संभाजींचा राज्याभिषेक — 16 जानेवारी 1681

16 जानेवारी 1681 हा दिन महाराष्ट्र इतिहासातील अत्यंत महत्वाचा दिन आहे. या दिवशी संभाजी महाराज यांचा औपचारिक राज्याभिषेक (coronation) करण्यात आला. हा राज्याभिषेक केवळ एक धार्मिक समारंभ नव्हता, तर संभाजीचा मराठा साम्राज्यातील कानूनी आणि राजकीय अधिकार प्रतिष्ठित करणारी महत्वाची घटना होती.

संभाजीचे राज्याभिषेक शिवाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर (6 एप्रिल 1680) होणारे सत्तांतरण सुनिश्चित करणारी घटना होती. हे राज्याभिषेक मराठा साम्राज्यातील उत्तराधिकारी समस्या सोडवून संभाजीचा अधिकार स्थापित करणारे होते. या समारंभाने संभाजीला मराठा साम्राज्यातील सर्वोच्च सत्ता आणि धार्मिक अधिकार प्रदान केले.

शिवाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर मराठा साम्राज्यातील सिंहासनासाठी एक गंभीर संकट निर्माण झाला. शिवाजीचे दोन पुत्र होते — संभाजी (मोठा) आणि राजाराम (लहान). संभाजीचा आई सईबाई निंबाळकर होती, तर राजारामचा आई सोयराबाई होती.

सोयराबाई हिने आपल्या पुत्र राजारामला सिंहासनावर बसवण्यासाठी षड्यंत्र केले. तिने अंबाबाई (शिवाजीची आई) आणि प्रतापराव गुजर यांचा समर्थन मिळवला. या संघर्षात संभाजीला दिलेरखान (औरंगजेबचा सेनापती) यांच्याकडे शरण घेऊन जावे लागले. संभाजी 1678 ते 1680 पर्यंत दिलेरखानकडे होते.

तथापि, शिवाजीचे वसीयत आणि मराठा परंपरा अनुसार मोठा पुत्र संभाजी हाच सिंहासनाचा वारस होता. संभाजीचे समर्थक अंबाबाई, प्रतापराव गुजर, आणि राजाराम चव्हाण यांनी संभाजीला सिंहासनावर बसवण्यासाठी प्रयत्न केले.

16 जानेवारी 1681 ला संभाजीचा राज्याभिषेक राजे गिरी किल्ल्यावर (किंवा दुसऱ्या मतांनुसार पुरंदर किल्ल्यावर) करण्यात आला. हा समारंभ अत्यंत भव्य आणि धार्मिक परंपरेनुसार आयोजित करण्यात आला.

राज्याभिषेकाचे अनुष्ठान ब्राह्मण पुरोहितांनी संपन्न केले. संभाजीला राजमुकुट (crown) घालण्यात आला, राजदंड (scepter) दिला गेला, आणि राजसिंहासन (throne) वर बसवण्यात आला. या समारंभात अंबाबाई, प्रतापराव गुजर, राजाराम चव्हाण, आणि इतर मराठा सरदार उपस्थित होते.

राज्याभिषेकानंतर संभाजीने राजकीय घोषणा केली आणि मराठा साम्राज्यातील अधिकारी नियुक्त केले. संभाजीने मुघलांविरुद्ध संघर्ष चालू ठेवण्याचा संकल्प व्यक्त केला आणि पोर्तुगीजांविरुद्ध कारवाई करण्याचा निर्णय घेतला.

राज्याभिषेकानंतर संभाजीने तत्काळ राजकीय कार्य हाती घेतले. संभाजीने राजाराम (लहान भाई) आणि सोयराबाई (सावत्र आई) यांचे प्रश्न सोडवले. राजारामला कर्नाटकातील प्रदेश दिले गेले, तर सोयराबाईला राजमहलात सम्मानजनक स्थान दिले गेले.

संभाजीने मराठा सरदारांची नियुक्ती केली. प्रतापराव गुजर यांना पेशवा (मुख्य मंत्री) बनवण्यात आला. राजाराम चव्हाण यांना सेनापती (सेनाध्यक्ष) बनवण्यात आला. इतर महत्वाच्या सरदारांना विविध प्रशासकीय पद दिले गेले.

संभाजीने मुघलांविरुद्ध सैन्य तयारी सुरू केली. संभाजीला माहित होते की औरंगजेब दक्खनमध्ये सैन्य पाठवणार आहे. संभाजीने किल्ले मजबूत केले, सैन्य संघटित केले, आणि पोर्तुगीजांविरुद्ध कारवाई करण्याचा निर्णय घेतला.

संभाजीचा राज्याभिषेक झाल्यानंतर संभाजीने आक्रमणकारी धोरण अवलंबले. संभाजी शिवाजी महाराजांचे वारस म्हणून आपली भूमिका स्वीकारली आणि मराठा साम्राज्य विस्तार करण्याचा निर्णय घेतला.

पोर्तुगीजांविरुद्ध कारवाई: संभाजीने 1681 मध्ये गोव्यातील पोर्तुगीज यांविरुद्ध सैन्य अभियान सुरू केले. संभाजीने बारामती, साष्टी, आणि इतर पोर्तुगीज किल्ले जिंकण्याचा प्रयत्न केला. हा अभियान संभाजीचे हिंदू धर्माचे रक्षक आणि विदेशी शत्रूंचे विरोधी म्हणून दर्शवतो.

मुघलांविरुद्ध तयारी: संभाजीला माहित होते की औरंगजेब दक्खनमध्ये सैन्य पाठवणार आहे. संभाजीने किल्ले मजबूत केले, सैन्य संघटित केले, आणि गुरिल्ला युद्ध (छापामार लढाई) करण्याची तयारी केली. संभाजीने शिवाजी महाराजांचे सैन्य रणनीति अनुसरण केली.

📚 परीक्षा प्रश्न (PYQ)