Home»महाराष्ट्राचा भूगोल – Geography of Maharashtra»प्रमुख जमाती — भिल्ल, गोंड, वारली, ठाकूर/ठाकर, कोरकू, कातकरी, माडिया, हलबा, कोलाम

महाराष्ट्र भूगोल

प्रमुख जमाती — भिल्ल, गोंड, वारली, ठाकूर, कोरकू, कातकरी, माडिया, हलबा, कोलाम

MPSC आदिवासी समाज Rajasthan Govt Exam Preparation

📑 विषय-सूची

1 परिचय — महाराष्ट्रातील प्रमुख जमाती 2 भिल्ल, गोंड आणि वारली जमाती 3 ठाकूर, कोरकू आणि कातकरी जमाती 4 माडिया, हलबा आणि कोलाम जमाती 5 जमातीचे सामाजिक आणि आर्थिक जीवन 6 परीक्षा प्रश्न आणि सारांश

खण्ड 1

परिचय — महाराष्ट्रातील प्रमुख जमाती

महाराष्ट्र राज्यातील आदिवासी लोकसंख्या सुमारे 1.05 कोटी आहे, जी राज्याच्या एकूण लोकसंख्येच्या 9.35% आहे। या आदिवासी समाजात 47 अनुसूचित जमाती आहेत, ज्यांपैकी काही जमाती महाराष्ट्रातील भूगोल, संस्कृती आणि अर्थव्यवस्थेत महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावतात। भिल्ल, गोंड, वारली, ठाकूर, कोरकू, कातकरी, माडिया, हलबा आणि कोलाम या नऊ जमाती महाराष्ट्रातील सर्वात प्रमुख आदिवासी समूह आहेत।

47 अनुसूचित जमाती

1.05 कोटी आदिवासी लोकसंख्या

9.35% राज्य लोकसंख्येचा हिस्सा

जमातीचे भौगोलिक वितरण

महाराष्ट्रातील आदिवासी जमाती विविध भौगोलिक क्षेत्रांमध्ये वितरित आहेत। विदर्भ क्षेत्र (गडचिरोली, चंद्रपूर, यवतमाळ) मध्ये गोंड, माडिया आणि कोलाम जमाती मुख्य आहेत, तर खानदेश आणि सातपुडा क्षेत्र (जळगाव, धुळे, नंदुरबार) मध्ये भिल्ल जमात सर्वाधिक आहे। पालघर, ठाणे आणि नाशिक जिल्ह्यांमध्ये वारली जमात प्रमुख आहे, तर सह्याद्री प्रदेशात ठाकूर जमात मुख्य आहे।

ℹ️

महत्वाचे तथ्य महाराष्ट्रातील काही जमाती जसे कातकरी, माडिया आणि कोलाम यांना PVTG (Particularly Vulnerable Tribal Groups) म्हणून वर्गीकृत केले आहे, कारण त्यांची लोकसंख्या कमी आहे आणि ते अत्यंत असुरक्षित आहेत।

खण्ड 2

भिल्ल, गोंड आणि वारली जमाती

महाराष्ट्रातील भिल्ल जमात सर्वात मोठी आदिवासी जमात आहे, विशेषतः खानदेश, सातपुडा आणि अजंता पर्वत क्षेत्रात केंद्रित आहे। गोंड जमात विदर्भातील पूर्व भागात (गडचिरोली, चंद्रपूर) मुख्य आहे, तर वारली जमात पालघर, ठाणे आणि नाशिक जिल्ह्यांमध्ये प्रसिद्ध आहे, विशेषतः त्यांच्या अद्वितीय वारली चित्रकलेसाठी ओळखली जाते।

भिल्ल जमात

खानदेश क्षेत्र

महाराष्ट्रातील सर्वात मोठी आदिवासी जमात। शिकार आणि वन उत्पादन संग्रहणे हे मुख्य व्यवसाय। वन हक्क

गोंड जमात

विदर्भ क्षेत्र

गडचिरोली आणि चंद्रपूर जिल्ह्यांमध्ये मुख्य। कृषी आणि वन संग्रहण हे प्रमुख व्यवसाय। परंपरागत ज्ञान

