पायदळ संख्या आणि संरचना — मावळे, हशम

शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्यातील पायदळ सैन्य हे सर्वाधिक संख्येने असलेले सैन्य होते. एकूण 40,000 ते 50,000 पायदळ सैनिक शिवाजींच्या लष्करी व्यवस्थेमध्ये होते. हे संख्या घोडदळ आणि तोफखान्याच्या तुलनेत बहुत जास्त होती.

पायदळ सैन्याचे महत्त्व असे होते — किल्ल्यांचे रक्षण, पर्वतीय भागात लढाई, गनिमी कावा (छापामार युद्ध), तोफखान्याचे संरक्षण आणि सामान्य पायदळ लढाई. शिवाजींच्या सफलतेचा मुख्य कारण हा सुसंघटित पायदळ सैन्य होता.

पायदळ सैन्याचे स्रोत

• स्थानिक भर्ती: महाराष्ट्रातील गावांमधून स्थानिक तरुणांची भर्ती
• किसान सैनिक: शेतकर्‍यांचे मुलगे जे शेतीच्या ऋतूनंतर सेनेत येत
• व्यावसायिक सैनिक: लढाईसाठी प्रशिक्षित व्यावसायिक सैनिक
• बंदिवार: युद्धात पकडलेले सैनिक जे स्वराज्यात सामील होत

मावळे हे शिवाजींच्या पायदळ सैन्यातील सर्वाधिक महत्वाचे आणि संख्येने जास्त असलेले सैनिक होते. मावळे हे मुख्यतः महाराष्ट्रातील स्थानिक तरुण होते जे पर्वतीय भागात लढाई करण्यात निपुण होते.

मावळे — परिभाषा आणि विशेषता

• उत्पत्ति: मराठी भाषेतून “माव” (माता) शब्दापासून, स्थानिक मातीचे सैनिक
• संख्या: एकूण पायदळ सैन्यातील 70-80% मावळे होते
• वेतन: मासिक ₹3 ते ₹5 रुपये
• शस्त्र: तलवार, ढाल, भाला, धनुष्य, कधी कधी बंदूक
• विशेषता: पर्वतीय भागात अत्यंत चपल, छापामार लढाई करण्यात निपुण

मावळे सैनिकांची भूमिका

• किल्ल्यांचे रक्षण आणि संरक्षण
• गनिमी कावा (छापामार युद्ध) मध्ये अग्रणी भूमिका
• पर्वतीय भागात शत्रूचे पीछा करणे
• स्थानिक लोकांचे संरक्षण
• तोफखान्याचे संरक्षण आणि समर्थन

हशम हे शिवाजींच्या पायदळ सैन्यातील दुसरा महत्वाचा प्रकार होता. हशम हे मुख्यतः विदेशी आणि अनुभवी सैनिक होते जे विशेष प्रशिक्षण आणि अनुभव असलेले होते.

हशम — परिभाषा आणि विशेषता

• उत्पत्ति: अरबी/फारसी शब्द “हशम” = सैनिक दल
• संख्या: एकूण पायदळ सैन्यातील 20-30% हशम होते
• वेतन: मासिक ₹5 ते ₹8 रुपये (मावळेपेक्षा जास्त)
• शस्त्र: बंदूक, तलवार, ढाल, भाला
• विशेषता: अनुभवी सैनिक, बंदूकचलाई मध्ये निपुण, संघटित लढाई

हशम सैनिकांचे स्रोत

• अफगान सैनिक: दक्कन सल्तनतीतून आलेले अनुभवी सैनिक
• अरबी सैनिक: अरब देशांमधून आलेले व्यावसायिक सैनिक
• मुघल सेनेतून: मुघल सेनेतून बंदिवार किंवा स्वेच्छेने आलेले सैनिक
• दक्कन सल्तनतीतून: बीजापूर, गोलकुंडा आदी सल्तनतीतून आलेले

