शाहूंचे साताऱ्यात राज्यारोहण (1708)

शाहू महाराज यांचे 1708 मध्ये साताऱ्यात राज्यारोहण हे मराठा साम्राज्याच्या इतिहासातील एक महत्त्वपूर्ण घटना होती. खेडची लढाई (1707) मध्ये ताराबाई विरुद्ध विजय मिळवल्यानंतर, शाहू महाराज साताऱ्यात सिंहासनावर बसले. हा घटनाक्रम केवळ राजकीय नव्हता, तर मराठा साम्राज्याचे दोन स्वतंत्र राज्यांमध्ये विभाजन करणारा होता — सातारा आणि कोल्हापूर. या विभाजनामुळे मराठा शक्तीचे विखंडन झाले, परंतु पेशवाई व्यवस्थेचा उदय झाला.

शाहूंचा पार्श्वभूमी

शाहू महाराज हे संभाजी महाराज यांचे पुत्र होते. औरंगजेबाच्या कैदेत त्यांचे बालपण व्यतीत झाले. 1707 मध्ये औरंगजेबचा मृत्यू झाल्यानंतर, शाहू मुघल कैदेतून सुटले. खेडची लढाई (1707) मध्ये ताराबाई आणि त्यांचे पुत्र राजाराम द्वितीय यांना पराभूत केल्यानंतर, शाहू साताऱ्यात सिंहासनावर बसण्याचा मार्ग प्रशस्त झाला.

शाहूंचे साताऱ्यात राज्यारोहण हे एक राजकीय समझोता होता. ताराबाई आणि त्यांचे पुत्र राजाराम द्वितीय यांना पूर्णपणे बाहेर काढले जाऊ शकत नव्हते, कारण त्यांचाही मराठा साम्राज्यात महत्त्वाचा वर्ग होता. परिणामी, साम्राज्य दोन भागांमध्ये विभाजित करण्यात आले:

विभाजनाची शर्ती

विभाजनाचे मुख्य बिंदू:

• सातारा राज्य: शाहू महाराज यांना मुख्य राज्य प्राप्त झाले, ज्यामध्ये पूना, अहमदनगर, औरंगाबाद आणि इतर मुख्य क्षेत्र समाविष्ट होते.
• कोल्हापूर राज्य: ताराबाई आणि राजाराम द्वितीय यांना कोल्हापूर आणि दक्षिण-पश्चिमेकडील क्षेत्र दिले गेले.
• पेशवाई व्यवस्था: शाहू महाराज यांनी बालाजी विश्वनाथ यांना पेशवा म्हणून नियुक्त केले, ज्यामुळे प्रशासनात सुधार झाला.

शाहूंचे साताऱ्यात राज्यारोहण अचानक घटना नव्हती, तर एक दीर्घ राजकीय संघर्षाचा परिणाम होता. खेडची लढाई (1707) मध्ये शाहू महाराज आणि ताराबाई यांच्यात सशस्त्र संघर्ष झाला. शाहू यांचे सैन्य अधिक शक्तिशाली होते, आणि त्यांनी ताराबाई यांना पराभूत केले.

मुख्य कारणे

शाहू महाराज यांचे सातारा राज्य मराठा साम्राज्याचा मुख्य भाग होता. त्यांचे 41 वर्षांचे शासनकाल (1708-1749) मराठा इतिहासातील सर्वात महत्त्वाचा काल होता. या काळात पेशवाई व्यवस्थेचा विकास झाला, ज्यामुळे मराठा साम्राज्य अधिक संघटित आणि शक्तिशाली बनले.

शाहूंचे प्रशासनिक सुधार

• पेशवाई व्यवस्था: शाहू महाराज यांनी बालाजी विश्वनाथ यांना पेशवा म्हणून नियुक्त केले (1713). यामुळे प्रशासनात सुधार झाला आणि राज्य अधिक संघटित बनले.
• चौथ आणि सरदेशमुखी: बालाजी विश्वनाथ यांनी मुघल सम्राट आणि सय्यद बंधूंसोबत वाटाघाटी करून चौथ आणि सरदेशमुखीचे मान्यता मिळवली (1719).
• सैन्य संघटन: शाहू महाराज यांनी मराठा सैन्यांचे संघटन सुधारले आणि त्यांना अधिक प्रभावी बनवले.
• आर्थिक व्यवस्था: राज्याचे आर्थिक संसाधन अधिक प्रभावीपणे व्यवस्थापित केले गेले.

कोल्हापूर राज्य हे मराठा साम्राज्याचे दक्षिण-पश्चिमेकडील भाग होता. शाहू महाराज यांचे साताऱ्यात राज्यारोहणानंतर, ताराबाई आणि त्यांचे पुत्र राजाराम द्वितीय यांना कोल्हापूर राज्य दिले गेले. हा राज्य स्वतंत्र राज्य म्हणून कार्य करत होता, परंतु सातारा राज्याच्या सर्वोच्च सत्तेच्या अधीन होता.

कोल्हापूर राज्याचे वैशिष्ट्य

ताराबाई आणि राजाराम द्वितीय

ताराबाई (1657-1761) हे राजाराम प्रथम यांचे पत्नी होते. त्यांचे पुत्र राजाराम द्वितीय (1691-1714) होते. खेडची लढाई (1707) मध्ये ताराबाई पराभूत झाल्यानंतर, त्यांना कोल्हापूर राज्य दिले गेले. ताराबाई हे एक शक्तिशाली आणि बुद्धिमान शासक होते, ज्यांनी कोल्हापूर राज्य कुशलतेने व्यवस्थापित केले.

🎯 इंटरेक्टिव प्रश्न