वारली जमात

पालघर-ठाणे क्षेत्र

वारली चित्रकला हे विश्वविख्यात कला रूप। कृषी आणि पशुपालन प्रमुख। कला परंपरा

भिल्ल जमातीचे विशेष लक्षण

भिल्ल जमात मुख्यतः जळगाव, धुळे, नंदुरबार, अमरावती जिल्ह्यांमध्ये केंद्रित आहे। त्यांचे परंपरागत व्यवसाय शिकार, मत्स्य पालन आणि वन उत्पादन संग्रहण आहे। भिल्ल समाज पितृसत्तात्मक संरचना अनुसरण करतो आणि त्यांचे सामाजिक संगठन कुटुंब आणि कुळ यांच्या आधारावर आहे। त्यांचे धार्मिक विश्वास प्रकृती पूजा आणि पूर्वजांची पूजा यांवर आधारित आहे।

गोंड जमातीचे विशेष लक्षण

गोंड जमात महाराष्ट्रातील दुसरी सर्वात मोठी आदिवासी जमात आहे, विशेषतः गडचिरोली, चंद्रपूर, यवतमाळ जिल्ह्यांमध्ये वास्तव्यास आहे। त्यांचे मुख्य व्यवसाय कृषी, वन संग्रहण आणि दैनंदिन मजूरी आहे। गोंड समाजात जातीय पंचायत हा महत्त्वपूर्ण सामाजिक संस्था आहे। त्यांचे संगीत आणि नृत्य परंपरा अत्यंत समृद्ध आहे, विशेषतः गोंड नृत्य हा त्यांच्या सांस्कृतिक पहिचानचा महत्त्वपूर्ण भाग आहे।

वारली जमातीचे विशेष लक्षण

वारली जमात पालघर, ठाणे, नाशिक जिल्ह्यांमध्ये मुख्यतः वास्तव्यास आहे। त्यांचे परंपरागत व्यवसाय कृषी, पशुपालन आणि वन संग्रहण आहे। वारली जमातीचे चित्रकला परंपरा विश्वविख्यात आहे — या चित्रांमध्ये भौमितिक आकार, प्रकृती आणि दैनंदिन जीवनचे दृश्य दाखवले जातात। वारली चित्रकला 2009 मध्ये UNESCO द्वारे Representative List of the Intangible Heritage of Humanity मध्ये समाविष्ट करण्यात आली।

✓

वारली चित्रकला — विश्व धरोहर वारली चित्रकला हे एक प्राचीन आदिवासी कला रूप आहे, जो मुख्यतः महिलांद्वारे तयार केला जातो। या चित्रांमध्ये सफेद रंग (चावलाचा पेस्ट) आणि लाल/काळा पार्श्वभूमी वापरली जाते। 2009 मध्ये हे UNESCO द्वारा मान्यता प्राप्त केले गेले.

खण्ड 3

ठाकूर, कोरकू आणि कातकरी जमाती

ठाकूर जमात मुख्यतः सह्याद्री पर्वत प्रदेशात (सातारा, कोल्हापूर, सांगली) वास्तव्यास आहे। कोरकू जमात मेलघाट आणि अमरावती क्षेत्रात केंद्रित आहे, तर कातकरी (काथोडी) जमात रायगड, ठाणे, पालघर जिल्ह्यांमध्ये मुख्य आहे आणि यांना PVTG (Particularly Vulnerable Tribal Groups) म्हणून वर्गीकृत केले आहे।

ठाकूर जमात

सह्याद्री प्रदेश

सातारा, कोल्हापूर, सांगली जिल्ह्यांमध्ये मुख्य। पर्वतीय क्षेत्रात कृषी आणि पशुपालन. पर्वतीय संस्कृती

कोरकू जमात

मेलघाट क्षेत्र

अमरावती, बुलढाणा जिल्ह्यांमध्ये वास्तव्यास. कृषी आणि वन संग्रहण प्रमुख. वन संस्कृती

कातकरी जमात

रायगड-ठाणे क्षेत्र

PVTG जमात. रायगड, ठाणे, पालघर जिल्ह्यांमध्ये. कृषी आणि दैनंदिन मजूरी. असुरक्षित जमात

ठाकूर जमातीचे विशेष लक्षण

ठाकूर जमात सह्याद्री पर्वत प्रदेशातील पर्वतीय आदिवासी समाज आहे. त्यांचे परंपरागत व्यवसाय कृषी, पशुपालन आणि वन संग्रहण आहे. ठाकूर समाज मातृसत्तात्मक आणि पितृसत्तात्मक दोन्ही संरचना अनुसरण करतो. त्यांचे धार्मिक विश्वास प्रकृती पूजा, पर्वत देवता आणि पूर्वज पूजा यांवर आधारित आहे. ठाकूर समाजात सामूहिक भूमी मालकी ही परंपरा आहे.