हशम सैनिकांची भूमिका

• बंदूकचलाई आणि तोफखान्याचे संरक्षण
• संघटित आणि नियमित लढाई
• किल्ल्यांचे रक्षण (विशेषतः महत्वाचे किल्ले)
• मुघल सेनेसोबत थेट लढाई
• मावळे सैनिकांना प्रशिक्षण देणे

शिवाजींच्या पायदळ सैन्याचे संरचना अत्यंत सुव्यवस्थित होते. हा संरचना मुघल सेनेच्या पद्धतीवर आधारित होता परंतु महाराष्ट्रीय परिस्थितीनुसार सुधारित होता.

पायदळ संरचना — पदक्रम

• दहा (10 सैनिक): सर्वात लहान एकक, दहावत नेतृत्व करत
• शतक (100 सैनिक): 10 दहे = 1 शतक, शतनवी नेतृत्व करत
• हजारी (1000 सैनिक): 10 शतक = 1 हजारी, हजारी नेतृत्व करत
• पंचहजारी (5000 सैनिक): 5 हजारी = 1 पंचहजारी
• दशहजारी (10,000 सैनिक): 2 पंचहजारी = 1 दशहजारी

पायदळ नेतृत्व आणि जिम्मेदारी

• दहावत: 10 सैनिकांचा नेता, सैनिकांचे अनुशासन राखणे
• शतनवी: 100 सैनिकांचा नेता, शतकाचे संचालन
• हजारी: 1000 सैनिकांचा नेता, हजारीचे व्यवस्थापन
• सेनापति: संपूर्ण पायदळ सैन्याचा प्रमुख नेता

शिवाजींच्या पायदळ सैन्याचे प्रशिक्षण अत्यंत कठोर आणि व्यावहारिक होते. मावळे आणि हशम दोन्हीचे प्रशिक्षण त्यांच्या विशेष भूमिकेनुसार दिले जात होते.

मावळे सैनिकांचे प्रशिक्षण

• पर्वतीय लढाई: पर्वतीय भागात वेगाने हलणे, छुप्या जागेचा उपयोग
• गनिमी कावा: छापामार लढाई, अचानक हल्ले, पीछे हटणे
• शस्त्र प्रशिक्षण: तलवार, भाला, धनुष्य, कधी कधी बंदूक
• धीरज आणि सहनशीलता: लांब अंतर पायी चालणे, कठोर परिस्थितीत लढणे
• अनुशासन: सेनापतीचे आदेश पालन करणे, एकता राखणे

हशम सैनिकांचे प्रशिक्षण

• बंदूकचलाई: बंदूकचा योग्य वापर, निशाणेबाजी
• संघटित लढाई: पंक्तीमध्ये लढणे, आदेशांचे पालन
• किल्ल्यांचे रक्षण: किल्ल्यांचे संरक्षण, दीवालीवर लढाई
• तोफखान्याचे समर्थन: तोफखान्याचे संरक्षण, गोळीबारीचा समन्वय
• नेतृत्व प्रशिक्षण: छोटे दलांचे नेतृत्व करणे

गनिमी कावा — शिवाजींची रणनीती

गनिमी कावा हे शिवाजींचे सर्वाधिक प्रसिद्ध युद्ध रणनीती होते. यामध्ये मावळे सैनिक अत्यंत महत्वाची भूमिका बजावत होते.

• अचानक हल्ले: शत्रूवर अचानक हल्ले करणे
• पीछे हटणे: शत्रूला पीछा करायला लावून पीछे हटणे
• छुप्या जागेचा उपयोग: जंगल, पर्वत, खोरे यांचा उपयोग
• रात्रीचे लढाई: रात्रीच्या अंधारात हल्ले करणे
• शत्रूचे विभाजन: शत्रू सेनेला विभाजित करून पराभूत करणे

🎯 इंटरेक्टिव्ह प्रश्न