Home»महाराष्ट्राचा इतिहास – History Of Maharashtra»संभाजींची धोरणे — मुघलांविरुद्ध संघर्ष, पोर्तुगीजांशी गोव्यात संघर्ष

संभाजींची धोरणे — मुघलांविरुद्ध संघर्ष, पोर्तुगीजांशी गोव्यात संघर्ष

छत्रपती संभाजी महाराज महाराष्ट्राचा इतिहास MPSC

📑 विषय-सूची

1 संभाजींची धोरणे — परिचय 2 मुघलांविरुद्ध संघर्ष — कारणे आणि रणनीती 3 मुघल सैन्य अभियान आणि संभाजीचे प्रतिरोध 4 पोर्तुगीजांशी गोव्यात संघर्ष 5 संभाजींची सैन्य व्यवस्थापन आणि कूटनीति 6 परीक्षा महत्वाचे प्रश्न आणि सारांश

खण्ड 1

संभाजींची धोरणे — परिचय

छत्रपती संभाजी महाराज (1657–1689) यांनी 1681 मध्ये सिंहासन ग्रहण केल्यानंतर एक आक्रमणकारी आणि रक्षणात्मक धोरण अवलंबन केले. त्यांचे मुख्य उद्देश्य होते मुघल साम्राज्याच्या विस्तारवादी नीतीला प्रतिरोध करणे आणि मराठा साम्राज्याची स्वतंत्रता टिकवून ठेवणे. Rajasthan Govt Exam Preparation साठी संभाजींची धोरणे अत्यंत महत्वाचे आहेत कारण त्यांनी दक्षिण भारतातील राजकीय परिस्थिती पूर्णपणे बदलली.

1681 राज्याभिषेक वर्ष

8 वर्षे शासनकाल

2 मोर्चे मुघल व पोर्तुगीज

संभाजींची धोरणे — मुख्य स्तंभ

आक्रमणकारी धोरण: मुघल साम्राज्याच्या विरुद्ध सक्रिय लढाई आणि दक्षिण भारतातील मराठा प्रभाव वाढवणे
रक्षणात्मक धोरण: किल्ले आणि सीमांची सुरक्षा करणे, नौसेना शक्ती वाढवणे
कूटनीतिक धोरण: पोर्तुगीजांशी संघर्ष, स्थानिक राजांशी मैत्री
आर्थिक धोरण: व्यापार मार्गांवर नियंत्रण, कर व्यवस्था सुधारणे

ℹ️

संभाजी महाराज — शिवाजीचे वारिस संभाजी महाराज हे शिवाजी महाराजांचे ज्येष्ठ पुत्र होते. शिवाजीच्या मृत्यूनंतर सोयराबाई आणि राजारामांच्या समर्थकांनी संभाजीच्या विरुद्ध षड्यंत्र केले, परंतु संभाजी यांनी 1681 मध्ये सिंहासन ग्रहण केले आणि तुरंतच आक्रमणकारी धोरण अवलंबन केले.

खण्ड 2

मुघलांविरुद्ध संघर्ष — कारणे आणि रणनीती

संभाजी महाराज यांनी मुघल साम्राज्याच्या विरुद्ध संघर्ष सुरू केल्याची मुख्य कारणे होती: औरंगजेब यांचा आक्रमणकारी धर्मनीति, दक्षिण भारतातील मराठा प्रभाव कमी करण्याचा प्रयत्न, आणि आर्थिक नुकसान. संभाजी यांनी शिवाजीच्या धोरणाचा विस्तार करून एक आक्रमणकारी नीति अवलंबन केली.

मुघलांविरुद्ध संघर्षाची कारणे

🔥 औरंगजेबचा आक्रमण

औरंगजेब 1681 मध्ये दक्षिणेकडे आला आणि मराठा राज्यावर संपूर्ण नियंत्रण स्थापन करण्याचा प्रयत्न केला.

💰 आर्थिक दबाव

मुघलांनी मराठा प्रदेशातून कर वसूली करण्याचा प्रयत्न केला, ज्यामुळे संभाजी यांना प्रतिरोध करावा लागला.

⚔️ धार्मिक नीति

औरंगजेबचा हिंदू विरोधी धर्मनीति संभाजी यांना हिंदू धर्माचे रक्षण करण्यासाठी प्रेरित केला.

