक्षीकाम हे ताम्रपाषाणकालीन समाजाच्या सौंदर्यबोधाचे प्रतीक आहेत. सीपीचे मणी, हाडीचे मणी आणि दगडी मणी हे आभूषण होते.(5) सामाजिक संगठन: घरांचे विविध आकार आणि आकारमान हे सामाजिक असमानता दर्शवतात. काही घरे मोठी होती, काही लहान होती, ज्यामुळे समाजात विविध वर्गांचे अस्तित्व दिसून येते.(6) सांस्कृतिक संक्रमण: चांदोलीचे उदाहरण दर्शवते की कसे मध्यपाषाण काळातील शिकार-संग्रहण अर्थव्यवस्था ताम्रपाषाण काळातील कृषी-पशुपालन अर्थव्यवस्थेत रूपांतरित झाली.

MCQ प्र. 6: खालीलपैकी कोणता स्थळ मध्यपाषाण आणि ताम्रपाषाण काळांमधील संक्रमणाचे पुरावे देते?

A. नवडतोली
B. चांदोली ✓
C. सोंगाव
D. दैमाबाद

उत्तर: B — चांदोली मध्यपाषाण काळ आणि ताम्रपाषाण काळ दोन्ही संस्कृतीचे पुरावे देते.

←◂ पिछला विषयजोर्वे संस्कृती (अहमदनगर) — महाराष्ट्रातील ताम्रपाषाणकालीन संस्कृती अगला विषय ▸प्रागैतिहासिक चित्रकला — विदर्भातील भीमबेटका-समान गुहा→