कोरकू जमातीचे विशेष लक्षण

कोरकू जमात मेलघाट पर्वत क्षेत्रात वास्तव्यास आहे, जो अमरावती आणि बुलढाणा जिल्ह्यांमध्ये आहे. त्यांचे मुख्य व्यवसाय कृषी, वन संग्रहण आणि शिकार आहे. कोरकू समाज कुळ आधारित संरचना अनुसरण करतो. त्यांचे सामाजिक संगठन पंचायत प्रणाली यांच्या आधारावर आहे. कोरकू जमातीचे संगीत आणि नृत्य परंपरा अत्यंत समृद्ध आहे.

कातकरी जमातीचे विशेष लक्षण

कातकरी जमात (काथोडी) PVTG (Particularly Vulnerable Tribal Groups) मध्ये समाविष्ट आहे. ते मुख्यतः रायगड, ठाणे, पालघर जिल्ह्यांमध्ये वास्तव्यास आहेत. त्यांची लोकसंख्या अत्यंत कमी आहे आणि ते अत्यंत असुरक्षित आहेत. त्यांचे परंपरागत व्यवसाय कृषी, पशुपालन आणि दैनंदिन मजूरी आहे. कातकरी समाजात कुटुंब आधारित संरचना आहे. सरकारने त्यांच्या विकासासाठी विशेष योजना राबवल्या आहेत.

⚠️

PVTG जमाती — विशेष असुरक्षित कातकरी, माडिया आणि कोलाम यांना PVTG (Particularly Vulnerable Tribal Groups) म्हणून वर्गीकृत केले आहे कारण त्यांची लोकसंख्या अत्यंत कमी आहे, साक्षरता दर कमी आहे आणि ते आर्थिकदृष्ट्या अत्यंत असुरक्षित आहेत.

खण्ड 4

माडिया, हलबा आणि कोलाम जमाती

माडिया गोंड जमात विदर्भातील गडचिरोली आणि यवतमाळ जिल्ह्यांमध्ये मुख्य आहे. हलबा जमात विदर्भ आणि मराठवाडा क्षेत्रात वास्तव्यास आहे, तर कोलाम जमात गडचिरोली आणि यवतमाळ जिल्ह्यांमध्ये केंद्रित आहे. माडिया आणि कोलाम दोन्ही जमाती PVTG (Particularly Vulnerable Tribal Groups) मध्ये समाविष्ट आहेत.

माडिया गोंड

गडचिरोली-यवतमाळ

गोंड जमातीची उपजमात. PVTG वर्गीकरण. कृषी आणि वन संग्रहण. PVTG जमात

हलबा जमात

विदर्भ-मराठवाडा

विदर्भ आणि मराठवाडा क्षेत्रात. कृषी प्रमुख व्यवसाय. सामाजिक संगठन. कृषि समाज

कोलाम जमात

गडचिरोली क्षेत्र

PVTG वर्गीकरण. गडचिरोली मुख्य. कृषी आणि शिकार परंपरा. PVTG जमात

माडिया गोंड जमातीचे विशेष लक्षण

माडिया गोंड जमात गोंड जमातीची एक महत्त्वपूर्ण उपजमात आहे. ते मुख्यतः गडचिरोली आणि यवतमाळ जिल्ह्यांमध्ये वास्तव्यास आहेत. त्यांची लोकसंख्या अत्यंत कमी आहे, म्हणून त्यांना PVTG म्हणून वर्गीकृत केले आहे. माडिया समाजात कुळ आधारित संरचना आहे. त्यांचे परंपरागत व्यवसाय कृषी, वन संग्रहण आणि शिकार आहे. त्यांचे धार्मिक विश्वास प्रकृती पूजा आणि पर्वत देवता पूजा यांवर आधारित आहे.