🏰 क्षेत्रीय नियंत्रण

संभाजी यांना दक्षिण भारतातील मराठा प्रभाव वाढवायचा होता आणि मुघल नियंत्रण कमी करायचा होता.

संभाजींची रणनीती

रणनीती	वर्णन	उद्देश्य
1 गुरिल्ला युद्ध	पर्वतीय क्षेत्रातून छोट्या दलांनी मुघल सैन्यावर हल्ले करणे	मुघल सैन्याला थकवणे आणि नुकसान पोहोचवणे
2 किल्ले दृढ करणे	महत्वाचे किल्ले मजबूत करणे आणि सैन्य तैनात करणे	मुघल आक्रमणाला प्रतिरोध करणे
3 नौसेना शक्ती	समुद्री सेना वाढवणे आणि व्यापार मार्गांवर नियंत्रण	पोर्तुगीजांना आव्हान देणे आणि आर्थिक लाभ
4 कूटनीति	स्थानिक राजांशी मैत्री आणि मुघलांच्या विरुद्ध गठजोड	मुघल शक्तीला कमजोर करणे

⚠️

महत्वाचा मुद्दा संभाजी यांनी शिवाजीच्या रक्षणात्मक धोरणाचा त्याग करून आक्रमणकारी धोरण अवलंबन केले. हे निर्णय दीर्घकाळात त्यांच्या पराभवाचे कारण बनले, कारण मुघल सैन्य अत्यंत शक्तिशाली होते.

खण्ड 3

मुघल सैन्य अभियान आणि संभाजीचे प्रतिरोध

औरंगजेब यांनी 1681 मध्ये दक्षिण भारतात एक विशाल सैन्य अभियान सुरू केला. संभाजी महाराज यांनी या अभियानाला आठ वर्षांपर्यंत प्रतिरोध केला. या काळात अनेक महत्वाचे युद्ध झाले आणि संभाजी यांनी अपूर्व शौर्य दाखवले.

मुघल अभियानाचे टप्पे

1681

औरंगजेबचा दक्षिण आगमन: औरंगजेब स्वयं 80 वर्षांच्या वयात दक्षिण भारतात आला आणि मराठा राज्य जिंकण्याचा निर्णय घेतला. संभाजी यांनी तुरंतच आक्रमणकारी धोरण अवलंबन केले.

1682-1685

प्रारंभिक संघर्ष: संभाजी यांनी मुघल सैन्यावर अनेक यशस्वी हल्ले केले. कर्नाटक आणि महाराष्ट्रातील विविध क्षेत्रांमध्ये संघर्ष झाले. संभाजी यांचे सेनापती राजा राम आणि धनाजी जाधव यांनी उत्कृष्ट नेतृत्व दिले.

1686-1688

मुघल दबाव वाढणे: औरंगजेब यांनी अधिक सैन्य दक्षिणेकडे पाठवले. संभाजी यांचे सहयोगी धीरे-धीरे कमजोर पडू लागले. गणोजी शिर्कें यांनी संभाजीचा विश्वासघात करण्याचा विचार करू लागला.

1689

संभाजीचा पकडले जाणे: फेब्रुवारी 1689 मध्ये गणोजी शिर्कें यांच्या विश्वासघातामुळे संभाजी यांना संगमेश्वर येथे पकडले गेले. 11 मार्च 1689 रोजी तुळापूर (वढू) येथे संभाजी यांचा हौतात्म्य झाला.

संभाजींचे प्रमुख सैन्य अभियान

कर्नाटक अभियान (1682-1683): संभाजी यांनी कर्नाटकातील अनेक क्षेत्र जिंकले आणि मुघल नियंत्रण कमी केले.
गोवा अभियान (1683-1684): पोर्तुगीजांच्या विरुद्ध संघर्ष करून संभाजी यांनी गोव्याच्या सीमांवर नियंत्रण स्थापन केले.
दक्षिण महाराष्ट्र अभियान (1684-1685): संभाजी यांनी दक्षिण महाराष्ट्रातील अनेक किल्ले जिंकले आणि मराठा प्रभाव वाढवला.
रक्षणात्मक अभियान (1686-1688): मुघल दबाव वाढल्यानंतर संभाजी यांनी किल्लेबंदी आणि रक्षण पर व्यक्त केले.

