पुरंदरचा तह (11 जून 1665)

पुरंदरचा तह (11 जून 1665) हा शिवाजी महाराज आणि मुघल सम्राट औरंगजेबच्या दरबारी प्रतिनिधी मिर्झा राजे जयसिंह यांच्यातील एक महत्वाचा संधिपत्र होता. या तहाने शिवाजीला 23 किल्ले मुघलांना समर्पित करायला बाध्य केले आणि स्वराज्याचा विस्तार रोखला. हा तह MPSC आणि राजस्थान सरकारी परीक्षा तयारीसाठी अत्यंत महत्वाचा विषय आहे.

तहाचा ऐतिहासिक महत्व

पुरंदरचा तह शिवाजी महाराजच्या राजकीय जीवनातील एक महत्वाचा वळण बिंदू होता. मिर्झा राजे जयसिंह यांनी पुरंदर किल्ल्याचा वेढा घेऊन शिवाजीला अत्यंत कठीण परिस्थितीत ढकलले होते. या परिस्थितीत शिवाजीने राजनीतिक बुद्धिमत्तेचा परिचय देत जयसिंहशी वाटाघाटी केली आणि तह स्वीकारला. हा तह शिवाजीच्या कूटनीतिक कौशल्याचा उदाहरण आहे.

पुरंदरचा तह शिवाजीसाठी अत्यंत कठोर अटींसह स्वीकारला गेला. या तहामध्ये शिवाजीला 23 महत्वाचे किल्ले मुघलांना समर्पित करायला बाध्य करण्यात आले, ज्यामुळे स्वराज्याचा क्षेत्र लक्षणीयरीत्या कमी झाला.

तहाचे मुख्य अटी

• 23 किल्ल्यांचे समर्पण: शिवाजीने मुघलांना 23 महत्वाचे किल्ले सोपून दिले, ज्यामध्ये सिंहगड, पुरंदर, तोरण, कोंडाणा आणि इतर किल्ले समाविष्ट होते.
• 12 किल्ल्यांचे राखीव: शिवाजीला फक्त 12 किल्ले स्वराज्याकडे राहण्याची परवानगी दिली गेली.
• वार्षिक कर: शिवाजीने मुघल सम्राटाला वार्षिक कर देण्याचे वचन दिले.
• सैन्य सहायता: शिवाजीने मुघल सेनेसाठी 5,000 घोडेस्वार देण्याचे वचन दिले.
• पुत्र संभाजीचा बंधक: शिवाजीने आपला पुत्र संभाजी औरंगजेबच्या दरबारात बंधक म्हणून पाठवायला सहमती दिली.

23 किल्ल्यांची यादी

पुरंदरचा तह स्वीकारताना शिवाजीने खालील महत्वाचे किल्ले मुघलांना समर्पित केले:

• सिंहगड — दक्षिणेकडील महत्वाचा किल्ला
• पुरंदर — तहाचे नाव असलेला मुख्य किल्ला
• तोरण — कोंकण प्रदेशातील महत्वाचा किल्ला
• कोंडाणा — घाटांवरील रणनीतिक किल्ला
• लोहगड, विसापूर, मुलहेर आणि इतर 16 किल्ले

मिर्झा राजे जयसिंह हा औरंगजेबचा एक योग्य सेनापती होता. तो 1665 च्या सुरुवातीला दक्षिणेकडे मराठ्यांविरुद्ध मोहीम सुरू करण्यासाठी पाठवण्यात आला. जयसिंहने पुरंदर किल्ल्याचा वेढा घेऊन शिवाजीला अत्यंत कठीण परिस्थितीत ढकलले.

जयसिंहची दक्षिण मोहीम

मिर्झा राजे जयसिंह 1664 च्या अखेरीस दक्षिणेकडे आला. त्याने शिवाजीच्या अनेक किल्ल्यांवर हल्ले केले आणि पुरंदर किल्ल्याचा वेढा घेतला. या वेढ्यात शिवाजीचे प्रसिद्ध सेनापती मुरारबाजी देशपांडे वीरमृत्यूला प्राप्त झाले. या परिस्थितीत शिवाजी अत्यंत कठीण स्थितीत आले.