हलबा जमातीचे विशेष लक्षण

हलबा जमात विदर्भ आणि मराठवाडा क्षेत्रात वास्तव्यास आहे, विशेषतः अमरावती, बुलढाणा, यवतमाळ जिल्ह्यांमध्ये. त्यांचे मुख्य व्यवसाय कृषी आणि दैनंदिन मजूरी आहे. हलबा समाजात पितृसत्तात्मक संरचना आहे. त्यांचे सामाजिक संगठन कुटुंब आणि कुळ यांच्या आधारावर आहे. हलबा जमातीचे संगीत आणि नृत्य परंपरा समृद्ध आहे, विशेषतः हलबा नृत्य हा त्यांच्या सांस्कृतिक पहिचानचा भाग आहे.

कोलाम जमातीचे विशेष लक्षण

कोलाम जमात महाराष्ट्रातील सर्वात लहान आदिवासी जमातींपैकी एक आहे. ते मुख्यतः गडचिरोली जिल्ह्यात वास्तव्यास आहेत. त्यांची लोकसंख्या अत्यंत कमी आहे, म्हणून त्यांना PVTG म्हणून वर्गीकृत केले आहे. कोलाम समाजात कुळ आधारित संरचना आहे. त्यांचे परंपरागत व्यवसाय कृषी, वन संग्रहण आणि शिकार आहे. कोलाम जमातीचे धार्मिक विश्वास प्रकृती पूजा आणि पूर्वज पूजा यांवर आधारित आहे.

📚

PVTG जमाती — संरक्षण आवश्यक माडिया आणि कोलाम जमाती PVTG मध्ये समाविष्ट आहेत. सरकारने त्यांच्या संरक्षण आणि विकासासाठी विशेष योजना राबवल्या आहेत, ज्यामध्ये शिक्षा, आरोग्य आणि आर्थिक सहायता समाविष्ट आहे.

खण्ड 5

जमातीचे सामाजिक आणि आर्थिक जीवन

महाराष्ट्रातील आदिवासी जमातींचे सामाजिक आणि आर्थिक जीवन परंपरागत संरचना आणि आधुनिक परिवर्तनांचे मिश्रण आहे. त्यांचे मुख्य व्यवसाय कृषी, वन संग्रहण, पशुपालन आणि दैनंदिन मजूरी आहेत. सामाजिक संगठन कुटुंब, कुळ आणि पंचायत प्रणाली यांच्या आधारावर आहे.

आर्थिक व्यवसाय

व्यवसाय	विवरण	जमाती
कृषी	धान्य, तूप, भाजी उत्पादन. झुम खेती परंपरा.	सर्व जमाती
वन संग्रहण	महुआ, तेंदूपत्ता, शहद, औषधी वनस्पती संग्रहण.	भिल्ल, गोंड, कोरकू
पशुपालन	गाय, शेळी, भेड पालन. दूध व्यवसाय.	ठाकूर, हलबा
शिकार	परंपरागत शिकार (कायदेशीर मर्यादांमध्ये).	भिल्ल, कोरकू, कोलाम
दैनंदिन मजूरी	कृषि मजूरी, बांधकाम कार्य, खाण कार्य.	सर्व जमाती
कला आणि हस्तशिल्प	वारली चित्रकला, मातीचे खेळणे, बुनाई.	वारली, सर्व जमाती

सामाजिक संरचना

👨‍👩‍👧‍👦 कुटुंब संरचना

विस्तारित कुटुंब प्रणाली. पितृसत्तात्मक किंवा मातृसत्तात्मक दोन्ही संरचना. वयस्कांचा सामूहिक निर्णय.

🏘️ कुळ आणि गोत्र

कुळ आधारित सामाजिक संगठन. विवाह संबंध कुळांमध्ये नियंत्रित. सामाजिक पहिचान कुळावर आधारित.

⚖️ पंचायत प्रणाली

गाव पंचायत सर्वोच्च सत्ता. वयस्क पुरुष आणि महिलांचा समावेश. विवाद निवारण आणि न्याय.

🎭 धार्मिक विश्वास

प्रकृती पूजा, पर्वत देवता, पूर्वज पूजा. स्थानीय देवता आणि दानव विश्वास. त्योहार आणि समारोह.

🎵 संस्कृती आणि परंपरा

समृद्ध संगीत आणि नृत्य परंपरा. लोक कथा आणि कहाणी. पारंपरिक ज्ञान प्रणाली.

📚 शिक्षा आणि साक्षरता

साक्षरता दर कमी (विशेषतः PVTG). मौखिक शिक्षा परंपरा. आधुनिक शिक्षा प्रणालीमध्ये प्रवेश कमी.