✅

संभाजींचे सैन्य कौशल्य संभाजी महाराज यांचे सैन्य कौशल्य अत्यंत प्रशंसनीय होते. त्यांनी गुरिल्ला युद्ध तंत्र वापरून मुघल सैन्यावर अनेक यशस्वी हल्ले केले. त्यांचे सेनापती राजा राम आणि धनाजी जाधव यांनी अत्यंत कुशल नेतृत्व दिले.

खण्ड 4

पोर्तुगीजांशी गोव्यात संघर्ष

संभाजी महाराज यांनी केवळ मुघलांच्या विरुद्धच नव्हे तर पोर्तुगीजांच्या विरुद्धही संघर्ष केला. गोव्यात पोर्तुगीजांचे नियंत्रण होते आणि संभाजी यांनी गोव्याच्या सीमांवर नियंत्रण स्थापन करण्याचा प्रयत्न केला. हा संघर्ष अत्यंत महत्वाचा होता कारण त्यामुळे भारतीय समुद्री व्यापारावर नियंत्रण मिळू शकते.

पोर्तुगीजांचे गोव्यात नियंत्रण

🏰

गोव्याचे किल्ले

पोर्तुगीजांनी गोव्यात अनेक मजबूत किल्ले बांधले होते. सर्वात महत्वाचा किल्ला होता फोर्ट अगुआडा. संभाजी यांनी या किल्लेवर हल्ले केले.

⛵

समुद्री व्यापार

पोर्तुगीजांनी समुद्री व्यापारावर नियंत्रण स्थापन केले होते. संभाजी यांनी मराठा नौसेना वाढवून या व्यापारावर नियंत्रण मिळवायचा होता.

💰

आर्थिक लाभ

गोव्यातील बंदरे अत्यंत लाभदायक होती. संभाजी यांना या बंदरांवर नियंत्रण मिळवून आर्थिक लाभ मिळवायचा होता.

🗺️

भौगोलिक स्थिती

गोवा महाराष्ट्राच्या दक्षिणेला आहे. संभाजी यांचे राज्य गोव्याच्या सीमेला लागून होते, ज्यामुळे संघर्ष सहज होता.

संभाजी-पोर्तुगीज संघर्ष

वर्ष	घटना	परिणाम
1 1683	संभाजी यांनी गोव्याच्या सीमांवर हल्ले सुरू केले. पोर्तुगीजांचे व्यापारी जहाज लूट केले गेले.	संभाजी यांना आर्थिक लाभ मिळाला आणि पोर्तुगीजांना नुकसान झाले.
2 1684	संभाजी यांनी गोव्याच्या सीमांवर किल्ले बांधले आणि सैन्य तैनात केले.	पोर्तुगीजांना गोव्याच्या बाहेर जाण्यास भीती वाटू लागली.
3 1685	संभाजी यांनी पोर्तुगीजांशी शांतता करार केला. परंतु संघर्ष पूर्णपणे संपला नाही.	दोन्ही पक्षांनी एकमेकांचे अधिकार मान्य केले.
4 1686-1688	मुघल दबाव वाढल्यानंतर संभाजी यांना पोर्तुगीजांशी संघर्ष कमी करावा लागला.	संभाजी यांचा ध्यान मुघलांच्या विरुद्ध संघर्षावर केंद्रित झाला.

संभाजींचे नौसेना अभियान

नौसेना शक्ती वाढवणे: संभाजी यांनी मराठा नौसेना वाढवली आणि अनेक युद्धपोत बांधले.
समुद्री व्यापार नियंत्रण: संभाजी यांनी अरब समुद्रातील व्यापार मार्गांवर नियंत्रण स्थापन केले.
पोर्तुगीज जहाजांवर हल्ले: संभाजी यांचे नौसेना दल पोर्तुगीजांचे व्यापारी जहाज लूट करत होते.
बंदरांवर नियंत्रण: संभाजी यांनी महाराष्ट्रातील बंदरांवर नियंत्रण स्थापन केले आणि व्यापार वाढवला.

📚

ऐतिहासिक महत्व संभाजी महाराज यांचे पोर्तुगीजांशी संघर्ष भारतीय इतिहासातील पहिल्या आधुनिक नौसेना अभियानांपैकी एक होते. त्यांनी समुद्री व्यापारावर नियंत्रण मिळवून भारतीय अर्थव्यवस्थाला शक्तिशाली केले.

