राजाराम महाराजांचे महाराष्ट्रात परत येणे आणि सिंहगडावर मृत्यू (1700)

राजाराम महाराज (1662–1700) हे शिवाजी महाराजांचे कनिष्ठ पुत्र होते. त्यांचा जीवन संघर्ष, पलायन आणि अंतिम विजयाचा प्रतीक होता. 1698 मध्ये जिंजी किल्ल्यातून पलायन केल्यानंतर, राजाराम महाराष्ट्रात परत आले आणि 1700 मध्ये सिंहगड किल्ल्यावर त्यांचा मृत्यू झाला. या घटनेने मराठ्यांच्या स्वतंत्र्य संग्रामात महत्त्वपूर्ण वळण आणले.

राजारामांचा जीवन परिचय

राजाराम महाराज हे शिवाजी महाराजांचे दुसरे पुत्र होते. त्यांचे वय जेव्हा शिवाजी महाराजांचा मृत्यू झाला तेव्हा मात्र 15 वर्षे होती. संभाजी महाराजांचे मुघलांविरुद्धचे संघर्ष आणि त्यांची मृत्यू (1689) झाल्यानंतर, राजाराम महाराज राज्याभिषेक झाले. परंतु मुघल सेनापती झुल्फिकार खानने रायगड किल्ल्याचा वेढा घेतला आणि राजाराम महाराष्ट्रातून पलायन करण्यास भाग पाडले.

1689 मध्ये रायगड किल्ल्याचा पतन झाल्यानंतर, राजाराम महाराज दक्षिणेकडे जिंजी किल्ल्याकडे पलायन करण्यास भाग पाडले. जिंजी किल्ल्यात त्यांनी आठ वर्षे (1690–1698) मुघलांच्या वेढ्यात राहून संघर्ष केला. या काळात त्यांचे प्रमुख सेनापती संताजी घोरपडे आणि धनाजी जाधव यांनी महाराष्ट्रात गनिमी युद्धे सुरू ठेवली.

जिंजी किल्ल्याचा महत्त्व

जिंजी किल्ला (तमिळनाडूमध्ये) हा एक मजबूत किल्ला होता. राजाराम महाराज येथे 8 वर्षे मुघल सेनापती झुल्फिकार खान आणि मुकर्रब खानच्या वेढ्यात होते. या काळात राजारामांनी आपल्या सेनापतींना महाराष्ट्रात स्वतंत्र्य संग्राम सुरू ठेवण्याचे आदेश दिले. 1698 मध्ये जिंजी किल्ला मुघलांच्या हाती पडल्यानंतर, राजाराम महाराज महाराष्ट्रात परत आले.

सिंहगड किल्ला पुणे जिल्ह्यात वेलहेरी नदीच्या किनारी स्थित एक महत्त्वपूर्ण किल्ला होता. या किल्ल्याचे नाव पूर्वी “कोंढाणा” होते. 1670 मध्ये तानाजी मालुसरे यांनी या किल्ल्याचा विजय केला होता. सिंहगड किल्ला मराठ्यांच्या दक्षिणेकडील राज्याचा महत्त्वपूर्ण भाग होता आणि पुणे-दक्षिण भागाचे रक्षण करतो.

सिंहगड किल्ल्याचे भौगोलिक महत्त्व

सिंहगड किल्ला समुद्रपातळीपासून 1312 मीटर उंचीवर स्थित होता. या किल्ल्यातून पुणे, दक्षिण महाराष्ट्र आणि कर्नाटक प्रांतावर नजर ठेवता येत होती. राजाराम महाराज जेव्हा महाराष्ट्रात परत आले तेव्हा त्यांनी सिंहगड किल्ल्यात आश्रय घेतला. या किल्ल्यात त्यांचा मुख्य सेनापती आणि विश्वस्त सहयोगी होते.

राजाराम महाराज 1699 मध्ये सिंहगड किल्ल्यात आले. परंतु त्यांचे स्वास्थ्य अत्यंत खराब होते. लांब प्रवास, जिंजीतील वेढा आणि संघर्षामुळे त्यांचे शरीर कमजोर झाले होते. 1700 च्या मार्च महिन्यात (काही इतिहासकारांनुसार 16 मार्च) राजाराम महाराज सिंहगड किल्ल्यावर मृत्यूला पडले.

मृत्यूचे कारण आणि परिस्थिती

राजारामांची मृत्यू तपेदिक (टीबी) किंवा अन्य गंभीर रोगामुळे झाली असे मानले जाते. त्यांचे वय 38 वर्षे होते. मृत्यूच्या वेळी त्यांचे पुत्र शिवाजी (दुसरा) अत्यंत लहान होता. राजारामांची मृत्यू मराठ्यांच्या स्वतंत्र्य संग्रामात एक मोठा धक्का होता, परंतु त्यांची पत्नी महाराणी ताराबाई यांनी राज्याचे नेतृत्व संभाळले.

राजाराम महाराजांची मृत्यू मराठ्यांच्या स्वतंत्र्य संग्रामात एक महत्त्वपूर्ण वळण होता. त्यांचे मृत्यूनंतर, त्यांची पत्नी महाराणी ताराबाई (1675–1761) यांनी राज्याचे नेतृत्व संभाळले. ताराबाई हे अत्यंत बुद्धिमान, साहसी आणि कुशल राजकारणी होते. त्यांनी अपनी लहान मुलाच्या नावे राज्य संभाळले आणि मुघलांविरुद्ध संघर्ष सुरू ठेवला.

महाराणी ताराबाई यांचे नेतृत्व

महाराणी ताराबाई हे शिवाजी महाराजांच्या भाऊ राजाराम महाराजांच्या पत्नी होते. त्यांचे वय मृत्यूच्या वेळी मात्र 25 वर्षे होते. परंतु त्यांनी अत्यंत कुशलतेने राज्य संभाळले. त्यांनी संताजी घोरपडे आणि धनाजी जाधव यांच्या सेनापतीच्या मदतीने मुघलांविरुद्ध संघर्ष सुरू ठेवला. ताराबाई यांना “दुसरी शिवाजी” असेही म्हणतात.

इंटरॅक्टिव प्रश्न (MCQ)

परीक्षा प्रश्न (PYQ)