आदिवासी जमातीचे मुख्य सूत्र (MNEMONIC)

🎯 महाराष्ट्र आदिवासी जमाती B – G – W – T – K – M – H – C

B = Bhil (भिल्ल) — खानदेश क्षेत्र, सर्वात मोठी जमात G = Gond (गोंड) — विदर्भ क्षेत्र, दुसरी सर्वात मोठी जमात W = Warli (वारली) — पालघर-ठाणे, विश्वविख्यात चित्रकला T = Thakur (ठाकूर) — सह्याद्री प्रदेश, पर्वतीय क्षेत्र K = Korku (कोरकू) — मेलघाट क्षेत्र, वन संग्रहण M = Madia (माडिया) — गडचिरोली, PVTG जमात H = Halba (हलबा) — विदर्भ-मराठवाडा, कृषि समाज C = Kolam (कोलाम) — गडचिरोली, PVTG जमात

📝

MAINS उत्तर — आदिवासी जमातीचे सामाजिक जीवन महाराष्ट्रातील आदिवासी जमाती परंपरागत सामाजिक संरचना अनुसरण करतात. कुटुंब आणि कुळ हे सामाजिक संगठनाचे मूल आधार आहेत. पंचायत प्रणाली न्याय आणि विवाद निवारणाचा मुख्य माध्यम आहे. धार्मिक विश्वास प्रकृती पूजा आणि पूर्वज पूजा यांवर आधारित आहे. संगीत, नृत्य आणि लोक कथा यांचे माध्यमातून सांस्कृतिक ज्ञान पीढीपीढीला हस्तांतरित होते.

खण्ड 6

परीक्षा प्रश्न आणि सारांश

त्वरित संशोधन (Quick Revision)

विषय

उत्तर

महाराष्ट्रातील सर्वात मोठी आदिवासी जमात

भिल्ल जमात (खानदेश क्षेत्र)

वारली चित्रकला कोणत्या जमातीची परंपरा

वारली जमात (पालघर, ठाणे, नाशिक)

गडचिरोली जिल्ह्यात मुख्य जमाती

गोंड, माडिया, कोलाम (PVTG)

PVTG जमाती महाराष्ट्रात

कातकरी, माडिया, कोलाम

कोरकू जमात कोणत्या क्षेत्रात

मेलघाट क्षेत्र (अमरावती, बुलढाणा)

ठाकूर जमात कोणत्या प्रदेशात

सह्याद्री पर्वत प्रदेश (सातारा, कोल्हापूर)

हलबा जमात कोणत्या क्षेत्रात

विदर्भ आणि मराठवाडा क्षेत्र

इंटरेक्टिव MCQ प्रश्न

1 महाराष्ट्रातील आदिवासी लोकसंख्या राज्याच्या एकूण लोकसंख्येच्या किती टक्के आहे?

A. 5.25%

B. 9.35%

C. 12.50%

D. 15.75%

✅ उत्तर: B — महाराष्ट्रातील आदिवासी लोकसंख्या सुमारे 1.05 कोटी आहे, जी राज्याच्या एकूण लोकसंख्येच्या 9.35% आहे.

2 वारली चित्रकला कोणत्या वर्षी UNESCO द्वारा Representative List of the Intangible Heritage of Humanity मध्ये समाविष्ट करण्यात आली?

A. 2005

B. 2007

C. 2009

D. 2011

✅ उत्तर: C — वारली चित्रकला 2009 मध्ये UNESCO द्वारा मान्यता प्राप्त केली गेली.

3 खालीलपैकी कोणती जमात PVTG (Particularly Vulnerable Tribal Groups) मध्ये समाविष्ट नाही?

A. कातकरी

B. माडिया

C. गोंड

D. कोलाम

✅ उत्तर: C — गोंड जमात PVTG मध्ये समाविष्ट नाही. कातकरी, माडिया आणि कोलाम हे PVTG जमाती आहेत.

परीक्षा प्रश्न (PYQ)

📋

परीक्षा प्रश्न

लघु उत्तर प्र. 1: भिल्ल जमात महाराष्ट्रातील कोणत्या क्षेत्रात मुख्यतः वास्तव्यास आहे?