खण्ड 5

संभाजींची सैन्य व्यवस्थापन आणि कूटनीति

संभाजी महाराज यांचे सैन्य व्यवस्थापन अत्यंत कुशल होते. त्यांनी शिवाजीच्या सैन्य व्यवस्थेचा विस्तार केला आणि नवीन तंत्र सादर केले. संभाजी यांचे कूटनीतिक कौशल्य देखील अत्यंत प्रशंसनीय होते.

संभाजींचे सेनापती आणि सहयोगी

राजा राम

मुख्य सेनापती

राजा राम संभाजी यांचे सर्वात विश्वस्त सेनापती होते. त्यांनी मुघल सैन्यांच्या विरुद्ध अनेक यशस्वी अभियान केले. गुरिल्ला युद्ध विशेषज्ञ

धनाजी जाधव

सेनापती

धनाजी जाधव संभाजी यांचे दुसरे महत्वाचे सेनापती होते. त्यांनी कर्नाटकातील अभियानांमध्ये नेतृत्व दिले. रणनीति विशेषज्ञ

गणोजी शिर्कें

सेनापती (विश्वासघाती)

गणोजी शिर्कें सुरुवातीला संभाजी यांचे विश्वस्त सेनापती होते. परंतु 1689 मध्ये त्यांनी संभाजीचा विश्वासघात केला. विश्वासघाती

कवी कलश

सल्लागार आणि मित्र

कवी कलश संभाजी यांचे मित्र आणि सल्लागार होते. त्यांनी संभाजी यांना राजकीय आणि सांस्कृतिक सल्ला दिले. बुद्धिमान सल्लागार

संभाजींची कूटनीतिक रणनीती

संभाजी यांनी दक्षिण भारतातील विविध स्थानिक राजांशी मैत्री स्थापन केली. हे मैत्री मुघलांच्या विरुद्ध गठजोड तयार करण्यासाठी होते. संभाजी यांनी कर्नाटकातील राजांशी संधिपत्र केले आणि त्यांना मुघलांच्या विरुद्ध लढाईसाठी प्रेरित केले.

संभाजी यांनी काही मुघल अधिकाऱ्यांशी वार्तालाप केले. त्यांनी काही मुघल सेनापतींना आकर्षित करण्याचा प्रयत्न केला. परंतु औरंगजेब यांचे कठोर नियंत्रण असल्यामुळे हे प्रयत्न फलप्रद नव्हते.

संभाजी यांनी 1685 मध्ये पोर्तुगीजांशी शांतता करार केला. हा करार संभाजी यांना दोन मोर्चेवर लढाई टाळण्यासाठी होता. या करारामुळे संभाजी यांना मुघलांच्या विरुद्ध संघर्षावर ध्यान केंद्रित करता आला.

संभाजी यांनी एक मजबूत गुप्तचर व्यवस्था स्थापन केली. त्यांचे गुप्तचर मुघल सेनेच्या हालचालीबद्दल माहिती गोळा करत होते. परंतु गणोजी शिर्कें यांचा विश्वासघात या व्यवस्थेचा एक मोठा दोष होता.

संभाजींची सैन्य संरचना

सैन्य विभाग	संख्या	कार्य
1 पैदल सेना	30,000-40,000	जमिनीवर लढाई, किल्ल्यांची रक्षा
2 घोडेस्वार	10,000-15,000	तीव्र हल्ले, गुरिल्ला युद्ध
3 नौसेना	100-150 जहाजे	समुद्री व्यापार नियंत्रण, पोर्तुगीज विरोधी
4 तोपखाना	200-300 तोपे	किल्ल्यांची रक्षा, युद्धात समर्थन

🔑 संभाजींचे सैन्य कौशल्य G – R – A – C

G = Guerrilla (गुरिल्ला युद्ध तंत्र) R = Rapid (तीव्र हल्ले आणि पुनरावृत्ती) A = Alliances (स्थानिक राजांशी मैत्री) C = Cavalry (घोडेस्वार दल)

📝

मुख्य परीक्षा उत्तर संभाजी महाराज यांचे सैन्य व्यवस्थापन शिवाजी महाराजांच्या व्यवस्थेचा विस्तार होते. त्यांनी गुरिल्ला युद्ध तंत्र, नौसेना शक्ती, आणि कूटनीतिक रणनीती यांचा संयोजन केला. परंतु मुघल सैन्याची विशाल संख्या आणि गणोजी शिर्कें यांचा विश्वासघात यामुळे संभाजी यांचे प्रयत्न अपयशी ठरले.

