पुरंदर किल्ल्याचा वेढा आणि मुरारबाजी देशपांडे यांचा वीरमृत्यू
परिचय — पुरंदर किल्ल्याचा महत्व
पुरंदर किल्ला महाराष्ट्राचा सर्वात महत्वाचा किल्ला होता आणि 1665 मध्ये मिर्झाराजे जयसिंहचा वेढा हा शिवाजीच्या स्वराज्यासाठी निर्णायक क्षण ठरला. या वेढात मुरारबाजी देशपांडे यांचा वीरमृत्यू शिवाजीच्या राज्याचा सर्वात दुःखद प्रसंग होता.
पुरंदर किल्ल्याचे भौगोलिक महत्व
पुरंदर किल्ला पुणे जिल्ह्यात अवस्थित होता आणि दक्षिण भारताचा सर्वात मजबूत किल्ला मानला जात होता. हा किल्ला शिवाजीच्या स्वराज्याचा मुकुट रत्न होता कारण तो उत्तर आणि दक्षिण भागांमधील संपर्क साधत होता. पुरंदर किल्ल्याचा नियंत्रण म्हणजे संपूर्ण महाराष्ट्रावरचा नियंत्रण होता.
मिर्झाराजे जयसिंहचा वेढा — 1665
मिर्झाराजे जयसिंह हा औरंगजेबचा सर्वश्रेष्ठ सेनापती होता. 1665 मध्ये औरंगजेबने शिवाजीच्या शक्तीचा दमन करण्यासाठी मिर्झाराजेला दक्षिणेकडे पाठवले. मिर्झाराजेचा उद्देश्य शिवाजीचे सर्व किल्ले जिंकणे आणि स्वराज्याचा अंत करणे होता.
मिर्झाराजेची सैन्य शक्ती
मिर्झाराजे 50,000 सैनिकांसह पुरंदरच्या दिशेने आला. त्याच्या सेनेत तोपखाना, घोडेस्वार आणि पायदळ यांचा समावेश होता. मुगल सेना अत्याधुनिक शस्त्रांनी सुसज्जित होती, तर शिवाजीची सेना मुख्यतः किल्ल्याच्या रक्षणावर अवलंबून होती.
| पक्ष | सैन्य संख्या | मुख्य शक्ती | नेतृत्व |
|---|---|---|---|
| मुगल सेना | 50,000 | तोपखाना, घोडेस्वार | मिर्झाराजे जयसिंह |
| शिवाजी सेना | 10,000 | किल्ल्याचे रक्षण | मुरारबाजी देशपांडे |
मुरारबाजी देशपांडे — किल्ल्याचे रक्षक
मुरारबाजी देशपांडे हे शिवाजीचे सर्वश्रेष्ठ सेनापती आणि विश्वस्त सहायक होते. त्यांचा जन्म 1630 च्या आसपास झाला होता आणि ते शिवाजीच्या सेनेचे मुख्य स्तंभ होते. पुरंदर किल्ल्याचे रक्षण करणे हे त्यांचे अंतिम आणि सर्वात महत्वाचे कार्य ठरले.
मुरारबाजी देशपांडे शिवाजीचे सर्वश्रेष्ठ सेनापती होते. ते शिवाजीच्या सेनेचे मुख्य कमांडर होते आणि अनेक किल्ल्यांचे रक्षण केले होते. त्यांचा साहस, धैर्य आणि सैन्य कौशल्य प्रसिद्ध होते.
मुरारबाजीचे सैन्य अभियान
मुरारबाजी देशपांडे शिवाजीच्या सेनेचे सर्वश्रेष्ठ सेनापती होते. त्यांनी अनेक किल्ल्यांचे रक्षण केले आणि मुगल सेनेचा प्रतिकार केला. पुरंदर किल्ल्याचे रक्षण करणे हे त्यांचे अंतिम कार्य होते, परंतु हा कार्य त्यांचे वीरमृत्यूचा कारण बनला.
- साहस: मुरारबाजी कधीही मुगल सेनेपासून भयभीत नव्हते
- निष्ठा: शिवाजीच्या प्रति त्यांची अटूट निष्ठा होती
- कौशल्य: किल्ल्याचे रक्षण करण्यात त्यांचा कोणीही सरिसृप नव्हता
- बलिदान: स्वराज्यासाठी त्यांनी आपला जीव अर्पण केला
वेढा आणि रक्षण — 40 दिवसांची लढाई
मिर्झाराजे जयसिंह मे 1665 मध्ये पुरंदर किल्ल्याच्या सभोवतालच्या क्षेत्रात पोहोचला. त्याने किल्ल्याचा वेढा घातला आणि 40 दिवसांची तीव्र लढाई सुरू झाली. मुरारबाजी देशपांडे आणि त्यांचे सैनिक अत्यंत साहसाने किल्ल्याचे रक्षण केले.
वेढाचे टप्पे
वेढाचे कठीण परिस्थिती
पुरंदर किल्ल्याचा वेढा अत्यंत कठीण होता. मुगल सेना तोपांचा वापर करून किल्ल्याच्या भिंती तोडत होती. किल्ल्याचे रक्षक पाणी आणि अन्नाचा अभाव सहन करत होते. परंतु मुरारबाजी देशपांडे आणि त्यांचे सैनिक कधीही हार मानत नव्हते.
- किल्ल्याचे रक्षण: मुरारबाजी देशपांडे किल्ल्याच्या भिंतीवर सैनिकांना नियुक्त करत होते
- तोपांचा प्रतिकार: किल्ल्याचे रक्षक मुगल तोपांचा प्रतिकार करत होते
- रात्रीचे हल्ले: मुरारबाजी रात्रीच्या वेळी मुगल सेनेवर हल्ले करत होते
- साहस: मुरारबाजी कधीही हार मानत नव्हते आणि शिवाजीचे आदेश पालन करत होते
मुरारबाजीचा वीरमृत्यू आणि किल्ल्याचे समर्पण
मुरारबाजी देशपांडे पुरंदर किल्ल्याचे रक्षण करत असताना वीरगती पामले. त्यांचा वीरमृत्यू शिवाजीच्या राज्याचा सर्वात दुःखद प्रसंग होता. मुरारबाजीचे बलिदान शिवाजीच्या स्वराज्यचेतनेचा प्रतीक बनले.
मुरारबाजीचा वीरमृत्यू
जून 1665 मध्ये, जेव्हा मुगल सेना किल्ल्याच्या भिंती तोडून आत घुसू लागली, तेव्हा मुरारबाजी देशपांडे किल्ल्याचे रक्षण करत असताना वीरगती पामले. त्यांचा वीरमृत्यू शिवाजीच्या सेनेचा सर्वश्रेष्ठ सेनापती गमावण्याचा कारण बनला.
पुरंदर तह — शिवाजीचा निर्णय
मुरारबाजी देशपांडेच्या वीरमृत्यूनंतर, किल्ल्याचे रक्षक हतोत्साहित झाले. शिवाजी समजून गेले की किल्ला आणखी रक्षण केला जाऊ शकत नाही. त्यामुळे शिवाजी मिर्झाराजे जयसिंहशी 11 जून 1665 रोजी पुरंदर तह करण्यास सहमत झाले. या तहाच्या अंतर्गत शिवाजीने 23 किल्ल्यांचे समर्पण केले.
Leave a Reply