उत्तर: भिल्ल जमात महाराष्ट्रातील खानदेश, सातपुडा आणि अजंता पर्वत क्षेत्रात मुख्यतः वास्तव्यास आहे. ते जळगाव, धुळे, नंदुरबार आणि अमरावती जिल्ह्यांमध्ये केंद्रित आहे. भिल्ल जमात महाराष्ट्रातील सर्वात मोठी आदिवासी जमात आहे.

लघु उत्तर प्र. 2: वारली चित्रकला कोणत्या जमातीची परंपरा आहे आणि ती कोणत्या जिल्ह्यांमध्ये प्रसिद्ध आहे?

उत्तर: वारली चित्रकला वारली जमातीची परंपरा आहे. ती पालघर, ठाणे आणि नाशिक जिल्ह्यांमध्ये प्रसिद्ध आहे. या चित्रांमध्ये सफेद रंग (चावलाचा पेस्ट) आणि लाल/काळा पार्श्वभूमी वापरली जाते. 2009 मध्ये हे UNESCO द्वारा Representative List of the Intangible Heritage of Humanity मध्ये समाविष्ट करण्यात आले.

लघु उत्तर प्र. 3: PVTG (Particularly Vulnerable Tribal Groups) म्हणजे काय? महाराष्ट्रातील PVTG जमाती कोणत्या आहेत?

उत्तर: PVTG (Particularly Vulnerable Tribal Groups) म्हणजे विशेषतः असुरक्षित जमाती. या जमातींची लोकसंख्या अत्यंत कमी आहे, साक्षरता दर कमी आहे आणि ते आर्थिकदृष्ट्या अत्यंत असुरक्षित आहेत. महाराष्ट्रातील PVTG जमाती म्हणजे कातकरी (काथोडी), माडिया गोंड आणि कोलाम आहेत.

दीर्घ उत्तर प्र. 4: गोंड जमातीचे सामाजिक संगठन आणि आर्थिक व्यवसाय विस्तारपूर्वक वर्णन करा.

उत्तर: गोंड जमात महाराष्ट्रातील दुसरी सर्वात मोठी आदिवासी जमात आहे, विशेषतः गडचिरोली, चंद्रपूर आणि यवतमाळ जिल्ह्यांमध्ये वास्तव्यास आहे. सामाजिक संगठन: गोंड समाज कुळ आधारित संरचना अनुसरण करतो. जातीय पंचायत हा महत्त्वपूर्ण सामाजिक संस्था आहे. पितृसत्तात्मक कुटुंब प्रणाली प्रचलित आहे. विवाह संबंध कुळांमध्ये नियंत्रित आहेत. आर्थिक व्यवसाय: गोंड जमातीचे मुख्य व्यवसाय कृषी, वन संग्रहण (महुआ, तेंदूपत्ता, शहद) आणि दैनंदिन मजूरी आहे. त्यांचे संगीत आणि नृत्य परंपरा अत्यंत समृद्ध आहे.

दीर्घ उत्तर प्र. 5: महाराष्ट्रातील आदिवासी जमातींचे भौगोलिक वितरण आणि त्यांचे सांस्कृतिक विशेषत्व समझाइए.

उत्तर: महाराष्ट्रातील आदिवासी जमाती विविध भौगोलिक क्षेत्रांमध्ये वितरित आहेत. खानदेश आणि सातपुडा क्षेत्रात भिल्ल जमात मुख्य आहे. विदर्भ क्षेत्रात गोंड, माडिया आणि कोलाम जमाती केंद्रित आहेत. पालघर, ठाणे आणि नाशिक जिल्ह्यांमध्ये वारली जमात प्रमुख आहे. सह्याद्री प्रदेशात ठाकूर जमात मुख्य आहे. मेलघाट क्षेत्रात कोरकू जमात वास्तव्यास आहे. सांस्कृतिक विशेषत्व: वारली चित्रकला विश्वविख्यात आहे. गोंड आणि हलबा नृत्य परंपरा समृद्ध आहे. सर्व जमाती प्रकृती पूजा आणि पूर्वज पूजा यांवर विश्वास करतात. लोक कथा आणि पारंपरिक ज्ञान प्रणाली समृद्ध आहे.

←◂ पिछला विषयआदिवासी लोकसंख्या — सुमारे 1.05 कोटी (राज्याच्या ~9.35%)अगला विषय ▸भिल्ल — महाराष्ट्रातील सर्वात मोठी जमात (खानदेश, सातपुडा क्षेत्र)→