खण्ड 6

परीक्षा महत्वाचे प्रश्न आणि सारांश

संभाजींची धोरणे — द्रुत पुनरावलोकन

📋 सारांश

⚔️

आक्रमणकारी धोरण

संभाजी यांनी शिवाजीच्या रक्षणात्मक धोरणाचा त्याग करून मुघलांच्या विरुद्ध आक्रमणकारी धोरण अवलंबन केले.

🏰

किल्ले आणि रक्षा

संभाजी यांनी महत्वाचे किल्ले मजबूत केले आणि सीमांची सुरक्षा केली. गुरिल्ला युद्ध तंत्र वापरून मुघल सैन्यावर हल्ले केले.

🌊

नौसेना शक्ती

संभाजी यांनी मराठा नौसेना वाढवली आणि समुद्री व्यापारावर नियंत्रण स्थापन केले. पोर्तुगीजांच्या विरुद्ध संघर्ष केला.

🤝

कूटनीति

संभाजी यांनी स्थानिक राजांशी मैत्री स्थापन केली आणि पोर्तुगीजांशी शांतता करार केला.

👥

सेनापती आणि सहयोगी

राजा राम, धनाजी जाधव, आणि कवी कलश संभाजी यांचे प्रमुख सहयोगी होते. गणोजी शिर्कें यांचा विश्वासघात संभाजीचे पतन झाला.

📅

कालावधी

संभाजी यांनी 1681 ते 1689 पर्यंत 8 वर्षे शासन केले. या काळात त्यांनी मुघलांच्या विरुद्ध सक्रिय संघर्ष केला.

संभाजींची धोरणे — द्रुत संदर्भ तक्ता

विषय

उत्तर

संभाजी यांचा राज्याभिषेक कधी झाला?

16 जानेवारी 1681

संभाजी यांचे मुख्य सेनापती कोण होते?

राजा राम आणि धनाजी जाधव

संभाजी यांनी पोर्तुगीजांशी शांतता करार कधी केला?

1685

संभाजी यांचे मुख्य धोरण कोणते होते?

आक्रमणकारी धोरण — मुघलांच्या विरुद्ध सक्रिय संघर्ष

संभाजी यांना कोणी पकडले?

गणोजी शिर्कें यांच्या विश्वासघातामुळे संगमेश्वर येथे

संभाजी यांचा हौतात्म्य कधी झाला?

11 मार्च 1689, तुळापूर (वढू)

इंटरेक्टिव्ह प्रश्न — परीक्षा सराव

1 संभाजी महाराज यांनी कोणते धोरण अवलंबन केले?

A. रक्षणात्मक धोरण — शिवाजीच्या नीतीचे अनुसरण

B. आक्रमणकारी धोरण — मुघलांच्या विरुद्ध सक्रिय संघर्ष

C. तटस्थ धोरण — मुघलांशी शांतता

D. समर्पण धोरण — औरंगजेबला अधीन होणे

✅ उत्तर: B — संभाजी यांनी आक्रमणकारी धोरण अवलंबन केले. त्यांनी शिवाजीच्या रक्षणात्मक नीतीचा त्याग करून मुघलांच्या विरुद्ध सक्रिय संघर्ष केला.

2 संभाजी यांचे मुख्य सेनापती कोण होते?

A. राजा राम आणि धनाजी जाधव

B. गणोजी शिर्कें आणि कवी कलश

C. मोरोपंत त्रिंबक आणि रघुनाथ राव

D. तानाजी मालुसरे आणि सिद्दी जौहर

✅ उत्तर: A — राजा राम आणि धनाजी जाधव संभाजी यांचे मुख्य सेनापती होते. त्यांनी गुरिल्ला युद्ध तंत्र वापरून मुघल सैन्यांच्या विरुद्ध यशस्वी अभियान केले.

3 संभाजी यांनी पोर्तुगीजांशी शांतता करार कधी केला?

