फणसाड अभयारण्य (रायगड), तानसा अभयारण्य (पालघर-ठाणे)
परिचय व महत्व
फणसाड अभयारण्य (रायगड जिल्हा) व तानसा अभयारण्य (पालघर-ठाणे जिल्हे) हे महाराष्ट्रातील महत्वाचे वन्यजीव संरक्षण क्षेत्र आहेत जे पश्चिमी घाट व सह्याद्री पर्वतरांगेत स्थित आहेत. ही दोन्ही अभयारण्ये जैव विविधता, वनस्पती व प्राणी संरक्षणाच्या दृष्टीने अत्यंत महत्वाची आहेत.
अभयारण्य स्थापनेचा इतिहास
- फणसाड अभयारण्य — 1986 मध्ये स्थापित, रायगड जिल्ह्यातील महत्वाचे संरक्षण क्षेत्र
- तानसा अभयारण्य — 1972 मध्ये स्थापित, पालघर व ठाणे जिल्ह्यांच्या सीमेवर स्थित
- दोन्ही अभयारण्ये महाराष्ट्र वन विभागच्या नियंत्रणाखाली आहेत
फणसाड अभयारण्य — भौगोलिक विवरण
फणसाड अभयारण्य रायगड जिल्ह्यातील महाड तालुकामध्ये स्थित आहे. हे अभयारण्य सह्याद्री पर्वतरांगेच्या पश्चिमी भागात वसलेले आहे व पश्चिमी घाटाच्या जैव विविधता क्षेत्रातील महत्वाचे भाग मानले जाते.
| विशेषता | माहिती |
|---|---|
| अभयारण्य नाव | फणसाड अभयारण्य |
| जिल्हा | रायगड |
| तालुका | महाड |
| स्थापना वर्ष | 1986 |
| क्षेत्रफळ | सुमारे 50 चौ.कि.मी. |
| भौगोलिक स्थान | पश्चिमी घाट, सह्याद्री पर्वतरांग |
जलवायु व भूगोल
- वर्षा: वर्षभर 2000-2500 मिमी वर्षा होती, विशेषतः मान्सूनकाळात (जून-सप्टेंबर)
- तापमान: 15°C ते 35°C दरम्यान उतार-चढाव
- वनस्पती: सदाबहार वन व अर्धसदाबहार वन प्रकार
- जलस्रोत: अनेक नाले व झरे अभयारण्यातून वाहतात
तानसा अभयारण्य — भौगोलिक विवरण
तानसा अभयारण्य पालघर व ठाणे जिल्ह्यांच्या सीमेवर स्थित आहे. हे अभयारण्य तानसा नदीच्या खोऱ्यात वसलेले आहे व पश्चिमी घाटाचे महत्वाचे संरक्षण क्षेत्र मानले जाते. तानसा अभयारण्य महाराष्ट्रातील सर्वात जुने अभयारण्यांपैकी एक आहे.
| विशेषता | माहिती |
|---|---|
| अभयारण्य नाव | तानसा अभयारण्य |
| जिल्हे | पालघर व ठाणे |
| स्थापना वर्ष | 1972 |
| क्षेत्रफळ | सुमारे 55 चौ.कि.मी. |
| मुख्य नदी | तानसा नदी |
| भौगोलिक स्थान | पश्चिमी घाट, सह्याद्री पर्वतरांग |
तानसा नदी व जलवायु
- तानसा नदी: अभयारण्यातून वाहणारी मुख्य नदी, जी अरब समुद्रात मिळते
- वर्षा: 2200-2600 मिमी वार्षिक वर्षा
- वनस्पती: सदाबहार व अर्धसदाबहार वन प्रकार
- ऊंचाई: समुद्रपातळीपासून 100-800 मीटर
वन्यजीव व वनस्पती
फणसाड व तानसा अभयारण्ये जैव विविधतेचे भंडार आहेत. या अभयारण्यांमध्ये अनेक संरक्षित व दुर्लभ प्राणी व वनस्पती प्रजातीं आढळतात जे भारतीय वन्यजीव संरक्षण अधिनियमअंतर्गत संरक्षित आहेत.
प्रमुख वन्यजीव
वनस्पती विविधता
- शीशम (Dalbergia latifolia) — मूल्यवान इमारती लाकूड
- महुआ (Madhuca longifolia) — खाद्य व औषधी महत्व
- आंबा (Mangifera indica) — फळ व औषधी वनस्पती
- नीम (Azadirachta indica) — औषधी गुणांसाठी प्रसिद्ध
- बांबू — स्थानिक समुदायांसाठी महत्वाचे
- तुळस (Ocimum sanctum) — धार्मिक व औषधी महत्व
- हळद (Curcuma longa) — मसाला व औषधी
- आंवळा (Phyllanthus emblica) — विटामिन C चे स्रोत
- शतावरी (Asparagus racemosus) — आयुर्वेदिक औषधी
- ब्राह्मी (Bacopa monnieri) — मानसिक शक्तीसाठी
- नीलगिरी तेंदुआ (Panthera pardus) — IUCN Vulnerable
- भारतीय बायसन (Bos gaurus) — दुर्लभ प्रजाती
- उडणारी गिलहरी (Flying Squirrel) — वृक्षवासी प्राणी
- दुर्लभ पक्षी प्रजातीं — संरक्षण क्षेत्र
संरक्षण व व्यवस्थापन
फणसाड व तानसा अभयारण्यांचे संरक्षण व व्यवस्थापन महाराष्ट्र वन विभागद्वारे केले जाते. भारतीय वन्यजीव संरक्षण अधिनियम, 1972 व पर्यावरण संरक्षण अधिनियम, 1986 यांच्या अंतर्गत हे अभयारण्य संरक्षित आहेत.
संरक्षण उपाय
नियमित गश्ती, वन रक्षकांची नियुक्ती व कठोर दंड प्रणाली अवैध शिकार रोखण्यासाठी लागू केली आहे.
वनविनाश रोखण्यासाठी कडक नियम लागू केले आहेत. वृक्षारोपण व वन पुनर्जन्म कार्यक्रम चालू आहेत.
स्थानिक समुदायांमध्ये पर्यावरण संरक्षणाबाबत जागरूकता कार्यक्रम चलवले जातात.
वन्यजीव जनसंख्या, वनस्पती विविधता व पर्यावरण स्थितीचे नियमित निरीक्षण केले जाते.
स्थानिक समुदायांना संरक्षण कार्यात सहभागी करून टिकाऊ विकास साधला जातो.
भारतीय वन्यजीव संरक्षण अधिनियम व राज्य कायद्यांचे कठोर अंमलबजावणी केली जाते.
मानव-वन्यजीव संघर्ष व समाधान
- फसलांचे नुकसान: तेंदुए व जंगली सुअर शेतकऱ्यांच्या फसलांचे नुकसान करतात
- पशुधन हानी: तेंदुए व लोमडी पशुधनाचा शिकार करतात
- मानवी मृत्यू: दुर्लभ परिस्थितीत तेंदुए मानवांवर हल्ला करतात
- वास्तव्य संघर्ष: अभयारण्याच्या सीमेवर राहणारे लोक संरक्षण नियमांना विरोध करतात
Leave a Reply