पठारावरील हवामान — खंडीय (वार्षिक श्रेणी जास्त)
पठारावरील हवामान — परिचय
महाराष्ट्राचा पठार (Deccan Plateau) हा देशातील सर्वाधिक खंडीय हवामान असलेला भाग आहे, जेथे वार्षिक तापमान श्रेणी 25-30°C पर्यंत पोहोचते. MPSC आणि Rajasthan Govt Exam Preparation साठी पठारावरील हवामानाचे विस्तृत अध्ययन अत्यंत महत्वपूर्ण आहे, कारण हे महाराष्ट्राच्या भूगोल, कृषी आणि जलवायु विभाजनाचा मूळ आधार आहे.
पठारावरील हवामान महाद्वीपीय किंवा खंडीय प्रकारचे आहे. हे हवामान सह्याद्री पर्वतमाळाच्या पश्चिमेस असल्याने आणि समुद्रापासून दूर असल्याने निर्माण होते. पठारावरील प्रमुख शहरे — नागपूर, अकोला, यवतमाळ, चंद्रपूर, औरंगाबाद, परभणी — या सर्वांचे हवामान अत्यंत खंडीय आहे.
खंडीय हवामानाची वैशिष्ट्ये
पठारावरील खंडीय हवामानाची अनेक विशिष्ट वैशिष्ट्ये आहेत जी त्याला कोंकणच्या सम हवामानापासून पूर्णपणे वेगळी करतात:
- मोठी वार्षिक तापमान श्रेणी — उन्हाळा आणि हिवाळा यांमध्ये 25-30°C फरक
- कमी वार्षिक पावसाळ — 50-100 सेमी, कोंकणाच्या तुलनेत अर्धा किंवा त्रिमाही
- उष्ण उन्हाळा — मे महिन्यात 40-47°C तापमान, विशेषतः विदर्भात
- थंड हिवाळा — डिसेंबर-जानेवारीत 5-12°C किमान तापमान
- अनियमित पावसाळ — मान्सूनी वारे कमजोर असल्याने पावसाची अनिश्चितता
- उच्च वाष्पीकरण — कमी आर्द्रता आणि जास्त उष्णतेमुळे जलाचा नुकसान
| वैशिष्ट्य | पठार (खंडीय) | कोंकण (सम) |
|---|---|---|
| वार्षिक तापमान श्रेणी | 25-30°C (मोठी) | 5-8°C (लहान) |
| उन्हाळ्यात तापमान | 40-47°C | 30-35°C |
| हिवाळ्यात तापमान | 5-12°C | 20-25°C |
| वार्षिक पावसाळ | 50-100 सेमी | 200-400 सेमी |
| आर्द्रता | कमी (40-50%) | जास्त (70-80%) |
| हवामान प्रकार | खंडीय/महाद्वीपीय | समशीतोष्ण/सम |
तापमान श्रेणी आणि वितरण
पठारावरील तापमान वितरण अत्यंत असमान आहे. उत्तरेकडील विदर्भ भाग (नागपूर, चंद्रपूर, यवतमाळ) सर्वाधिक खंडीय आहे, तर दक्षिणेकडील भाग (कोल्हापूर, सांगली) थोडा कमी खंडीय आहे.
प्रमुख शहरांचे तापमान डेटा
| शहर | जिल्हा | उन्हाळ्यात (मे) | हिवाळ्यात (जान.) | वार्षिक श्रेणी |
|---|---|---|---|---|
| नागपूर | नागपूर | 43°C | 10°C | 33°C |
| चंद्रपूर | चंद्रपूर | 45°C | 8°C | 37°C |
| अकोला | अकोला | 44°C | 9°C | 35°C |
| यवतमाळ | यवतमाळ | 42°C | 11°C | 31°C |
| औरंगाबाद | औरंगाबाद | 41°C | 12°C | 29°C |
| परभणी | परभणी | 40°C | 13°C | 27°C |
वरील तालिकेवरून स्पष्ट होते की विदर्भ (नागपूर, चंद्रपूर) हा सर्वाधिक खंडीय हवामान असलेला भाग आहे, जेथे वार्षिक श्रेणी 33-37°C पर्यंत पोहोचते.
पठारावरील प्रमुख स्थाने
महाराष्ट्राचा पठार तीन मुख्य भागांमध्ये विभागला जातो — विदर्भ, मराठवाडा आणि दक्षिण महाराष्ट्र. प्रत्येक भागाचे हवामान थोडे वेगळे आहे, परंतु सर्व खंडीय आहेत.
वैशिष्ट्य: सर्वाधिक खंडीय, 40-47°C उन्हाळा, 5-10°C हिवाळा
पावसाळ: 50-75 सेमी
वैशिष्ट्य: खंडीय, 40-42°C उन्हाळा, 10-13°C हिवाळा
पावसाळ: 60-80 सेमी
वैशिष्ट्य: थोडा कमी खंडीय, 38-40°C उन्हाळा, 12-15°C हिवाळा
पावसाळ: 70-100 सेमी
विदर्भातील उष्ण आणि थंड स्थाने
चंद्रपूर: 45°C (मे महिना) — सर्वाधिक उष्ण. नागपूर: 43°C. अकोला: 44°C. ही स्थाने समुद्रापासून दूर आणि सह्याद्रीच्या पूर्वेस आहेत.
नागपूर: 10°C (जानेवारी) — सर्वाधिक थंड. चंद्रपूर: 8°C. अकोला: 9°C. हिवाळ्यात उत्तरेकडील वारे (शीतलहर) यांचा प्रभाव जास्त असतो.
खंडीय हवामानाचे कारण
पठारावरील खंडीय हवामान निर्माण होण्यासाठी अनेक भौगोलिक घटक जबाबदार आहेत. या घटकांचे गहन अध्ययन MPSC परीक्षेसाठी आवश्यक आहे.
सह्याद्री पश्चिमेस असल्याने, दक्षिण-पश्चिम मान्सून आडवा येतो. पर्वतमाळा मान्सूनी वारे अवरोधित करते, परिणामी पठारावर पावसाळ कमी असतो.
पठार समुद्रापासून 100-200 किमी दूर आहे. समुद्रचा मध्यम प्रभाव नसल्याने, तापमान श्रेणी मोठी असते. समुद्र हवामान सम करतो, परंतु पठार दूर आहे.
पठार 16-20°N अक्षांशावर आहे, जो उष्णकटिबंधीय क्षेत्र आहे. उंची 600-900 मीटर असल्याने, तापमान कोंकणापेक्षा कमी आहे, परंतु खंडीय आहे.
दक्षिण-पश्चिम मान्सून पठारावर कमजोर असतो. उत्तर-पूर्व मान्सून हिवाळ्यात थंडी आणतो. परिणामी, उन्हाळा उष्ण आणि हिवाळा थंड असतो.
पठार महाद्वीपीय भागात आहे, समुद्रीय भागात नाही. महाद्वीपीय क्षेत्रांमध्ये हवामान खंडीय असते — उष्ण उन्हाळा आणि थंड हिवाळा.
पठारावर वनस्पती कमी आहे, परिणामी वाष्पीकरण जास्त असते. जमीन सरळ सूर्यप्रकाश शोषते, परिणामी तापमान जास्त असते.
Leave a Reply