A. 1681

B. 1683

C. 1685

D. 1687

✅ उत्तर: C — संभाजी यांनी 1685 मध्ये पोर्तुगीजांशी शांतता करार केला. हा करार संभाजी यांना दोन मोर्चेवर लढाई टाळण्यासाठी होता.

पूर्वीच्या परीक्षांतील प्रश्न (PYQ)

📚

परीक्षा प्रश्न

लघु उत्तर प्र. 1: संभाजी महाराज यांनी कोणते धोरण अवलंबन केले आणि शिवाजीच्या धोरणापेक्षा ते कसे वेगळे होते?

उत्तर: संभाजी यांनी आक्रमणकारी धोरण अवलंबन केले, तर शिवाजी यांनी रक्षणात्मक धोरण अवलंबन केले होते. संभाजी यांनी मुघलांच्या विरुद्ध सक्रिय संघर्ष केला, गुरिल्ला युद्ध तंत्र वापरून मुघल सैन्यावर हल्ले केले, आणि नौसेना शक्ती वाढवली. हा धोरण अल्पकाळात यशस्वी होता परंतु दीर्घकाळात अपयशी ठरला कारण मुघल सैन्य अत्यंत शक्तिशाली होते.

लघु उत्तर प्र. 2: संभाजी यांनी पोर्तुगीजांशी गोव्यात कोणते संघर्ष केले?

उत्तर: संभाजी यांनी गोव्याच्या सीमांवर हल्ले केले, पोर्तुगीजांचे व्यापारी जहाज लूट केले, आणि गोव्याच्या सीमांवर किल्ले बांधले. संभाजी यांनी मराठा नौसेना वाढवली आणि समुद्री व्यापारावर नियंत्रण स्थापन केले. 1685 मध्ये संभाजी यांनी पोर्तुगीजांशी शांतता करार केला.

दीर्घ उत्तर प्र. 3: संभाजी महाराज यांचे सैन्य व्यवस्थापन आणि कूटनीतिक रणनीती विस्तारपूर्वक वर्णन करा.

उत्तर: संभाजी यांचे सैन्य व्यवस्थापन अत्यंत कुशल होते. त्यांनी 30,000-40,000 पैदल सैनिक, 10,000-15,000 घोडेस्वार, 100-150 नौसेना जहाजे, आणि 200-300 तोपे रखवली होती. राजा राम आणि धनाजी जाधव यांनी गुरिल्ला युद्ध तंत्र वापरून मुघल सैन्यांच्या विरुद्ध यशस्वी अभियान केले. कूटनीतिक रणनीतीमध्ये संभाजी यांनी दक्षिण भारतातील स्थानिक राजांशी मैत्री स्थापन केली, पोर्तुगीजांशी शांतता करार केला, आणि एक मजबूत गुप्तचर व्यवस्था स्थापन केली. परंतु गणोजी शिर्कें यांचा विश्वासघात यामुळे संभाजी यांचे प्रयत्न अपयशी ठरले.

MCQ प्र. 4: संभाजी महाराज यांचे मुख्य सेनापती कोण होते?

A. राजा राम आणि धनाजी जाधव (✓ सही)
B. गणोजी शिर्कें आणि कवी कलश
C. मोरोपंत त्रिंबक आणि रघुनाथ राव
D. तानाजी मालुसरे आणि सिद्दी जौहर

MCQ प्र. 5: संभाजी यांनी पोर्तुगीजांशी शांतता करार कधी केला?

A. 1681
B. 1683
C. 1685 (✓ सही)
D. 1687

लघु उत्तर प्र. 6: संभाजी यांचा हौतात्म्य कधी आणि कसे झाला?

उत्तर: संभाजी यांचा हौतात्म्य 11 मार्च 1689 रोजी तुळापूर (वढू) येथे झाला. गणोजी शिर्कें यांच्या विश्वासघातामुळे संभाजी यांना फेब्रुवारी 1689 मध्ये संगमेश्वर येथे पकडले गेले. औरंगजेब यांनी संभाजी यांना हिंदू धर्म सोडण्यास सांगितले, परंतु संभाजी यांनी धर्म न सोडता हौतात्म्य स्वीकारले.

←◂ पिछला विषयसंभाजींचा राज्याभिषेक — 16 जानेवारी 1681 अगला विषय ▸औरंगजेबाची दख्खन मोहीम (1681) — संपूर्ण मुघल सैन्य दख्खनकडे→