वाटाघाटीचे कारण

शिवाजीने पुरंदरचा तह स्वीकारण्याचे मुख्य कारण खालीलप्रमाणे होते:

• सैन्य दृष्ट्या कमजोर स्थिती: पुरंदर किल्ल्याचा वेढा लांबत होता आणि शिवाजीचे सैन्य कमजोर पडत होते.
• मुरारबाजीचा मृत्यू: प्रसिद्ध सेनापतीचा मृत्यू शिवाजीसाठी मनोबल तोडणारा होता.
• आर्थिक संकट: लांब वेढ्यामुळे शिवाजीचे आर्थिक साधन संपत होते.
• कूटनीतिक लाभ: शिवाजीने समजले की तह स्वीकारून औरंगजेबच्या दरबारात प्रवेश मिळू शकतो.

पुरंदरचा तह शिवाजीच्या स्वराज्यसाठी गंभीर परिणाम निर्माण करत होता. 23 किल्ल्यांचे समर्पण, वार्षिक कर आणि संभाजीचा बंधक — हे सर्व शिवाजीच्या राजनीतिक स्थितीला कमजोर करत होते.

स्वराज्य क्षेत्रातील कमी

पुरंदरचा तह स्वीकारण्यापूर्वी शिवाजीचे स्वराज्य लक्षणीय विस्तृत होते. तह स्वीकारल्यानंतर शिवाजीला फक्त 12 किल्ले राहिले. या 23 किल्ल्यांमध्ये अनेक रणनीतिकदृष्ट्या महत्वाचे किल्ले होते:

• कोंकण प्रदेशातील नुकसान: तोरण, कोंडाणा आणि इतर किल्ल्यांचे नुकसान कोंकण प्रदेशातील शिवाजीच्या प्रभावाला कमजोर केले.
• घाटांवरील नियंत्रण: पश्चिमी घाटांवरील अनेक किल्ल्यांचे नुकसान मुघलांना दक्षिणेकडे जाण्याचा मार्ग सुलभ केले.
• आंतरिक सुरक्षा: शिवाजीचे राज्य अब्दुल्ला कुतुबशाह आणि मुघलांच्या दबावाखाली आले.

राजनीतिक परिणाम

पुरंदरचा तह स्वीकारल्यानंतर शिवाजीची राजनीतिक स्थिती बदलली:

• औरंगजेबचे अधीन: शिवाजी औरंगजेबचे नाममात्र अधीन बनले. हा शिवाजीच्या स्वतंत्र राज्य विचारांचा विरोध होता.
• संभाजीचा बंधक: संभाजी औरंगजेबच्या दरबारात बंधक म्हणून राहिला. हा शिवाजीच्या पारिवारिक सुरक्षेसाठी धोका होता.
• मनसबदारी स्वीकृती: शिवाजीने औरंगजेबचे मनसबदार बनण्याचे वचन दिले, ज्यामुळे त्याची स्वतंत्र राजकीय स्थिती कमजोर झाली.

पुरंदरचा तह शिवाजीसाठी लाभदायक होता की हानिकारक? हा प्रश्न इतिहासकारांमध्ये वाद निर्माण करत आहे. विविध दृष्टिकोनांचे विश्लेषण करूया.

इतिहासकारांचे मत

विविध इतिहासकारांनी पुरंदरचा तह वेगवेगळ्या दृष्टिकोनातून मूल्यांकन केले आहे:

• परंपरावादी दृष्टिकोन: पुरंदरचा तह शिवाजीच्या स्वतंत्रतेचा एक मोठा झटका होता आणि त्यांनी त्याला एक अपमानजनक संधी मानली.
• आधुनिक दृष्टिकोन: शिवाजीने तह स्वीकारून एक कूटनीतिक निर्णय घेतला. हा निर्णय अस्थायी होता आणि शिवाजीने नंतर आपली शक्ती पुन्हा संगठित केली.
• मराठा इतिहासकारांचे मत: अनेक मराठा इतिहासकारांनी पुरंदरचा तह शिवाजीच्या कूटनीतिक बुद्धिमत्तेचा उदाहरण मानला आहे.

क्विक रिव्हिजन टेबल

इंटरेक्टिव प्रश्न